{"id":1016,"date":"2018-05-26T17:26:02","date_gmt":"2018-05-26T17:26:02","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1016"},"modified":"2021-07-18T19:41:40","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:40","slug":"ir%c9%99van-quberniyasinda-az%c9%99rbaycanlilarin-muqavim%c9%99t-h%c9%99r%c9%99kati-v%c9%99-axc-nin-xilaskarliq-missiyasi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1016","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131 v\u0259 AXC-nin xilaskarl\u0131q missiyas\u0131"},"content":{"rendered":"<p>Erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin xilaskarl\u0131q missiyas\u0131 haqq\u0131nda h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259, m\u0259tbuatda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r materiallar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoluda m\u00fcst\u0259qil erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq niyy\u0259tl\u0259rinin ba\u015f tutmamas\u0131ndan v\u0259 Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 torpaqlar\u0131ndan geri \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq ideyas\u0131 g\u00fcnd\u0259liy\u0259 g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>1918-ci il fevral\u0131n 12-d\u0259 t\u00fcrk ordusu erm\u0259nil\u0259rin \u015e\u0259rqi Anadoluda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlara d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k, \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdi. Erm\u0259nil\u0259rin haz\u0131rda \u201cQ\u0259rbi Erm\u0259nistan\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u015e\u0259rqi Anadolu \u0259razil\u0259rind\u0259n h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 260 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza g\u0259lmi\u015f, \u0259sas\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015fd\u0131lar. B\u00fct\u00fcn bunlar erm\u0259nil\u0259rin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tini realla\u015fd\u0131rma\u011fa \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 1917-ci ilin may\u0131nda erm\u0259ni burjuaziyas\u0131n\u0131n liderl\u0259ri milli h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Petroqrada x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi ki, erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin dig\u0259r c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259n geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131b, Qafqaz c\u0259bh\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259td\u0259n raz\u0131l\u0131q als\u0131nlar. 6 ay \u0259rzind\u0259 Qafqaza 35 min erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri g\u0259lmi\u015fdi v\u0259 onlara \u00e7oxlu k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r d\u0259 qo\u015fulmu\u015fdu. 1917-ci ilin noyabr\u0131nda Qafqaz diviziyas\u0131n\u0131n sabiq komandan\u0131 Tovmas Nazarbekyan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni korpusu formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Korpusun komissar\u0131 Dro (Drastamat Kanayan) t\u0259yin edilmi\u015fdi. Erm\u0259ni korpusu \u00fc\u00e7 diviziyadan ibar\u0259t idi v\u0259 onlara general Mixail Are\u015fov, polkovnik Movses Silikov v\u0259 general Andranik Ozanyan komandanl\u0131q edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>1917-ci ilin dekabr\u0131nda erm\u0259ni korpusunun tamamlanmas\u0131 v\u0259 h\u0259rbi s\u0259f\u0259rb\u0259rlik h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdi. \u0130r\u0259van Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri Aram pa\u015faya (Aram Manukyan) x\u00fcsusi s\u0259lahiyy\u0259t verilmi\u015fdi. Dekabr\u0131n 18-d\u0259 Aram v\u0259 Dro \u0130r\u0259vana g\u0259lmi\u015f, ay\u0131n 24-d\u0259n etibar\u0259n h\u0259rbi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi.<\/p>\n<h3>M\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yaranmas\u0131<\/h3>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u0130r\u0259van \u0259traf\u0131nda \u0259lveri\u015fli \u0259razil\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali is\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumlar\u0131na son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van-Culfa d\u0259miryol x\u0259ttinin \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisi Reyhanl\u0131, Q\u0259m\u0259rli, \u015eirazl\u0131, D\u0259v\u0259li d\u0259miryol stansiyalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. Vedibasar nahiy\u0259sind\u0259 ya\u015fayan k\u00fcrdl\u0259r d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larla birg\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131 ciddi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri \u018fli xan Makinski, katibi is\u0259 Cabbar M\u0259mm\u0259dzad\u0259 idi. \u0130r\u0259van t\u00fcrkl\u0259rini h\u0259m\u00e7inin G\u00f6y m\u0259scidin axundu Mirz\u0259 H\u00fcseyn A\u011fa v\u0259 m\u00fch\u0259ndis X\u0259lil b\u0259y Qas\u0131mb\u0259yov y\u00f6nl\u0259ndirilirdil\u0259r.<\/p>\n<p>1918-ci il yanvar\u0131n 20-d\u0259 \u0130r\u0259van-D\u0259v\u0259li-\u015eahtaxt\u0131-B\u0259yazid istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n 4-c\u00fc erm\u0259ni polku D\u0259v\u0259lid\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, sa\u011f qalan \u0259hali qa\u00e7araq qon\u015fu Av\u015far k\u0259ndin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Yanvar\u0131n 23-d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qaralar k\u0259ndin\u0259 h\u00fccumu az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ciddi m\u00fcqavim\u0259ti il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f, batalyon komandiri v\u0259 \u00fc\u00e7 \u0259sg\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Quberniya komissar\u0131 Dronun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 erm\u0259ni v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t qar\u0131\u015f\u0131q komissiya hadis\u0259 yerin\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Vedibasar Milli \u015euras\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0130r\u0259vandan g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r aras\u0131nda d\u0259rhal dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Vedibasar Milli \u015euras\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc: 1. Quberniyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t \u0259mlak\u0131 erm\u0259nil\u0259r, tatarlar (t\u00fcrkl\u0259r) v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r aras\u0131nda b\u0259rab\u0259r b\u00f6l\u00fcnm\u0259li; 2. Tatar (t\u00fcrk) korpusu formala\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131; 3. \u0130r\u0259vanda tatar (t\u00fcrk) h\u0259rbi hiss\u0259si formala\u015fd\u0131rmal\u0131.<\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti 1 fevral 1918-ci il tarixli say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, \u0130r\u0259vandan hadis\u0259 yerin\u0259 g\u0259l\u0259n erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 komissiyas\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6yr\u0259ndikd\u0259n sonra m\u00fcs\u0259lman n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r vedibasarl\u0131lar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Zohrabyan bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildir\u0259r\u0259k yaz\u0131r ki, Vedibasar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n \u0130r\u0259vanda tatar korpusu v\u0259 h\u0259rbi hiss\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi onlar\u0131n \u0130r\u0259van\u0131 t\u00fcrk \u015f\u0259h\u0259ri hesab etm\u0259l\u0259rind\u0259n qaynaqlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti 4 fevral tarixli say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 \u015fidd\u0259tl\u0259 davam edir, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar Uluxanl\u0131 stansiyas\u0131na yax\u0131nla\u015f\u0131r, t\u00fcrkl\u0259r stansiyan\u0131 qanl\u0131 meydana \u00e7evirm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni m\u0259tbuat\u0131 bu c\u00fcr x\u0259b\u0259rl\u0259r yaymaqla quberniyada milli z\u0259mind\u0259 g\u0259rginliy\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n bais olduqlar\u0131 fikrini formala\u015fd\u0131rmaq v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri ad\u0131 alt\u0131nda silahl\u0131 h\u00fccumlara z\u0259min yarad\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>5-8 fevral 1918-ci il tarixind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131n\u0131n binas\u0131nda erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman qurultay\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdi. Qurultaya ruslar\u0131n v\u0259 k\u00fcrdl\u0259rin t\u0259msil\u00e7il\u0259ri d\u0259 d\u0259v\u0259t edilmi\u015fdil\u0259r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, qurultay\u0131n 7 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdi. Qurultay\u0131n sonunda Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 \u015eura yarad\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259min \u015furaya anarxiyaya son qoymas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni-tatar (t\u00fcrk) h\u0259rbi hiss\u0259sinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259zif\u0259si h\u0259val\u0259 edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>1918-ci il fevral\u0131n 12-d\u0259 C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u0130r\u0259vana g\u0259lmi\u015f, Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 \u015euran\u0131n bir ne\u00e7\u0259 iclas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdi. M\u00fcs\u0259lman t\u0259msil\u00e7il\u0259r \u0259rzaqla t\u0259minat m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 ciddi probleml\u0259r yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fl\u0259r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0259rzaq komit\u0259sinin s\u0259dri Z\u00fclf\u00fcqar xan Makinskiy\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Zohrabyan iddia edir ki, guya t\u00fcrk ordusunun \u018frzuruma yax\u0131nla\u015fmas\u0131 x\u0259b\u0259rini alan m\u00fcs\u0259lmanlar Osmanl\u0131 ordusunun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7maq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcsyan qald\u0131rm\u0131\u015flar.\u00a0 \u018fslind\u0259 is\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Osmanl\u0131 ordusunun \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259sini b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k i\u011fti\u015fa\u015flar t\u00f6r\u0259tm\u0259k yolu il\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halid\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k ist\u0259yirdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri b\u00f6lg\u0259nin \u0259n b\u00f6y\u00fck k\u0259ndi olan Uluxanl\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rl\u0131q g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Uluxanl\u0131l\u0131lar is\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259nin \u0259traf\u0131nda s\u0259ng\u0259rl\u0259r qazaraq erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumuna qar\u015f\u0131 g\u00fccl\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r etmi\u015fdil\u0259r. Fevral\u0131n 22-d\u0259 Dronun komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131 Uluxanl\u0131n\u0131 m\u00fchasir\u0259y\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nil\u0259r k\u0259ndin k\u00f6n\u00fcll\u00fc t\u0259slim olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259kil Q.Yengibaryan\u0131 v\u0259 m\u0259\u015fhur tacir Hac\u0131 Rzan\u0131 Uluxanl\u0131ya g\u00f6nd\u0259rs\u0259l\u0259r d\u0259, uluxanl\u0131l\u0131lar r\u0259dd cavab\u0131 vermi\u015fdil\u0259r. Bundan sonra Dronun \u0259mri il\u0259 toplar Uluxanl\u0131n\u0131 bombardman etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Uluxanl\u0131l\u0131lar ax\u015fam saat 5-\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259rdlikl\u0259 vuru\u015fmu\u015fdular. Lakin onlar\u0131n silah-sursat\u0131 t\u00fck\u0259nmi\u015f v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 itki ver\u0259r\u0259k k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r \u0259vv\u0259lc\u0259 evl\u0259ri talan etmi\u015f, sonra is\u0259 k\u0259ndi tamamil\u0259 yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar ki, bir daha \u0259hali \u00f6z evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilm\u0259sin. Dro bununla ba\u011fl\u0131 Tbilisiy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda yaz\u0131rd\u0131 ki, Uluxanl\u0131ya h\u00fccum zaman\u0131 9 erm\u0259ni \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 32 erm\u0259ni yaralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Zohrabyan yaz\u0131r ki, Uluxanl\u0131 rayonundak\u0131 18-20 t\u00fcrk k\u0259ndini c\u0259zland\u0131rmaqla, erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259ri bir n\u00f6v \u201cay\u0131ltmaq\u201d ist\u0259yirdil\u0259r ki, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 dinc \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fas\u0131nlar. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n komissar\u0131 S.Torosyan C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda yaz\u0131rd\u0131 ki, fevral\u0131n 20-d\u0259 g\u00fcnorta \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u015flayan at\u0131\u015fma \u00e7oxsayl\u0131 \u00f6l\u00fcm v\u0259 yaralanma il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k ax\u015fam saat 7-d\u0259k davam etmi\u015fdir. S.Torosyan q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259sl s\u0259b\u0259bini \u00f6rt-basd\u0131r ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki, guya q\u0131r\u011f\u0131nlara s\u0259b\u0259b \u00fc\u00e7 versiya vard\u0131r: Birinci versiyaya g\u00f6r\u0259, guya \u015f\u0259h\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan hiss\u0259sind\u0259 iki t\u00fcrk aras\u0131nda dala\u015fma olmu\u015f, bir t\u00fcrk dig\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 bu da i\u011fti\u015fa\u015flar\u0131n ba\u015flamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131\u011f\u0131lc\u0131m olmu\u015fdur. Dig\u0259r versiyaya g\u00f6r\u0259, at\u0131\u015fma silahl\u0131 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 d\u0259miryol va\u011fzal\u0131nda ke\u015fik \u00e7\u0259k\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259si aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n toqqu\u015fmadan sonra ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc versiyaya g\u00f6r\u0259 is\u0259 guya i\u011fti\u015fa\u015flar bazarda t\u00fcrk sat\u0131c\u0131 il\u0259 erm\u0259ni al\u0131c\u0131 aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n toqqu\u015fmadan sonra b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0 G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, S.Torosyan h\u0259r \u00fc\u00e7 halda \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ba\u015flanmas\u0131nda t\u0259qsiri t\u00fcrkl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 atma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc h\u0259l\u0259 ara-s\u0131ra at\u0131\u015fmalar\u0131n davam etdiyi vaxtda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandiri, polkovnik Pirumyan \u015f\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rliyinin, din xadiml\u0259rinin, erm\u0259ni, m\u00fcs\u0259lman v\u0259 rus milli \u015furalar\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi. M\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si, h\u0259rb\u00e7il\u0259r v\u0259 m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda h\u0259rbi-inqilabi m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fclki h\u0259rbi-inqilabi m\u0259hk\u0259m\u0259nin t\u0259rkibi 7 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u2013 \u00fc\u00e7 erm\u0259ni, \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman v\u0259 bir n\u0259f\u0259r rus mill\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflisd\u0259n g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti geri qay\u0131td\u0131qdan sonra C\u0259nubi Qafqaz Seyminin mart\u0131n 2-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda m\u0259ruz\u0259 etmi\u015fdi. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Georqadze \u00f6z m\u0259ruz\u0259sind\u0259 konkret faktlar g\u0259tir\u0259r\u0259k, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda yaln\u0131z t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rinin da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd etmi\u015fdi. H\u0259min iclasda m\u00fcs\u0259lman n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda milli \u0259dav\u0259tin v\u0259 mill\u0259t\u00e7iliyin q\u0131z\u0131\u015fmas\u0131nda \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131 ittiham etmi\u015fdil\u0259r. Da\u015fnak Xa\u00e7aturyan etiraf etmi\u015fdi ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t mexanizmi m\u0259hv edildiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259qrib\u0259n 18 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fczakir\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131 ki, t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z k\u0259ndl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmalar\u0131na k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rilsin, onlara h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m edilsin v\u0259 istintaq komissiyas\u0131 yarad\u0131ls\u0131n.<\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar\u0131na b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn uydurulmu\u015f m\u0259lumatlar d\u0259rc edirdi. H\u0259min q\u0259zet \u0130r\u0259vandan Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n teleqrama \u0259sas\u0259n yaz\u0131rd\u0131 ki, fevral\u0131n 27-d\u0259 D\u0259v\u0259lid\u0259n Q\u0259m\u0259rli istiqam\u0259tind\u0259 ged\u0259n 70 erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri yolda t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015f\u0259 tutulub, 10 \u0259sg\u0259r yaral\u0131 qay\u0131d\u0131b, qalan 60 \u0259sg\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r yoxdur, g\u00fcman edilir ki, onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Q\u0259zet bundan sonra hadis\u0259 yerin\u0259 \u0130r\u0259vandan t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259msil\u00e7il\u0259rind\u0259n ibar\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin g\u00f6nd\u0259rldiyini, lakin Av\u015far k\u0259ndinin gir\u0259c\u0259yind\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin onlar\u0131 t\u0259rksilah ed\u0259r\u0259k Q\u0259m\u0259rliy\u0259 buraxmad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 geri g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259rini yaz\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Uluxanl\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra \u0130r\u0259van-G\u00fcmr\u00fc v\u0259 \u0130r\u0259van-Q\u0259m\u0259rli d\u0259miryol x\u0259ttind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t b\u0259rpa edilmi\u015fdi. Q\u0259m\u0259rli-Nora\u015fen-Nax\u00e7\u0131van-Culfa d\u0259miryol x\u0259ttini \u00f6z n\u0259zar\u0259tl\u0259ri alt\u0131na almaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r iki istiqam\u0259td\u0259n \u2013 y\u0259ni h\u0259m Q\u0259m\u0259rli, h\u0259m d\u0259 Culfa istiqam\u0259tind\u0259n erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdi. Az\u0259rbaycanl\u0131lar erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Nora\u015fen stansiyas\u0131 yax\u0131nlar\u0131nda d\u0259miryol relsl\u0259rini s\u00f6km\u00fc\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 qatar\u0131n lokomotivi v\u0259 6 vaqon relsd\u0259n \u00e7\u0131xaraq darmada\u011f\u0131n olmu\u015fdu. \u00d6l\u0259n v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259n erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 5-6 y\u00fcz n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1918-ci il mart\u0131n sonlar\u0131nda Sar\u0131qam\u0131\u015f\u0131n t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n azad edilm\u0259si x\u0259b\u0259rinin yay\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 mitinql\u0259r ke\u00e7irilmi\u015f, Aram pa\u015fa \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 quberniyan\u0131n diktatoru elan edilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Arxivind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dd\u0259 qeyd edilir ki, erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri 1918-ci ilin mart ay\u0131nad\u0259k t\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 32, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda 84, Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda 7 v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131nda 75 k\u0259ndi \u2013 \u00fcst-\u00fcst\u0259 198 k\u0259ndi darmada\u011f\u0131n etmi\u015f, h\u0259min q\u0259zalarda t\u0259qrib\u0259n 135 min n\u0259f\u0259r soyda\u015f\u0131m\u0131z soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 deportasiyaya m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n erm\u0259nil\u0259rin m\u0259qs\u0259di \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 \u201ct\u00fcrks\u00fcz Erm\u0259nistan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yaratmaqdan ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>1918-cil may\u0131n 28-d\u0259 ke\u00e7mi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 ilk erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti \u2013 Erm\u0259nistan (Ararat) Respublikas\u0131 yarand\u0131qdan sonra r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 aborigen az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tini davam etdirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il may\u0131n 31-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri o \u015f\u0259rtl\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na paytaxt kimi g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilmi\u015fdi ki, Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259ksin. Lakin Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti n\u0259inki v\u0259din\u0259 \u0259m\u0259l etdi, \u0259ksin\u0259, h\u0259m Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tini davam etdirdi.<\/p>\n<p>1918-ci il iyunun 4-d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda Batumda s\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda imzalanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisi t\u0259qrib\u0259n\u00a0 9 min kvadratkilometr, \u0259halisi is\u0259 321 min n\u0259f\u0259r (o c\u00fcml\u0259d\u0259n 230 min erm\u0259ni, 80 min m\u00fcs\u0259lman, 5 min yezidi k\u00fcrdl\u0259ri, 6 min dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. Bu respublikan\u0131n \u0259razisin\u0259 Basarke\u00e7\u0259r b\u00f6lg\u0259si istisna olmaqla, Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n be\u015fd\u0259 \u00fc\u00e7\u00fc, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri daxil idi.<\/p>\n<p>Batum m\u00fcqavil\u0259sinin 6-c\u0131 madd\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131nda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n dinin\u0259 v\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259yi, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259 dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 m\u0259nsub olanlar\u0131n m\u00fclki v\u0259 siyasi h\u00fcquqlar\u0131na sahib olmas\u0131n\u0131 \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>Bundan sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fiyind\u0259n did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Uluxanl\u0131n\u0131n v\u0259 \u0259traf k\u0259ndl\u0259rin \u0259halisi t\u0259dric\u0259n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n iyunun 13-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fikl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan v\u0259 ac-yalavac dolanan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131n\u0131n 150 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin 206 k\u0259ndi da\u011f\u0131td\u0131\u011f\u0131 bildirilirdi. Milli \u015eura \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259m\u00e7inin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131ndan xahi\u015f edilmi\u015fdi ki, qa\u00e7q\u0131nlara \u0259rzaq yard\u0131m\u0131 etsin v\u0259 onlar\u0131n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rsin.<\/p>\n<p>30 oktyabr 1918-ci ild\u0259 imzalanan Mudros sazi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub t\u0259r\u0259f kimi, t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 1914-c\u00fc il s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259rb naziri \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 IX ordunun komandan\u0131 Yaqub \u015eevki pa\u015fa \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn geri \u00e7\u0259kil\u0259n t\u00fcrk ordusunun komandanl\u0131\u011f\u0131na tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, yerli milli \u015furalara laz\u0131mi q\u0259d\u0259r silah versinl\u0259r v\u0259 t\u00fcrk zabitl\u0259rind\u0259n bir qismi h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 qal\u0131b yerli \u0259halinin t\u0259liml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olsun. H\u0259min tap\u015f\u0131r\u0131\u011fa \u0259sas\u0259n noyabr\u0131n 12-d\u0259 2000 \u0259d\u0259d iri\u00e7apl\u0131 rus t\u00fcf\u0259ngi Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130qd\u0131r (S\u00fcrm\u0259li) \u0259halisin\u0259, noyabr\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 3000 rus t\u00fcf\u0259ngi Q\u0259m\u0259rliy\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n bir daha i\u015f\u011fal t\u04d9hl\u00fck\u04d9si yarand\u0131\u011f\u0131ndan, Ordubaddan S\u00fcrm\u04d9liy\u04d9d\u04d9k \u04d9razinin n\u00fcmay\u04d9nd\u04d9l\u04d9ri noyabr\u0131n 3-d\u04d9 Q\u04d9m\u04d9rli (indiki Arta\u015fat) q\u04d9s\u04d9b\u04d9sin\u04d9 topla\u015faraq Araz-T\u00fcrk H\u00f6kum\u04d9ti qurmaq haqq\u0131nda q\u04d9rar q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r.\u00a0 H\u00f6kum\u04d9t r\u04d9isi nax\u00e7\u0131vanl\u0131 \u04d8mir b\u04d9y \u04d8kb\u04d9rzad\u04d9, h\u04d9rb naziri is\u04d9 sonralar C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz H\u00f6kum\u0259tinin (Qars h\u00f6kum\u0259ti) ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f \u0130brahim b\u04d9y Cahangirov se\u00e7ilmi\u015fdi. \u0130brahim b\u04d9y d\u04d9rhal i\u015f\u04d9 ba\u015flay\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yerli \u0259halid\u0259n ibar\u0259t 20 tabor t\u04d9\u015fkil etmi\u015fdi. Taborlar h\u0259r birind\u0259 250-500 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t silahl\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil edilirdi. Bu taborlardan 4-\u00fc Nax\u00e7\u0131vanda, 3-\u00fc \u015e\u04d9rur-D\u04d9r\u04d9l\u04d9y\u04d9zd\u04d9, qalanlar\u0131 is\u04d9 Vedibasar, Z\u04d9ngibasar, Q\u04d9m\u04d9rli v\u04d9 Ba\u015f Nora\u015fend\u0259 yerl\u04d9\u015fdirilmi\u015fdi. \u0130qd\u0131r (S\u00fcrm\u0259li) t\u0259r\u0259fd\u0259 is\u0259 bir alay 5 s\u00fcvari birliyi t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. H\u0259min taborlar\u0131n bir qismi t\u00fcrk ordusu \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda olark\u0259n 9-cu firq\u0259 komandan\u0131, miralay R\u00fc\u015fd\u00fc b\u0259yin yard\u0131m\u0131 v\u0259 silah-sursatla t\u0259min etm\u0259si il\u0259 qurulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>1918-ci ilin dekabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n sonuncu hiss\u0259l\u0259rinin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra yerli m\u00fcs\u0259lman milli \u015furalar\u0131na tabe olan \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri (taborlar) \u0259halini erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorumaq missiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirirdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131nda da \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. 1919-cu il mart\u0131n 2-d\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131n\u0131n 26 k\u0259ndinin t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin 60 min n\u0259f\u0259r \u0259hali ad\u0131ndan imzalad\u0131qlar\u0131 icma h\u00f6km\u00fcnd\u0259 O\u011fruca k\u0259ndinin sakini M\u0259\u015f\u0259di \u0130sa K\u0259rb\u0259layi Musa o\u011flunun mahal\u0131n h\u0259rb naziri, Zod k\u0259ndinin sakini A\u011falar b\u0259y K\u0259s\u0259m\u0259nskinin is\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman d\u0259st\u0259l\u0259rinin ba\u015f komandan\u0131 se\u00e7ildikl\u0259ri, mahal\u0131n \u0259razisind\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259rlik h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin onlara h\u0259val\u0259 edildiyi qeyd edilmi\u015fdir. \u0130cma h\u00f6km\u00fcnd\u0259 h\u0259m\u00e7inin G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131n\u0131n \u0259halisinin \u00f6zl\u0259rini Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259b\u0259\u0259l\u0259ri hesab etdikl\u0259ri bildirilirdi.<\/p>\n<h3><strong>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin xilaskarl\u0131q missiyas\u0131<\/strong><\/h3>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti yan\u0131nda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259 yubatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. N\u0259hay\u0259t, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti 1919-cu il yanvar\u0131n sonlar\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinskini, Erm\u0259nistanda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 t\u0259yin edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ala bilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayanad\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131, Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131n\u0131 v\u0259 r\u0259smi dair\u0259l\u0259rini \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131, \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti v\u0259 \u0130r\u0259van Quberniyas\u0131 H\u0259myerlil\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131 m\u0259lumatland\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ilin yanvar\u0131nda Vedibasar b\u00f6lg\u0259sin\u0259 polkovnik Doluxanovun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda erm\u0259ni ordusu g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Doluxanov m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 ita\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f, orada qayda-qanun yaradaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlarla dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri quraca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259d etmi\u015fdi. Polkovnikin dedikl\u0259rin\u0259 inanan Vedibasar rayonunun \u0259halisi onun d\u0259st\u0259sini D\u0259v\u0259li k\u0259ndin\u0259 buraxm\u0131\u015fd\u0131. Lakin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Seyid-Kotanl\u0131, Xaraba Kotanl\u0131 v\u0259 \u015eahab k\u0259ndl\u0259rinin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini do\u011fram\u0131\u015f, qocalar\u0131n, qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n meyitl\u0259rini t\u0259hqir etmi\u015f, qar\u0131nlar\u0131n\u0131 y\u0131rtm\u0131\u015f, g\u00f6zl\u0259rini \u00e7\u0131xartm\u0131\u015f, bir ne\u00e7\u0259sini yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Doluxanovun yan\u0131na ged\u0259r\u0259k ondan q\u0259tliamlara son qoyma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdil\u0259r. Lakin Doluxanov onlara verdiyi v\u0259din \u00fcst\u00fcnd\u0259 durmam\u0131\u015fd\u0131. \u015e\u0259rur istiqam\u0259tind\u0259 ir\u0259lil\u0259y\u0259n Doluxanovun qo\u015funu m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259tin\u0259 rast g\u0259lmi\u015f v\u0259 qo\u015fun a\u011f\u0131r itki ver\u0259r\u0259k yenid\u0259n D\u0259v\u0259liy\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. \u00d6zl\u0259rini \u201cVanl\u0131lar\u201d v\u0259 \u201cSasunlular\u201d adland\u0131ran erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri yenid\u0259n h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Qaraarxac, Q\u0259dili, Yuxar\u0131 Qaraba\u011flar, A\u011fas\u0131b\u0259yli, D\u0259hn\u0259z v\u0259 \u015eahabl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 daxil olmu\u015f, \u0259halisini do\u011fram\u0131\u015f, y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. \u018fsirl\u0259rin azad edilm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Vedibasardan \u0130r\u0259vana n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti getmi\u015f, Erm\u0259nistan parlamentin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. Parlamentd\u0259 onlara \u0259sirl\u0259rin azad edil\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 v\u0259d verils\u0259 d\u0259, h\u0259min v\u0259d\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259mi\u015fdi. \u018fsirl\u0259rin\u00a0 azad edilm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131na m\u00fcraci\u0259t edils\u0259 d\u0259, he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bundan sonra erm\u0259nil\u0259r zirehli ma\u015f\u0131nlar\u0131n v\u0259 artilleriya taq\u0131m\u0131n\u0131n h\u00fccumu il\u0259 d\u0259miryol x\u0259ttin\u0259 biti\u015fik Xalisa, \u00c7adq\u0131ran, \u015eirazl\u0131, Qaralar k\u0259ndl\u0259rini bombardman etmi\u015fdil\u0259r. Bir g\u00fcn sonra erm\u0259nil\u0259r yenid\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flayaraq B\u00f6y\u00fck Vedi k\u0259ndini bombardman etmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin B\u00f6y\u00fck Vediy\u0259 h\u00fccumu il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rhal Nax\u00e7\u0131vandak\u0131 m\u00fcs\u0259lman qo\u015fununun komandan\u0131 Kalbal\u0131 xana m\u00fcraci\u0259t edilmi\u015f, o da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 ultimatum g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 h\u00fccumlar\u0131 dayand\u0131rma\u011fa vadar etmi\u015fdi. At\u0259\u015fk\u0259s\u0259d\u0259k\u00a0 Av\u015far, Xalisa v\u0259 ba\u015fqa k\u0259ndl\u0259r talan edilmi\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>4 iyun 1919-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini A.Ziyadxanov Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 M.T\u0259kinskiy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Parlament istintaq komissiyas\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259d\u0259 \u0130r\u0259van Milli \u015euras\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 m\u0259lumat toplama\u011f\u0131 tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 parlamentin 10 milyon v\u0259sait ay\u0131rmaq ist\u0259diyi d\u0259 teleqramda qeyd olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>1919-cu il iyulun 11-d\u0259 M.T\u0259kinskinin Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u015fifr\u0259li teleqramda bildirildi ki, B\u00f6y\u00fck Vedid\u0259 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131n\u0131b, erm\u0259ni ordusu artilleriyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 d\u0259miryol x\u0259ttin\u0259 \u00e7\u0259kilib. \u0130r\u0259vana \u00e7oxlu erm\u0259ni yaral\u0131lar\u0131n\u0131n da\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131, \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin say\u0131n\u0131n 200-d\u0259n art\u0131q oldu\u011fu, yaralanan v\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259ni zabitl\u0259rinin say\u0131n\u0131n 10 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox olmas\u0131 teleqramda ifad\u0259 edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>M. T\u0259kinski Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 b\u0259han\u0259sil\u0259 \u201cpersona non qrata\u201d \u2013 y\u0259ni \u201carzuolunmaz \u015f\u0259xs\u201d elan edilmi\u015f, sonra bu v\u0259zif\u0259y\u0259 g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 ictimai-siyasi xadimi \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev t\u0259yin olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyev \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda v\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 faktlar\u0131n\u0131n Birl\u0259\u015fmi\u015f D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131na, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin Qafqazdak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131nda, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 xeyli i\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. O d\u00f6vr\u00fcn m\u0259nz\u0259r\u0259sini \u0259ks etdir\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 s\u0259n\u0259d \u018f. Haqverdiyevin imzas\u0131 il\u0259 arxivl\u0259rd\u0259 saxlan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan ordusunun \u0259sas h\u0259d\u0259fi \u0130r\u0259van\u0131n 7 kilometrliyind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 g\u00fccl\u00fc \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi Z\u0259ngibasar b\u00f6lg\u0259si idi.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van qrupunun r\u0259hb\u0259ri, general-mayor \u015eelkovnikovun 8 mart 1920-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda bildirilirdi ki, Z\u0259ngibasar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n tutduqlar\u0131 m\u00f6vqenin t\u0259hdidedici v\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 yax\u0131n olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, t\u0259rksilah \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n diz \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u00fclm\u0259si z\u0259ruridir. \u018fg\u0259r diplomatik t\u0259sirl\u0259r n\u0259tic\u0259siz qalsa, onda h\u0259rbi g\u00fcc\u0259 \u0259l atmaq v\u0259 h\u0259min \u0259razinin \u0259halisini zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k v\u0259 Z\u0259ngibasar rayonunu m\u00fcs\u0259lman elementl\u0259rind\u0259n tamamil\u0259 t\u0259mizl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259l\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 T.Nazarbekov m\u00fcdafi\u0259 nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi 10 mart 1920-ci il tarixli cavab m\u0259ktubunda general \u015eelkovnikovun Z\u0259ngibasar tatarlar\u0131n\u0131n t\u0259rksilah edilm\u0259si plan\u0131 il\u0259 tamamil\u0259 raz\u0131 oldu\u011funu bildirir. \u018fm\u0259liyyat\u0131n u\u011furunu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sg\u0259rl\u0259rin say\u0131n\u0131n 3000-\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi vur\u011fulan\u0131rd\u0131. O, bu \u0259razid\u0259 ya\u015fayan v\u0259 silah da\u015f\u0131ya bil\u0259nl\u0259rin say\u0131n\u0131n 3000 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q oldu\u011funu v\u0259 say\u0131ql\u0131qla qorunduqlar\u0131n\u0131 bildirir: \u201c\u018fm\u0259liyyat s\u00fcr\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259lidir, \u0259ks t\u0259qdird\u0259 m\u0259nfi psixoloji t\u0259siri ola bil\u0259r. \u018fm\u0259liyyat\u0131n \u0259sas v\u0259zif\u0259si Ha\u00e7aparax, Hac\u0131 Elyas, \u015eorlu D\u0259mir\u00e7i, \u015eorlu Mehmandar v\u0259 T\u0259z\u0259 Qarx\u0131n (\u015e\u0259rifabad) k\u0259ndl\u0259rini tutmaqd\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyevin diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 kimi f\u0259aliyy\u0259ti, onun erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 k\u0259skin m\u00fcbariz\u0259si yen\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tini ciddi narahat edir, n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin f\u0259aliyy\u0259tini h\u0259r v\u0259chl\u0259 iflic etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Erm\u0259nistan\u0131n x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyimizin x\u0259tti il\u0259 qa\u00e7q\u0131nlara g\u00f6nd\u0259ril\u0259n yard\u0131mlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni k\u0259\u015ffiyyat\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259r tutmu\u015fdu ki, diplomatik missiya \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259tin ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 v\u0259saiti qatarla Bak\u0131dan \u0130r\u0259vana \u018f.Haqverdiyev \u00f6z\u00fc il\u0259 aparacaq. \u018f.Haqverdiyev 1920-ci il mart\u0131n 8-d\u0259 Bak\u0131-Tiflis-\u0130r\u0259van qatar\u0131nda \u0130r\u0259vana ged\u0259rk\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131 onu G\u00fcrc\u00fcstanla Erm\u0259nistan aras\u0131ndak\u0131 neytral zonada silahla h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k, diplomatik missiya \u00fc\u00e7\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131 2 milyon C\u0259nubi Qafqaz bonunu v\u0259 3,4 milyon Az\u0259rbaycan bonunu, 40 min manatl\u0131q \u015f\u0259xsi v\u0259saitini \u0259lind\u0259n al\u0131b aparm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyev erm\u0259nil\u0259rin quldurlu\u011fu bar\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan prokurorlu\u011funa \u015fikay\u0259t ets\u0259 d\u0259, bir n\u0259tic\u0259 hasil olmam\u0131\u015fd\u0131. Bu hadis\u0259d\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t sonra \u018f.Haqverdiyev daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 v\u0259zif\u0259sind\u0259n istefa ver\u0259r\u0259k Bak\u0131ya qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyevd\u0259n sonra 1920-ci il mart\u0131n 16-da Himay\u0259darl\u0131q Nazirliyinin Erm\u0259nistandak\u0131 m\u00fcv\u0259kkili Teymur b\u0259y Makinski Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistanda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259yin edilmi\u015fdi. Onun da h\u0259r add\u0131m\u0131n\u0131 izl\u0259yir v\u0259 bir b\u0259han\u0259 tap\u0131b h\u0259bs etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Z\u0259ngibasardak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin \u0259n z\u0259ruri ehtiyaclar\u0131n\u0131n \u00f6d\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn gizli yolla 600.000 rubl g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. 1920-ci il aprelin 4-d\u0259 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n Z\u0259ngibasara apard\u0131qlar\u0131 pullar\u0131 Erm\u0259nistan k\u0259\u015ffiyyat\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi. Erm\u0259nistan\u0131n ba\u015f naziri A.Xatisovun xarici i\u015fl\u0259r naziri A.Ohancanyana 26 may 1920-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda T.Makinskinin h\u0259bsin\u0259 haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u00fcld\u00fcy\u00fc haqda m\u0259lumat ver\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki, T.Makinskinin \u00f6z ma\u015f\u0131n\u0131nda \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rl\u0259 Z\u0259ngibasara g\u00f6nd\u0259rdiyi 600.000 rubl yolda qoyulan postda \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir v\u0259 h\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r h\u0259bs edilmi\u015fl\u0259r. Hay-k\u00fcyl\u00fc m\u0259hk\u0259m\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 yazan ba\u015f nazir A. Xatisov, h\u0259l\u0259lik Makinskinin tutulanlar\u0131n verdikl\u0259ri ifad\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rsiz oldu\u011funu qeyd edirdi. A.Xatisov daha sonra yaz\u0131r ki, m\u00fcst\u0259ntiq Makinskini dindir\u0259n zaman o, bildirmi\u015fdir ki, F.Xoyski il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ert\u0259si g\u00fcn Tiflis\u0259 getm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Art\u0131q h\u0259bs edil\u0259c\u0259yini y\u0259qin ed\u0259n T. Makinski may\u0131n 28-d\u0259 \u0130r\u0259van\u0131 q\u0259fild\u0259n t\u0259rk etmi\u015f v\u0259 ondan sonra q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 v\u0259zif\u0259sini Adil Qiyasb\u0259yov icra etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 edil\u0259n h\u0259r c\u00fcr yard\u0131mlar k\u0259silmi\u015fdi. Z\u0259ngibasar\u0131 v\u0259 Vedibasar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn da\u015fnak ordusunun m\u00fc\u0259yy\u0259n fasil\u0259l\u0259rl\u0259 iki illik h\u00fccumlar\u0131 1920-ci ilin iyun-iyul aylar\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi. Bununla da \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131 ac\u0131 sonluqla yekunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1916-c\u0131 ild\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 373.582 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 halda, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 c\u0259mi 12 min az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Faktiki olaraq da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin \u201ct\u00fcrks\u00fcz Erm\u0259nistan\u201d siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n apard\u0131qlar\u0131 m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131 v\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin xilaskarl\u0131q missiyas\u0131 Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z geni\u015f t\u0259dqiqini g\u00f6zl\u0259yir.<\/p>\n<p><strong><em>Nazim MUSTAFA,<br \/>\ntarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru,<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n<h1><a href=\"http:\/\/www.xalqqazeti.com\/az\/news\/politics\/105519\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?hl=en&amp;q=http:\/\/www.xalqqazeti.com\/az\/news\/politics\/105519&amp;source=gmail&amp;ust=1527439960407000&amp;usg=AFQjCNEZS7pk_hwE3rqLEk-KyhTrMppiTA\">http:\/\/www.xalqqazeti.com\/az\/<wbr \/>news\/politics\/105519<\/a><br \/>\n&#8220;Xalq q\u0259zeti&#8221; , 25 may 2018-ci il<\/h1>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzQwNAMA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"JYzBDYMwDEVX8QIdomKJXj8tUi0SS3Eggm7iLcidW3PxVkTi+p7ea4e6FQildZxUeEduVT4g\/Nx0xP6GhFYDtGOK\/zOhcHRb6Nu924ylVSpu9HwND2GhjQPyDO1Vosg5388L\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDU0MDQDAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwtNA1MNU1MlMwNLcyMLUyMAIA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"pV1JjxzHlb7Pr0hoAIMEqprdzVUWxQEpSuJAQ8kU6YGsyyCqMrsrXLl0bqXOOvk2Rx0GMIaAx\/RNV+vCU59cpACe+x\/4l8z73os1q6pJzwBeml1ZGREv3vK9te+fPfi8Kd69LHX+7mWjy+To46N706OPjw+nc53oHL9N371M3vy1efdypcqk7mdZU+pBtW9+TuhDtdatLvGIWtM\/Z2qYqzJ\/83OuGpXUqnn7ip7rNq\/p612ql7xK0lZD\/ebn5s3PBX24ou8+9N9NvlN5nXy2uSgWfaOHgb6nk8Xm9bIv8GNJezzXuWqXqqFl6qTQbWu2s1A1vbZMVbJ497KgB9PN61WzuSgT1ZzrVdLSOd+9TOWktOVJktHPc1qf\/4H3z3rV0feX+kRh5aSm5+nxpFBd1miV07GSzes1nXxJx9ZJp87oDG9fpXScg\/s3zh780\/0xRf81eUxbGFRSbC4WqtGzdy9b7bYGyr39Mz1Z6+RhqdIq71N+tO3evax1nmTyMv5CzsQYiLRdoeqkFPLIOrTSTL19lXQ9fVaAHkSIkqn7bQ8K0Wvpcu\/KvSbVshvUjA7zU7ZqdK7fvtJJidfPsT3eVtO3SV29fdWXdGp6Hf0nebG5aJaaVk26qjlTtXyChU6JPvQ2IozOC\/uOkq66JEb4APa54pw6zeQLp0KwnDdwSj8UtO9UO8Iz88r5TuhYKseWj46neH+HnSdVk\/ZtbxczN7RN\/zHDMrcSJ5fM1rTFNX2fNkEPLSfMDNPF5mLeF8Q62eYns60kZoSFWtNr6O1\/\/8OfnoHftX2g7VT59z\/8T6LSXJVgJfqvkHa8N0Mzx8JlxOo45\/GdQ5IJukqi3znObwlbq81PtRyB3vsZ\/a6nHTxTJ7VaK0dNnKZVkJTdlwbpouPLBmgR+hUTRs3pogJpoFUOkkebiw7iN2MWGlF97+tjRUL7WSi5catOsq7Uy6TDwbGRAtvA10U\/JE0GORWZLNSbVyp5+wpk051hKbNFxzZP6Oz0Di8dtLtCDbIbS75Z3\/y+J9LLNkHYnPiyEf4oSFNqXAUudUEaid+IU2JFkEMkUrGM5iqmUg\/VU7eimpLfZF1T1Q3k9ZzUAMluUpI2hD5i5oc6Ot28xs8kuMJqpLAmbqd0gXSbjVMLqcY\/ExLs2UK+z4xjBFbh+ogjiNSziWEH+2zLVxwsxqprc7H5CbdKSoq0S13HGprf3YDVWT2rvBWeO0juJGoA\/65F4C3n3bwNfh3vXgfyzUqsEtnb\/FSdkxgsaU+bizyn\/+JseB+rqrzo6Rv9QXyZZQVdJ\/dpTpjqlQ4vs1UzXSfLqlDQZsRkL6oV3VnyNW2xmWXLQfFj9oHcsH3AIEtSiNAtJxVxneU\/3Lxlt+QreYLfQjzCcvi4qZJrjxtFKoBsTPKVKhUtdR3cPYAqqb1ip03cQrgHdw6oYD1T0FqkLyOSnWZlRrowearPFWnGh0329lW1miRnVb6sVhClp9WqzdrkORGLfsPftV96WKaNwjPfrBUZsYgCNbbXpCzQoQ72hE+zpSP8iE4l0QFnLkjlsXDwskaESBZO8BPYmNam3w6qE92qHR96c19DvBv836zPI5o5JWOJ95Ql9e2f+8ZfPQke8dvDRhXJGd0bXUByjf\/1VJX9kq\/DSiIEWy3E7iarrPErPbZHTcgGgR\/5DTgTrtjuI1S0rGGS41tTFpmsk+srLQ28aJJV36JAaPgWNx883VzUaqUhgPx9MkmqM+eDChIS379BjwYIhdQmnQZKlrYAwCHaTOdLUjmvVzMGP56G9PJGnQjJ6Vkcn5SZDmwSHh9YKULllmNVvoQKc6ZDLCYbBs9GIRT02j\/RRPhkrlPibLyZMEaIGXYeA0sUAVlIjeGzBkttmWa7FdbRhFlImwy9KG2n7ywdpp\/1+YnCWoVuhipPzun1gkw3F2trmT+QDro0RyTm+jYbFvwA6WE2a8T8E+JVTeTl3z6m9QF\/grUBHWD8LBCDcabNksHYXKTqRAu49XcbWUBWy\/9O1J8p0kZJCc528G8QUSCJJ+SUOjW7BfNzMmq6OfXXkTP\/OWu97w4irWEZko63ICiaG+AF8pj3iLSSPQEitPYSL\/H8SUIA+SzwYyTmhnNIpQBJDNvcEDweqoRffqTfnuN1aqnLFkaWxErPDD9+pmYksslTugzaULpWoI+O1A6jTnMUhmokvjjUl5vXA07R0s7on+q8L9OettEQdZMndI5sKJOHwC4rYeMFWEa3yXe4\/zwh0RzIlNHZCvxISnsgi5jzQ4DzO7SyRcZ0pStmloScvFC+p5a9pm\/\/rBadOicFMn0ExbPWKZ2407USHyw1mpoEEbTMWIHdms43F04kYVx6x7BsnwMMbQG2KMKWFB1dc66sLDBWJUatSQxLsurJwxXxYiNyE8FOb1x\/5491c5rG3EgUfkavy6NXiMz32wyNdwjDBKwL0nmmhnnnpScE6DqVD5U1jER9vjI2zgbLkEzmKTECgRV6I+13c3GQPLOod4QGYBcBEjc\/MYLCKWXpzIsI+4fC6bTf0PTXiu0FbLO8FgssVMr8ShpJAJ33nALp32EZ3T54c5GwscvHSqXchqeqsVgeuJFuNGFMxftiSCIouIzQ0b6dJNBDIEOqlogl8BozY6kaVoctEddS9tfJUUBcPoZ1Kek+SMfjJQFvTAiFdNBiTXLNSet1wUD0z7lBmP5IACUK\/5PM6F5J1xbYwyfJ8UHyAm8yr7m+HxDCL\/0kuXkQEFM24b4aeRJkGaJX8PedZJMz+aRq9LpiD5Ig0JqQRHJkHOAkEHxaQJ+DWta1GcQhhUEizRbe7C6OYZAidJt6\/qOrbGwA5M3Pc7yrCkIyRMa1DeKQymtY+pZBZCB40xYbrSxHeLnsWOuc8Ka8p73TlPBxSd0S+T6nNZPvqwXdGwzajB0u8dEGkaZStQjMdGTK8hRcBd1mCMTU8dwZyZ4RlK2LtHcfYFp7meXYK7QsrQWwh+\/j2BniFoARC2b5RUauCqHFwsIcJmathhLRmFIu9D3ccctyx3tYwslDHuvTQBp8UIv2SEpT4lEk7ytCv8B1E3t+RjQwv6qDsP02788FDVkIIw6yRC3A67SRYAvuMRCllm8W2ZACUyOIpbG9JcwUPKdmJ0vYCB99lXiARLsBdpsZZ5mWHgoQ0UckcEBWRmuOsqQiCs2pLiUiMeYFkgay0VWe9iZ8c6KXbPpHAlyLjdiCarT3dKZNUAEcQninE0I7jOuwqjK7stzUGERnT317em+fFpCjOJRiuSt53Bde+evSXvIOsa\/7ps87sM3YJyHlKx8pRBANXXBchyM1y3FBJ6IvyllTwakrgRP2XeIRbP5U9IULdU6CpcvkbqLnOQvRvl0wnINVpXM85YA2B0yFg8XIeHEUk25CagQ8GpyCOKw5J2YYnGcQ+wWWOleqcEj9tiFwKvJEPFpcB8taqv+R2GYczEu+MoDCBinwZKhcSYeIRt7lle6hkWEJchIyBHkt2UFV+lpHLsoSSskQP0Di8U1z\/IdljMN3peq8KjZ+h0Cvs6aa5Vlh5FKuJ3XnMWoaywmP7A4mYs+yIFulzl6Egfffk20\/AcRrIpBvBJvUyMB2KnD5jVlqtm7n\/UYHp1KsEVm1nvaDimLSwH2\/\/NisiW2LUAsKkxg1BVXCODlSPMk3bSEK0b+K42P0n4SQNPSNZVb6HnZDaJs1ERgeOuNvf6HF21xugE3\/lm9dby5WK+tG7lhxOwou5AZgIreWudrYVf2GOIZQHa\/tfAG2uIhxx17d6EaFaKEqEp+BzWAYE\/a2YMc97Q58ANCd4nO8tMQ\/h83F0vgMpNZpMWe2Sg5O5AaHGOtjqSyhfg6RkaPZSLJgV+zXvU4gjpC+ZomY2Y34oAvC8ja0myB4Chcp2xHJ6EuffCMUO7ceaBBXc9IqAvSF0ynHolOMK3JFwNPSUCxdRBhGBS1wFM6tApQfxF2sLxYEc3GBxIUF0TrWsSuO+STPDn6XladwdgQHsC+EIMuiJz5ScxKuJwog9Ns1f+42RcJmw9gmNi85v35Ef9pxmiZzQi8zvD5rQho96hkcC3A19CFWa4xv2FVnEbBhPVUVtNkUbMqQbZsNtnlAnZNoFITJSDnengo\/SBISETYJjSQr0hOkHDjazZz0b9BeHkHy5UzbvmkZ7pDQgNo4jUCPn6pzAn2QAN0tNU5qZNMwO4D2Uva8xMLzmcvGso6o\/aXy8uG9ktxCUSCxmq1EsjrWWpl1+JmCzOt2OUSCmYqDZMCCl7O+hOlJ1ULZCAGSsOblJW9ngIMIuyBq54DDrjNoJgSoyIHEWV\/Q56SbhyCrkeqBls\/yrG5UsYWAQwYS0UrWtFVc7cdOEEbu\/SS5eew+GzjuUO5NEl9hMQLvw4NlQiQCZuDGEiI4PjRWxAiTRu5mbdKIjGYnEXLfwnyjYJ8PWIm1J9cZ+UqQN0cyFm6E16sixjpaguG\/Lucu6+be7zJB+611EAt5fvCiaiq2Vu\/BN+oDL9PjJhP5Qj65ajq1jyoiqdgBhAi2OBQc9v4lxG9vWYkmsIn0nAsOWKxCob6LxZfWRzJqmMgSnDgMloUO4WiD\/5dU6c5kiliaNk\/E8Mw0s3XTTcnnBSd52x2TlGFMnB03b5AIGOkVDkGtFL7S\/Dp5REuWc20\/EL3cQBXzq\/zxAs\/PMacD04xSSG0J6wfhJiWQCfaj5+icbsxDkgXVXlxZVvn2yBcEjA1BiY1+5Sq2Q7WwXE42pjCLpD1d3WPJsW6fyjGOQxyRU+0D+StSUWvmTtSfZORML6WcIoi7WLRCuiKIR6Hqg\/U30ayqa5gF5e2UCbV5BUT+FJ8F0drxfkUn803EGG0GsJFaxMo2ZT4OTGLz+OWHb82UB9hLZ0EagqAg49IvaWeo+9hcEBgjpiuI7QJJYb+VeY14P90rymOBsmSxW0W1TYvgbRCxd+kcSFonpQSbn3BME\/2NFPqz0QpZIzd1KjhcUu8gzpSWpNNbzjCPW23AKmylzrt0X9nMuCbHBZ7DlO5vNPkRQ+jb06sWklAdIO4TKGnye1Jd2FSLU+OTMCy3MqVAEghhp9ivPfLjoUasO2jZg+VMrQAGLVT2XqL9hMugzE5THzPz4cMkYwCRGn1lokrWqzQx8Xwp6cHzNrdcwdVfA213yv8LSC71YfT6qS5rksoZB4YWSwlQhQ6nyL5klxXzd5BweCrr7X9VKXGOZomE0V0YhRNbe\/H3P\/yX8KwjOP9rRHU2wPItdwO2Bm4cLDVxQJsH6ACKgZh3RBL2Ft6E4moiwCYS1QSRK0vVF\/qEsJSUkuxIBLggA9eZMD7rUqa+Ff+RVX+eDQUfrVBNx0aabbQ1U3w6H3QAFu6RLPNBh693rG7L4pDFwF1+mVVNrdJ1xgDSvsRYlGVVLpusS07UkkOUp3hDY6u89pJtUDnJwjrEYb72RjIXcfCizoY02PcTCTfx4dKrI+J79yDCSXKkVnxskQjhFwgJZB46cC06x3yLgN1jIk6plm3fDT3HiM+I+t7Z1l2nFwFKEUfIfCn5Dmm6roczhvoF8lPdg1FKYWu7LiNTZIRr9boQuVkxu0IDmrqjRmKiNQeYUVkRUse4DsZhiMwGhHNNDlFj6DaqbNwp0XHEG9qfOCSuWBAutipbwXGFf4QSFZdPzlsoUlN6w4qX48wDAyAOieMJvh+kVMtO1XHKxCofkOo9cfyr6x\/0Vt2BACkuKMEXQdmgWCIuguA0l6QU186bcMLfDyniq8A\/eFXeFxLVB0qcm3oOx9my3SjBJMojKi5jkGCgu\/JViHsh\/F0JU\/gMc+mrJray1aeSo757uF1nRuDLAhvmFZdi4m+oTmo4UFfb5\/1skhwdurwuw35ORwws5PSppLHvuGf4JSZ6R0udE9kmgASFsWYmHGj8du9KzkTSngnpZmHkYZycC+ka8u9qKwk+ttaRySj3qE97QyKXtNecIw1xSh7PQdrmXLbm6m3NuvZ0bA2ZWb0\/4e6MQyMELs4L5cpfbYyHbYh38lxFhWOO\/QG+KGy5N3oXJyVdRcSXRJMGODksk\/BctlUCNCqMwKWfqaggzX15+nUFq5qV06\/VOczTVZVFrIvortd8VcYoc2ZImYoYF3kEn8E18hLgEMfAlEF2I6wv4n9zFoEXH0lOebWSSXaVPT8cV1RcHUwG83gabIdVnYLSxRLIiF8WhVstKcNUoguhN64SwRC1yfLWBUQ3r5cmaGNthES3OkHleUW6uer0Suou7hAyr6uSX8HEwabPOQybqga+Ddt45xmSs\/VHVmyr3Q0SsEikNLGBgNRGajgpm9ye3knI8VlbJMjBO\/gOEdsH2SELn9rKH\/45fqgl5siwnaFK4EiMtd5apR5sB9mH0nporsFgVOAfe12FJi6qJUoU5OcmQbFl6PKDSnVcuqGXneqqpg\/w\/zaXJd9m7Vk\/IzvMN\/\/YoouHaPuQnbTqXApOVGn7QPiiGYp5PXw1s3sqG5gqNZyKwzn01HJ+ReIirHiHJBsodPN4knwO2UEFmY4\/u3drQry9qnwVVvjpXabXc4QyuAom+uy2hUfiarTdVFpK6Az37EcRy9rY7MLbbJWLzx8AMFOsbb2SthpSztQXAMBhW08plWtpdoYAmwkyCN4OY8fNDm2hPqjQfxTH2hYfVyP4Id0nhK9YJlpI2qgrY7sjZVRsPZbC3HQPJMf3nAvDkXe3kXOfUDE5Sr8VVN9uN8PgGoN9cYEybeb6iPW51jd2s2jJtvCvSuAAGaFXM8KUp1n5\/2658MGLxkUzQ\/ncUVsWaSym1s2jvQ4fPhbQPq5DCypjKok4c\/1JSKqIQsSXZ2pAcSOHkgDF1kB4nYDEqKEiOIHnSbkrSedaHUjiJ7E6TjxIJibcgW9fg+TocsnWRMoQJerAtJuYtjLEDdkq71VxAdeEcZc3r5Rgm8Cq\/\/8696JOvT03vrtIQQ+cFebqdp8u9gytx9fkw4aPyKdE9J6EMV+IGqnaLu\/roORfF1BPpaTCUaRparmc37CfA0KJC5Tb3\/6SfMzKbblSKYnWUudVkXXNxBdoM+y+eXwU6cBrFTw8BNHYdB7fPAz7WSbJPfm3d1wniSjRIVujU8OXxUwIXxS+YafwlRjXo4AO+1aPekIh9lixFqFNPkKp2pJLNRqb1m4FFLYlh8clNbTbukx2mCoOmmYkG6a4dXOxx26ZisuG7euMw5IP82zZkl5qqjPCX\/ufJK46B+sEHMW8ENyxpCruTBFoJuOVOp9+\/31ziMZkELYKtth3QT4VcoDqtSmDgzLyizmD35kMbhQdDcqbzK3RC00BPPbT9jOuGzDPmRjlyqpPxs+1KRZD54Fa6JlNfpfsD67pv4s06MXqgmJXT6Z+Fxi7ottyNUWKYTB4L4X\/jLI2j0XDWi\/fOUieasTtoUMlZJB6hTBw4uWn47qbOQNnOhg5sNOhJ+Y3p7fhFcTZt2sl7FHfY1eM3jm6eVX08MMptAw8ZU+llvWsCdOq+RT9Fys1Jz0lOinqtTRIXqze7cNQeRgwb2KDkxGCOT6846EaHrAPmvInqfOPuhf2h9yCLSmWHO1iUj52FTf4RREB632zCAQRNB8Qf+LbGz6AvgVZgnmfSlXNlj+yp9kOyGkBJDWy1NHhTMWXOR2DFxtxc+URV7GficQYIuy246UEJuG9WerB9lseJRtgG6y9SWRw58zW057UYUussUbvdRmarjd\/XXKOdEffuJDu3cs3r3LSLMZpM0mxbaeO1pauDM2J3Wbhut9tTMU3bL+vyoPvt5klJW2YW2PKFdQd+3B8W46L0ErO1v1fv+PysLCMiDb1O0VMQdyarUgTigu432VacaNo0yak\/JULSW0Vf4lV2KqnDXg5PC1HGkeld2NeQyH3GdcgR\/FhNHXpUSpMJTnCUIV2hToS4uLkaunyU7LiWs10F+gU5HhqDYBuHK+4ma6GopmZZeWsJq2Um7ydSbIBHrx51eckT3QgF3q1h8CpgqCqa4i1FaTHh4cIWdKPaULXS0rpjKtN+hb7PkHdmQ6CNCYgVnNpwDXngl731wEMG6xye+oKC29iqfjFUQxw3Nv8nryVMatRUsBh4rDyJY5wuHoiA5uT7vLlIt9cLC\/BNdaNsmpnknxDnDIjrUlL8HEvUcp++TK9JMG55CvzWblL2gJ9fonb8TQgg3RJzHz5kr6L27ym0QqBvtMOQkCuXE1rX76cYQflpaknQ5CVlBl5e+spD19InrASugSGrnsOygeNsJdRI2yYtCF4676ZNJcvYY9Ld6G47Mv\/LogotPxAPy7p\/0mN0pbJl7gMBF\/TFgVnILAnObypGWdgMnlPomkd11h+veq8HiXkJFJGvDRrSLMXsvxndDHEF021SloY8KCdN3yMNsfNRfThpSvWgbhsF9ZbNRAKUhT9Rh0V3GHwgQHaLkH3Ah\/gtBxcBVBl5Xh8+3B6m3g5TOza17n4UdyobotUfW7WgfnOLAIOuzUlne2lLSWgfhO\/evtnOnHfTB\/T\/zGDEaut+Yo47WDatHBBrl1lknx\/+ZJLJvkfnv1Wl\/ASiPQ2eGp7VnH+NKyk3yXnRpicUEOcaAsDuTbkta2UlI\/lXI61IxXt1ZMc2haXiyaMRnXsBTQEHBoujvl4Ou+TE93UnMK1doZQum54S98asMxNk9IukfrRM2GhpCtLF6jf2qY\/m+pK+x2e7qjNfTeU4Q4E2mY4G2LvDAybKbG7CCepGAPkFd5WWQYs1ywTXPWeZuBrlv7XnW1xoSd6aK5Wm4u1zFxB3wMq08OBO9ioTUINyP9eXWo9jvmH+UYO8ISNvqVJzkbVV+ia5e6DghREbku+3nfKnQxI98d8EwTMxRJurcEf3QkSXTtqXu5EqN7WqCKPxaBVUJ8f6qLnhWKNWJgJQN+8edX0cxUs0iKIpNFbDHeMg5itSr6S4m3iavqop19UAILAL3a3Uo9ilDUJf5VuvxR9xVzUhSbir7jYnH3VpcSRWJ5NaVbAaOPcMleLBLhONLVNzk38jiLY\/yGTHUqbMlRxRwyXRrmIvQs0vvnrmJyjRuut6xyBRpsMujrc1nESxOW9TBueGxEUuWRuLsP9tmuq8vTBewZcXTHV6v4N8wo3vCF4F\/a1J9AoCRQIiD7L6ZY6vYzrSaQMDP0hrtIpbMXR+15MRD5n\/HniOjtsNeNAEGlUJ2fyVMnXeBRnjcKq4XsDifQt6mES6ykHernVnvt1XgDMC9dOws3uP3M0VSVyD\/Z4edqPsrHFOyqXKvPtLJSEk\/YSOxw\/ENYWS\/bowydk2Vz+aERVPDkhYRzCcbVswA2dg+msJuRaDZjI8Cp8c6TNutvMgbJ1NOCK909bmOx85rtsEG4HZixsT3CYWPdd2zg6EAIbOzneC7d14VNTcWJKf8a5UMNIbOwNKxFX+B5eFxGF6fJFk48rDmdVq22H0DdiWgNp8MmWu+Lfsu2nmtayRs21HZzARRC2QEJ3SrjDDn8xHYkVj4Oq1ZCqaa2g77lKSM2VZcutqQDEpjZqHvQ3m3FmdFHRV8NytN9YcjCwccUWQHolRy48GU0zQh+E+LgpxpUpE5nczBI\/eUGqPFxcQfIlV\/ebmd4LR7Dn2aDT6VdVZ+alfEfkmJF9NL9gcmCKBeno2CPcGTogSpEBVobYdTU3UAq4OvVhPLyUUKCdeof2Y+vLM8pY1LpxeVSexOAQYEJ+SdOZBU4Dm2MKCOxHvsOylfqWcTNM2FtptrFVChrxsdgBJRVQhtlSCex3uVbSSOz6WpnVTT\/6qOhPrskzt7HQq0y6LiShxalmY4VTeKf+mnmSXd9slWbJDAdJ35TR1gVE99vhdm5pI0AfzucAY2GMlmtllWoCfkUiwjRudRqyUpxAy6MDS55ExIw0bP7orurvf\/jTv9sMGfLCK8kbP1ctIf3e\/NKN8FPvq5xxq495G6NKVHOu5jwGCD7iJPkdEQUK4hnz+ZtXHIoHjiNVCRiHZ+gUC9QIBcy\/PXRJMiy2PWKfCKDgxBp1F+UMEw\/CEr\/82Jpm9bhkRA5obavTF2A733K8p1jYiE9okM+gzYqs7OxMJ6c\/vdKyj6R+7hlvfLw7U6Lm7SNrP27pbe0gUBOJW8kDNkErR7MLBkf\/21+uOLwm35sovCO+GNmBcHUSf1v6zQVJtuIpjoZFGZ8wzkXAP1vAR+TCjFB3obI3z+moaD1WtdRpsM9gRuHouCXFVJ+xe49eEI2KXzqMmiSb\/1RpzVweDaiKpuxYuYl7IMN+Suari12H8MKxa3iEcugJsbFHpk0XfObb4PauGk\/+Cr88BFOBmBS2bdBOsQlDMktpc3U5MtFVo1j3VyqfcYXoudq+cWH0yniwduLaNtiD1ck7XXAm1KVhrIYLvGh6kzUYjMFXhBCaQEgeCv5jkA\/QSYwrVZwTc6\/SdUCkrZW\/Qtu7aXZs+t3GNdeOL29xBi5A8+lovi8pMo3AibTuG0\/VmGZS5vDDDr7H7A0xMxGwB9H3YfunB84huKq\/8wsiM6qeeViXUxtX1GJ3YXnl3mjU1eA8mn3lVI+HyfHAI+E9hM+WJt3DaFcCwtZGj7ITW2NEA6WJkuVC85CqFVIAWurWOHbMvZxMI\/aPPJ3YzyZjXG4HvqybRhed46qlbiegP27z\/Vc+viRSMCcyzynYhnWrTaIvFNdwAuA43rY\/tpSYKMBsMkbygXrccQu71KLBCnp2ENg1M6E0agC284uk0Yv1ssv5+u7hsNp2PMTVp5CPDw9lYiSHrWqeNvPmVT+xTagmO7P7tUH6KXrpURzGxhlcD35wG\/qExWZHU9HTA++PX+FNM\/xwnGDtOf8W1DbxhJb\/RdjqLGvINhBWAD4lUVSAWL6UGY3JzbpnLlVr0\/qFR6JiUdtvPuvdrBWjIBA\/LvI48MMl5TY7wV0ac+hePTUFG9wxh\/znDORFUx3SEYikPVG1gOFsZQMNO+Tnlx8Pwgf3KpQdmU9XVj\/d6Vi6Wr29SS9RS6lkQKPSLtPyZLjhkZbRlazvbTWtUW0PiV5bDdgTK+LEdUs3+1jSQaK142iI9ylN+UMT1BRPxuUTwRAxrkAmRXyKnMo7l6lwZvM8G4S9ZO6GQatk9b\/xw+BBnTXThYEvau6kkI3bTQLka+qE6a4PwsvVEtB1OoKHy9uErasz3tHrz\/IQDkxpVQuAk+KGgplfGGtkq89yU6MTjRM1w+nYB7o6+A16zcHkQivSst+\/c+mgsDBsZ5616c94p7Z1FA3fMhd4SpdZNcjim2ABO2z3pCja\/\/mAcWHWvgqP7SZ+VCR0\/SywAAissg0IT7BrGFvXd27+FqpM6sxE7RdkM0gpzEdhJ1+A7oemByVYcKkEhXGyv56EbSwBLrVHimYUR0UnqV4Tv5M+tNMi+JE1u8WaQ9m\/\/GhqyBzE6ZwXEzSxcQk1YHhVumZWZgh2V\/JEMIuZPeeLCsJhs7AFFcPvObEPT+d6DYgjc2zw1ZDMNtATIl6yCoAXQS2DH+IRz+GR8gjTJUp7XO4UjP28kbw4sGO4JahmGH0PjgDaidnQzbnjwS6Wt3gkmJ1zPeLk8PB2PqTPA\/gmJnvPZyz0Zg6MIwPHjq2BJuoZVuaLDvkmwecNngjTj76\/JQIDgdVGKcV0lxLFh4avOPS86hsUh7jxgMk3E5hDYYto\/odLiRqcMrAAEjV2Lh6BhhiPlDL8kJ+vc059cQqxtLLpx3jp5tcw5QFNeKKnGSW4I0WUax4syJobBbwoiTUFl6RIz1p9XuXV77URHp7cJKfYprwo4WAG2xP0tBJ4VucTM0vo85yMMtzcqsl5pC3hQNqK+83TbMGcKmU+L1hdwHSzIrnGYS\/CTTOVXo\/9Yv5LHZxaJ8iyBx\/ovSkFKV8PcgrcRdh7qOfrwX05N3y\/pbha5IVobn2Gry1WYy9uMzPZSqLKQnVmrONWMinajDSaMUnmC1wjGj7nfgjSOD8ULA2y2Xnr5zotRk0LV6RYSOfo0uBzO683KAyMe01NGYDRzdtTpndkscap7SWs6onhpWDsUdT0iWtmCMjGK9i9Hc\/rWvc8xcU\/s9WexmnT0paWo0B+iWlHYTRtBCsZFRh4Amaeq\/pg\/EygH20KXPpV+PVTadGdejRgeuKC8lkbVY5mlNQ9KQDRl2DI5EuZooubpa3vrPhngJgNHRTxmvC+G3epDDzKg7+2cgUFcVRLtGPr8o7GDMzEkEFUb05u2YdCD0CemCS3TOE+nbPjpKz4F9rdB4PH3LbMcaEedrCraHlE+jhaYCgGremDA1EAtKmWfVPJIyVa5vRS\/j5R1rm4YRQyxPQ1DvOqKEBgWoddBRxsacr1SuwhjXaZKqiYSOl4RWmah9suO1FBTJ15Z3DFtOPoULxCUNeygxmP7kyJEZ5oXj01ifGvYfNt7norNiR\/kmQJnzx5kQ1Fb4oc7GjHZH\/ufH\/WWArXx3+N4xtOdJkWf5WmNpqaMO4ZdONGeLj5h506A4\/QN2atNfHxLK2DfcnxAI\/ISXd2bNnBhcb0J9kCoxzmHrtsXqfMd3Hy+5S2zH3wJG93Dg8PpEBzlkfBRimacZekzpoM+VXp77mqxkAw8jJ1g5WwkeA8yoqtgexnfS4\/hBIw1rT51jCZkQHh6hRTsvjw4DvaWsvAbmcoip74hq5ozn\/hRKHah44wcmMG8mSNavG+yYsDy1lc0ISLlZaReP4jYX0zvmiB5kEf0QtyUdGYg\/i9PKpEokbmbzxgWIyBXnkM1UduVHSdMumA\/7IFlErVdvKHPII+CVNUE\/oOwUAdw7lGCoRhn6hhuqTDcT7Ozb4B5PIZ5gEjJIIrIXon5komZjASioHCM\/O4Bd9fk7mufxODCk0sHCKPOm2BEBdWuquXYl9TQ+cH65k\/tFZ2ug6WRxOPiQfwtL+kmgQTZ+0I1y8OvqsGKBU2s3LPb19FwD2cARXMvJDp3ezyua4WAc+ewnaWgkasq2blg\/28OPDKLO4yDWaG1wgo5LbYtLGTeY036tNGhIxa5YzAFYIc6n2SlhSjOBGqMn97Qs+RvulGIcEPqHlq0f3Uvbd36YpWgD3xMBHDzIS6tsawmBxV69V5IEIm7ufSllcNek3NJBwf1QkmB58oDmTacBJPZci56i3I2Xgto6V5aYqwOgFAV\/ckM1pm3Bo8Gi5od\/\/IzLlM1XszFDv9gp1\/A6PY\/TeFEnaKUJgFR468h2Vfur+HMarDkT49UaB7N3bz7s2D2\/eOXfVkvBnzJ4zIPbXqFwLO0RgfRZfZb5OYmOFf\/QptyfPn37LAIC6mk6NjRnkjexqu4RHUF2rZ4Rar3Ix8kMuPQ9xXtZLv617fPe17+89wmn57vqCCpzmVI+u579LA0f9Y4WEERTiA8vYVFxIFo4BhmU6zEroFaaRa19APpr5lCNSbrYO8nxUPAOGK5Olvn794+MXDyf1Zk9x48E+8AAbuIdBGbJBLoWiSVkuMf7CPudEOdM6lOuGj5apvMvx0\/wa9PaiX5BrMowf3CaQ12cmnHy267uzXN2788MMPByiHI28g6\/TBvCpuqPWNMvuhvXFW5YTr5+2No8Pbt48+\/gjnJm396Uf\/MSNjtPwIgz8+\/aisqjOEjT4iDujUtFUnWQODk807gvGyTmsWOq2q0zzjReizf1nkn2blr1Rx9kn96T+8Hf5eW\/XNPPv0tFA651\/0bffp0e3ju7dufvzxncNbh3fJ3psPTj99+MWz33\/29effP797tvyPxQ+f32zqf\/t8Of1qWLxonp6d6RcPP3pw5T7u\/8CE37Wd+zfUA3Mtv\/rne8fHh58wg5nhVPyro0+SSXJ8m+HU8aGtmL9\/g24FXPGrctaefcIX9b8=\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin xilaskarl\u0131q missiyas\u0131 haqq\u0131nda h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259, m\u0259tbuatda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r materiallar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoluda m\u00fcst\u0259qil erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq niyy\u0259tl\u0259rinin ba\u015f tutmamas\u0131ndan v\u0259 Rusiyada 1917-ci il oktyabr \u00e7evrili\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":1017,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1016"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1016"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1016\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1018,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1016\/revisions\/1018"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1017"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1016"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1016"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1016"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}