{"id":1039,"date":"2018-09-17T14:51:13","date_gmt":"2018-09-17T14:51:13","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1039"},"modified":"2021-07-18T19:41:40","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:40","slug":"xalq-cumhuriyy%c9%99ti-dovrund%c9%99-qacqinlar-problemi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1039","title":{"rendered":"Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar problemi"},"content":{"rendered":"<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi, sonlar\u0131nda da yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa ed\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u0259sas problem qa\u00e7q\u0131nlarla ba\u011fl\u0131 idi.<\/p>\n<p>Qa\u00e7q\u0131nlar problemi Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n v\u0259 1918-ci il mart-may aylar\u0131nda Bak\u0131, G\u0259nc\u0259 (Yelizavetpol) v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyalar\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 miras qalm\u0131\u015fd\u0131. Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolu, Balkanlar v\u0259 s. yerl\u0259rd\u0259ki m\u00fcnaqi\u015f\u0259 v\u0259 m\u00fcharib\u0259 ocaqlar\u0131ndan Bak\u0131 v\u0259 G\u0259nc\u0259 quberniyalar\u0131na on minl\u0259rl\u0259 qa\u00e7q\u0131n p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi. \u0130lk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoludan Bak\u0131ya g\u0259l\u0259n qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tini qeyri-m\u00fcs\u0259lmanlar, \u0259sas\u0259n d\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi.<\/p>\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, Erm\u0259ni Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na Yard\u0131m Komit\u0259si, Lat\u0131\u015f Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na Yard\u0131m Komit\u0259si, M\u00fcharib\u0259 N\u0259tic\u0259sind\u0259 Da\u011f\u0131lm\u0131\u015f Polyak \u0259haliy\u0259 K\u00f6m\u0259k Komit\u0259si, \u00e7ar II Nikolay\u0131n q\u0131z\u0131 knyaginya Tatyana Nikolayevnan\u0131n m\u00fcharib\u0259d\u0259n z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r\u0259 yard\u0131m m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259sis etdiyi komit\u0259nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n Qeyd\u0259 Al\u0131nmas\u0131 \u00fczr\u0259 Bak\u0131 Komit\u0259si, Qafqaz C\u0259bh\u0259sind\u0259 Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n Yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fczr\u0259 Ba\u015f M\u00fcv\u0259kkilliyin Bak\u0131 \u015f\u00f6b\u0259si v\u0259 s. c\u0259miyy\u0259t v\u0259 komit\u0259l\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti elan edildikd\u0259n sonra qa\u00e7q\u0131nlar probleminin h\u0259lli yeni qurulan h\u00f6kum\u0259tin qar\u015f\u0131s\u0131nda bir n\u00f6mr\u0259li v\u0259zif\u0259 kimi dururdu. Bu problem d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Nazirl\u0259r Kabinetinin v\u0259 Parlamentin iclaslar\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u0130yunun 16-da AXC h\u00f6kum\u0259ti G\u0259nc\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fdikd\u0259n sonra C\u0259nubi Qafqaz Seyminin M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n n\u0259zdind\u0259ki qa\u00e7q\u0131nlar \u015f\u00f6b\u0259si \u0259sas\u0131nda S\u0259hiyy\u0259 v\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi yarad\u0131lm\u0131\u015f, Xudadat b\u0259y R\u0259fib\u0259yov nazir t\u0259yin edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>AXC h\u00f6kum\u0259ti oktyabr ay\u0131nda Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra bu nazirlik iki yer\u0259 &#8211; S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyin\u0259 v\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 doktor Musa b\u0259y R\u0259fiyev ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. 1919-cu ilin aprel ay\u0131ndan etibar\u0259n is\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin qa\u00e7q\u0131nlar \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi i\u015fl\u0259mi\u015f, parlamentd\u0259ki rus-slavyan fraksiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc Viktor Klenevski himay\u0259\u00e7ilik naziri t\u0259yin edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin qar\u015f\u0131s\u0131nda iki \u0259sas v\u0259zif\u0259 dururdu:<\/p>\n<ol>\n<li>Qa\u00e7q\u0131nlar m\u0259s\u0259l\u0259si. Qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n &#8211; Erm\u0259nistan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259k, onlar\u0131 ilkin z\u0259ruri \u0259rzaq v\u0259 qida m\u0259hsullar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz etm\u0259k, \u0259kin \u00fc\u00e7\u00fcn toxum v\u0259 i\u015f\u00e7i heyvanlarla t\u0259min etm\u0259k, b\u0259zi k\u0259nd icmalar\u0131nda f\u0259rdi t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 dir\u00e7\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn faizsiz kredit verm\u0259k v\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 i\u015fl\u0259 t\u0259min etm\u0259k.<\/li>\n<li>Himay\u0259\u00e7ilik m\u0259s\u0259l\u0259si. Azya\u015fl\u0131 yetim u\u015faqlar\u0131n saxlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yetimxanalar v\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil etm\u0259k, kas\u0131blar \u00fc\u00e7\u00fcn ucuz qiym\u0259tl\u0259 yem\u0259kxanalar, qida m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri a\u00e7maq, f\u0259rdi v\u0259 ictimai xeyriyy\u0259\u00e7ilik f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259zar\u0259t etm\u0259k, onun inki\u015faf\u0131na yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Yerl\u0259rd\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 6 d\u00f6vl\u0259t himay\u0259\u00e7iliyi dair\u0259si t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi: 1) Bak\u0131 dair\u0259si (Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, Bak\u0131 v\u0259 Quba q\u0259zalar\u0131), 2) G\u0259nc\u0259 dair\u0259si (G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri, G\u0259nc\u0259 v\u0259 Qazax q\u0259zalar\u0131), 3) \u015eamax\u0131 dair\u0259si (\u015eamax\u0131 v\u0259 G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zalar\u0131), 4) Nuxa dair\u0259si (Nuxa v\u0259 \u018fr\u0259\u015f q\u0259zalar\u0131, Zaqatala quberniyas\u0131), 5) Qaraba\u011f dair\u0259si (Cavan\u015fir, \u015eu\u015fa, C\u0259bray\u0131l v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zalar\u0131), 6) L\u0259nk\u0259ran dair\u0259si (L\u0259nk\u0259ran v\u0259 Cavad q\u0259zalar\u0131). Bu dair\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 himay\u0259\u00e7ilik m\u00fcf\u0259tti\u015fl\u0259ri r\u0259hb\u0259rlik edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Qa\u00e7q\u0131nlara yard\u0131m m\u0259s\u0259l\u0259si \u00fc\u00e7 \u0259sas istiqam\u0259td\u0259 qurulmu\u015fdu: 1) Bak\u0131da v\u0259 onun m\u0259d\u0259n rayonlar\u0131nda, 2) \u00d6lk\u0259nin dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259, 3) Xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259.<\/p>\n<p>Qa\u00e7q\u0131nlar problemi Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin r\u0259smi orqan\u0131 olan, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 v\u0259 rus dilind\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u0259n &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin h\u0259r iki versiyas\u0131nda \u0259sas m\u00f6vzulardan biri idi. D\u00f6vr\u00fcn salnam\u0259si hesab olunan h\u0259min q\u0259zetl\u0259rd\u0259 parlamentin stenoqramlar\u0131, h\u00f6kum\u0259tin q\u0259rarlar\u0131 d\u0259rc edilir, \u0259laq\u0259dar nazirlikl\u0259rin qa\u00e7q\u0131nlar problemi il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r, m\u00fcxbir m\u0259qal\u0259l\u0259ri d\u0259rc edilirdi. Oxuculara t\u0259qdim edil\u0259n bu m\u0259qal\u0259d\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar problemi &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin rus dili versiyas\u0131n\u0131n materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>O d\u00f6vr\u00fcn m\u0259tbuat v\u0259 arxiv materiallar\u0131n\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, qa\u00e7q\u0131nlar probleminin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t v\u0259 parlament m\u00fcmk\u00fcn olan i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 daxil olan v\u0259 qa\u00e7q\u0131n kimi qeyd\u0259 al\u0131nan h\u0259r bir ail\u0259y\u0259 qa\u00e7q\u0131n kitab\u00e7as\u0131 t\u0259qdim edilirdi. H\u0259min kitab\u00e7ada qa\u00e7q\u0131n ail\u0259sinin yerl\u0259\u015fdiyi \u00fcnvan, ail\u0259 t\u0259rkibi, onun maddi v\u0259ziyy\u0259ti, n\u0259 kimi ev \u0259\u015fyalar\u0131na malik oldu\u011fu, ald\u0131\u011f\u0131 yard\u0131mlar\u0131n n\u00f6v\u00fc v\u0259 miqdar\u0131 ayr\u0131ca qeyd olunurdu. X\u00fcsusi komissiya vasit\u0259sil\u0259 h\u0259min qeydl\u0259r apar\u0131l\u0131r, bununla da imkanl\u0131 v\u0259 imkans\u0131z qa\u00e7q\u0131n ail\u0259l\u0259ri bir-birind\u0259n f\u0259rql\u0259ndirilirdi. Yard\u0131mlar ucdantutma deyil, imkans\u0131z ail\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 kims\u0259sizl\u0259r\u0259 verilirdi. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, n\u00f6qsanlar da m\u00f6vcud idi. M\u00f6vcud n\u00f6qsanlar parlamentin iclaslar\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilir, onlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 yollar\u0131 g\u00f6st\u0259rilirdi. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin demokratikliyi v\u0259 humanizmi onda \u00f6z\u00fcn\u00fc bariz \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rirdi ki, problem\u0259 insanl\u0131q n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rind\u0259n yana\u015f\u0131l\u0131r, milli ayr\u0131-se\u00e7kiliy\u0259 yol verilmirdi.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti (rusca) 25 sentyabr 1918-ci il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, aprel ay\u0131n\u0131n sonlar\u0131nad\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 199 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, bu k\u0259ndl\u0259rin 135 min n\u0259f\u0259r \u0259halisinin bir qismini erm\u0259nil\u0259r \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f, bir qismi acl\u0131qdan t\u0259l\u0259f olmu\u015f, bir qismi d\u0259 yer-yurdlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Q\u0259zetin m\u00fcxbiri X\u0259lil \u0130brahimin 1918-ci il sentyabr-oktyabr aylar\u0131nda &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d (rusca) q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n &#8220;Qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259t\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 silsil\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011fda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlardan, &#8220;Qaraba\u011f Respublikas\u0131\u201d elan etm\u0259k c\u0259hdl\u0259rind\u0259n, Andranikin qo\u015fununun Z\u0259ng\u0259zur istiqam\u0259tind\u0259n \u015eu\u015fan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k niyy\u0259tind\u0259n, Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurulmas\u0131ndan sonra komendantl\u0131q \u00fcsul-idar\u0259sinin t\u0259tbiq edilm\u0259sind\u0259n, erm\u0259ni komit\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 tabe olmalar\u0131ndan, \u015eu\u015fadan did\u0259rgin sal\u0131nan az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n bir qisminin \u015f\u0259h\u0259r\u0259 qay\u0131tmalar\u0131ndan, bir qisminin d\u0259 \u0259traf k\u0259ndl\u0259r\u0259 payla\u015fd\u0131r\u0131lmalar\u0131ndan \u0259trafl\u0131 b\u0259hs edirdi.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti 7 oktyabr 1918-ci il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, h\u00f6kum\u0259tin q\u0259bul etdiyi q\u0259rara \u0259sas\u0259n Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin qa\u00e7q\u0131nlar m\u0259s\u0259l\u0259si \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkill\u0259rinin h\u0259r d\u0259f\u0259 t\u0259qdim etdikl\u0259ri siyah\u0131 \u0259sas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara Az\u0259rbaycan d\u0259miryolundan pulsuz gedi\u015f\u0259 icaz\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti 27 fevral 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 (\u2116 44) yaz\u0131rd\u0131 ki, fevral\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Erm\u0259nistanda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 yard\u0131m edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir. H\u0259min q\u0259rarla Ticar\u0259t v\u0259 S\u0259naye Nazirliyin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131 ki, Erm\u0259nistanda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin ehtiyaclar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130r\u0259vandak\u0131 Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259 20 min pud kerosin buraxs\u0131n. Q\u0259rarda h\u0259m\u00e7inin g\u00f6st\u0259rilirdi ki, \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli Komit\u0259sinin vasit\u0259si il\u0259 sat\u0131lan kerosind\u0259n \u0259ld\u0259 edil\u0259n 500 min rubl v\u0259sait m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcls\u00fcn. Ayr\u0131lan kerosinin \u0130r\u0259vana \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn x\u0259rcl\u0259rin \u00f6d\u0259nilm\u0259si is\u0259 himay\u0259\u00e7ilik nazirin\u0259 h\u0259val\u0259 edilirdi. Q\u0259zet h\u0259min say\u0131nda \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin h\u0259lli m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u018fkin\u00e7ilik, Daxili \u0130\u015fl\u0259r v\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik nazirlikl\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t komissiyan\u0131n ezam edilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar q\u0259bul etdiyini yaz\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1918-ci ilin aprel ay\u0131nda erm\u0259ni-rus birlikl\u0259ri \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131nda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlardan sonra Nikolayevka, Maryevka, Astraxanka v\u0259 \u00c7uxuryurd k\u0259ndl\u0259rind\u0259 ya\u015fayan rus icmas\u0131 (malakanlar) Stavropol quberniyas\u0131na k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fc. 1919-cu ilin iyun ay\u0131nda rus icmas\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n Tiflisd\u0259ki Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f, \u015eamax\u0131ya qay\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflisd\u0259n Bak\u0131yad\u0259k pulsuz d\u0259miryol bileti verilm\u0259sini xahi\u015f etmi\u015fdil\u0259r. AXC h\u00f6kum\u0259ti rus qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131n mane\u0259siz olaraq \u015eamax\u0131ya qay\u0131tmalar\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdi. &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin 19 iyul 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 &#8220;Qa\u00e7\u0131nlar\u0131n qay\u0131tmas\u0131\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 yaz\u0131s\u0131nda qeyd edilirdi ki, Stavropol quberniyas\u0131ndan g\u0259l\u0259n, Tiflisin Navtluq stansiyas\u0131nda g\u00f6zl\u0259y\u0259n 36 ail\u0259y\u0259 (189 n\u0259f\u0259r) \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131ndak\u0131 yerl\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011fa icaz\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Q\u0259zetin 6 iyul 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 &#8220;H\u0259kim Vladimirov\u201d imzas\u0131 il\u0259 d\u0259rc edil\u0259n &#8220;Qaraba\u011fda\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 qeyd edilirdi: &#8220;R\u0259smi m\u0259lumata \u0259sas\u0259n Qaraba\u011f General Qubernatorlu\u011funun \u0259razisind\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan 50 min qa\u00e7q\u0131n c\u0259ml\u0259\u015fmi\u015fdir. Onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti q\u0259ti sur\u0259td\u0259 \u00f6z do\u011fma yuvalar\u0131na geri qay\u0131tmaqdan imtina edirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki evl\u0259rin bir qismi da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, bir qismind\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u0259skunla\u015f\u0131b. Bu v\u0259ziyy\u0259t Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyind\u0259 diqq\u0259tl\u0259 \u00f6yr\u0259nilmi\u015f v\u0259 Mil d\u00fcz\u0259nliyind\u0259 yar\u0131m milyon desyatin torpa\u011f\u0131n suvar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r&#8230; Mil d\u00fcz\u00fcn\u00fcn suvar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sinin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn 15 mind\u0259n art\u0131q \u0259m\u0259k qabiliyy\u0259tli qa\u00e7q\u0131n\u0131n bu i\u015f\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si laz\u0131md\u0131r\u201d. Daha sonra q\u0259zet yaz\u0131r ki, bu i\u015fin h\u0259llin\u0259 iki ictimai xadim &#8211; H\u0259mid\u0259 xan\u0131m Cavan\u015fir v\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 qo\u015fulmu\u015flar. Onlar iyun ay\u0131n\u0131n 18-d\u0259 A\u011fdamdan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda teleqram g\u00f6nd\u0259rmi\u015fl\u0259r: &#8220;Bak\u0131ya. Ministr-s\u0259dr Usubb\u0259yova. Sur\u0259ti parlamentin \u00fczvl\u0259ri M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259y\u0259 v\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y Pepinova. 50 min qa\u00e7q\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r maddi v\u0259ziyy\u0259ti bizi vadar etdi ki, Mil d\u00fcz\u00fcnd\u0259 50 milyon desyatin torpa\u011f\u0131n suvar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Araz v\u0259 K\u00fcr \u00e7aylar\u0131n\u0131n k\u00f6hn\u0259 &#8220;Gavur arx\u0131\u201d kanal\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131raq&#8230;\u201d Teleqram\u0131n sonunda qeyd edirl\u0259r ki, onlar bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259y Cavan\u015firin XIX \u0259srin 60-70-ci ill\u0259rind\u0259 ba\u015flatd\u0131\u011f\u0131, lakin \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n yar\u0131m\u00e7\u0131q qalan vacib i\u015fin tamamlanmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirl\u0259r v\u0259 kanal\u0131n plan v\u0259 layih\u0259sini h\u00f6kum\u0259tin s\u0259r\u0259ncam\u0131na t\u0259qdim etm\u0259y\u0259 haz\u0131rd\u0131rlar. H\u0259mid\u0259 xan\u0131m\u0131n v\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin bu m\u0259s\u0259l\u0259ni qald\u0131rmalar\u0131ndan sonra Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin Qaraba\u011f General Qubernatorlu\u011fundak\u0131 m\u00fcf\u0259tti\u015f t\u0259limat\u00e7\u0131s\u0131 Ryumin v\u0259 m\u00fcv\u0259kkili Behbudov &#8220;Gavur arx\u0131\u201dn\u0131 t\u0259dqiq etmi\u015fl\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik v\u0259 \u018fkin\u00e7ilik v\u0259 D\u00f6vl\u0259t \u018fmlak\u0131 nazirlikl\u0259rind\u0259 m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015f, h\u0259min \u0259razinin suvar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Nazirl\u0259r Kabinetin\u0259 qanun layih\u0259si q\u0259bul etm\u0259k q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259qal\u0259nin sonunda bu m\u0259s\u0259l\u0259nin m\u00fcsb\u0259t h\u0259llini tapaca\u011f\u0131na v\u0259 Mil d\u00fcz\u00fcn\u00fcn 1920-ci ilin yaz\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na inam ifad\u0259 edilirdi. Lakin Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutu n\u0259tic\u0259sind\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n Mil d\u00fcz\u00fcnd\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 layih\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131.<\/p>\n<p>Q\u0259zetin h\u0259min say\u0131nda d\u0259rc edil\u0259n dig\u0259r x\u0259b\u0259rd\u0259 qeyd edilirdi ki, iyulun 4-d\u0259 I Realn\u0131 m\u0259kt\u0259binin binas\u0131nda L\u0259nk\u0259randan g\u0259lib Bak\u0131da m\u00fcv\u0259qq\u0259ti m\u0259skunla\u015fan m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. \u0130clasda i\u015ftirak ed\u0259n Yusif Tal\u0131bzad\u0259 (Abdulla \u015eaiqin qarda\u015f\u0131) qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin onlar\u0131 pulla v\u0259 silah-sursatla t\u0259chiz ed\u0259c\u0259yini bildirmi\u015fdir. Uzun m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rin s\u0259f\u0259rb\u0259r edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn komissiya yarad\u0131lm\u0131\u015f, 150 k\u00f6n\u00fcll\u00fc qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Q\u0259zetin 8 iyul 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n x\u0259b\u0259rd\u0259 bildirilirdi ki, \u015eamax\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na k\u00f6m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 A\u011fdamda tama\u015fa g\u00f6st\u0259rilmi\u015f, 5967 rubl v\u0259sait toplan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0259zetin n\u00f6vb\u0259ti say\u0131nda Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin A\u015fqabaddak\u0131 konsullu\u011fundan al\u0131nan x\u0259b\u0259rd\u0259 deyilirdi ki, bol\u015fevikl\u0259rin \u0130ranla s\u0259rh\u0259d b\u00f6lg\u0259l\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259l\u0259rind\u0259n sonra X\u0259z\u0259rin o tay\u0131na ke\u00e7\u0259n qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259ri konsulla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, \u00e7ox a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olduqlar\u0131n\u0131 bildirmi\u015f v\u0259 k\u00f6m\u0259k ist\u0259mi\u015fl\u0259r. Konsulluq qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z agentini g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin 17 iyul 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 &#8220;Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyind\u0259\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259 d\u0259rc edilmi\u015fdir. M\u0259qal\u0259d\u0259 qeyd edilir ki, Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fcavini Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdir ki, h\u0259r g\u00fcn qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n b\u00f6y\u00fck partiyas\u0131 Erm\u0259nistandan Tiflis\u0259 g\u0259lir v\u0259 onlar\u0131n maddi yard\u0131ma \u00e7ox b\u00f6y\u00fck ehtiyaclar\u0131 var. Onlar\u0131n Az\u0259rbaycana g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131lan bir vaqonun kifay\u0259t etm\u0259diyi v\u0259 h\u0259r c\u00fcr k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259cili sur\u0259td\u0259 kredit a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruri oldu\u011fu bildirilmi\u015fdir. H\u0259min m\u0259qal\u0259d\u0259 Zaqafqaziya Aysor Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259drinin Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 etdiyi m\u00fcraci\u0259td\u0259n b\u0259hs edilir. M\u00fcraci\u0259td\u0259 bildirilirdi ki, G\u0259nc\u0259 quberniyas\u0131n\u0131n Yelenendorf, Georgiyevne v\u0259 dig\u0259r koloniyalar\u0131nda Van vilay\u0259tind\u0259n g\u0259lmi\u015f 1500-d\u0259n art\u0131q aysor qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 m\u0259skunla\u015f\u0131blar, hans\u0131 ki, bird\u0259f\u0259lik yard\u0131mdan v\u0259 amerikal\u0131lar\u0131n yard\u0131m\u0131ndan ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 alm\u0131rlar. Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar nazirliyin G\u0259nc\u0259d\u0259ki inspektoruna tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r ki, aysorlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 nazirliyin z\u0259ruri t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n durumunu d\u0259rhal t\u0259dqiq etsin.<\/p>\n<p>H\u0259min m\u0259qal\u0259d\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 ibr\u0259t olas\u0131 bir fakt da \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259zet yaz\u0131r ki, Qad\u0131n M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin s\u0259dri himay\u0259\u00e7ilik nazirin\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdir ki, m\u00fcs\u0259lman yetimxanas\u0131na m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r pul v\u0259 \u0259\u015fyalarla ian\u0259 vermi\u015fl\u0259r. M\u0259qal\u0259d\u0259 ian\u0259 ver\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rin adlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi qeyd edilmi\u015fdir: Nazirl\u0259r Kabinetinin s\u0259dri N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov &#8211; 1100 rubl, A\u011fa Baba Quliyev &#8211; 1000 rubl, doktor Gindes &#8211; 50 rubl, adlar\u0131n\u0131 bildirm\u0259k ist\u0259m\u0259y\u0259nl\u0259r &#8211; 4000 rubl, A.Dada\u015fov 1000 rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 medikament, Mustafa Abdullayev &#8211; 150 c\u00fct \u00e7ust, h\u0259r iki cins u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn 88 d\u0259st kostyum.<\/p>\n<p>Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131da m\u00fcv\u0259qq\u0259ti m\u0259skunla\u015fan polyak qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131n v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 geri d\u00f6nm\u0259l\u0259ri, v\u0259sait ayr\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn iki d\u0259f\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir. Bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin 17 avqust v\u0259 25 oktyabr 1919-cu il tarixli saylar\u0131nda qeyd edilirdi ki, birinci d\u0259f\u0259 224, ikinci d\u0259f\u0259 is\u0259 350 polyak\u0131n pulsuz geri qay\u0131tmalar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t Himay\u0259\u00e7ilik v\u0259 Yollar nazirlikl\u0259rin\u0259 m\u00fcvafiq tap\u015f\u0131r\u0131qlar vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>AXC parlamentinin 1919-cu il iyulun 19-da ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara yard\u0131m edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 idar\u0259l\u0259raras\u0131 komissiya yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu komissiya G\u0259nc\u0259 quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259ng\u0259zur, C\u0259bray\u0131l, Cavan\u015fir v\u0259 \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131nda m\u00fcv\u0259qq\u0259ti m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tini y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k, onlar\u0131 bo\u015f torpaqlarda daimi m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 torpaq, daxili i\u015fl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259ti nazirlikl\u0259rinin, &#8220;\u018fhrar\u201d, &#8220;M\u00fcsavat\u201d v\u0259 &#8220;\u0130ttihad\u201d partiyalar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin dair\u0259 inspektorlar\u0131 v\u0259 s. daxil edilmi\u015fdi. Komissiyan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda duran v\u0259zif\u0259ni h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn 18 milyon 750 min manat v\u0259sait ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259min q\u0259zetin 11 oktyabr 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 m\u0259lumat verilirdi ki, h\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131nda bol\u015fevik hakimiyy\u0259tind\u0259n (qondarma Mu\u011fan Respublikas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu &#8211; N.M.) z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259n qa\u00e7q\u0131n \u0259haliy\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 500 min rubl ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin yeritdiyi etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti b\u00fcdc\u0259d\u0259n d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259sait ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin 26 oktyabr 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 qeyd edilirdi ki, h\u00f6kum\u0259t n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 Erm\u0259nistandak\u0131 m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlara yard\u0131m edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 2 milyon rubl ayr\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn himay\u0259\u00e7ilik nazirin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti h\u0259tta Da\u011f\u0131standan g\u0259l\u0259n qa\u00e7q\u0131nlara da 1 milyon rubl h\u0259cmind\u0259 yard\u0131m ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu bar\u0259d\u0259 h\u0259min q\u0259zetin 5 noyabr 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 m\u0259lumat verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti 25 dekabr 1919-cu il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, C\u00fcmhuriyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin m\u0259ruz\u0259si \u0259sas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n A\u011fda\u015f, G\u00f6y\u00e7ay, Qazax v\u0259 Nuxa q\u0259zalar\u0131nda, x\u00fcsus\u0259n d\u0259miryol stansiyalar\u0131na yax\u0131n \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmalar\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1920-ci ild\u0259 rus dilind\u0259 \u00e7ap edil\u0259n &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u00fcnvan-t\u0259qvimi\u201dnd\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar probleminin h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259r t\u0259hlil edilmi\u015fdir. H\u0259m\u00e7inin &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n materiallardan istifad\u0259 edilm\u0259kl\u0259 t\u0259rtib olunan h\u0259min hesabatda qeyd edilir ki, 1919-cu ild\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar, kims\u0259sizl\u0259r v\u0259 qocalar \u00fc\u00e7\u00fcn Suraxan\u0131, Ramana, Ma\u015fta\u011fa, B\u00fclb\u00fcl\u0259, Erm\u0259nik\u0259nd v\u0259 Bay\u0131lda yem\u0259kxanalar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1919-cu ild\u0259 bu c\u00fcr yem\u0259kxanalar\u0131n say\u0131 17-y\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 2 \u0259rzaq paylanmas\u0131 m\u0259nt\u0259q\u0259si, 5 \u00e7ayxana f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyind\u0259 1919-cu ilin yanvar\u0131ndan etibar\u0259n yem\u0259kxanalarda pulsuz yem\u0259k yey\u0259n \u0259halinin milliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 hesabat\u0131 apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min vaxtdan oktyabr\u0131n 1-d\u0259k erm\u0259nil\u0259r 428214, ruslar 319019, m\u00fcs\u0259lmanlar 300936, almanlar v\u0259 polyaklar 2847, l\u0259zgil\u0259r 296, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r 248, isve\u00e7lil\u0259r 225, y\u0259hudil\u0259r 154 d\u0259f\u0259 pulsuz yem\u0259k yemi\u015fdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, bir il \u0259rzind\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 acl\u0131q ke\u00e7ir\u0259n \u0259haliy\u0259 milliyy\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u0259rzaq paylanmas\u0131 m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n 10.069.253 manatl\u0131q yard\u0131m edilmi\u015fdi. Yerli xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin himay\u0259y\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri yetimxanalara, kims\u0259siz u\u015faqlara qay\u011f\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 bu c\u0259miyy\u0259tl\u0259r\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi t\u0259r\u0259find\u0259n maddi yard\u0131mlar edilirdi.<\/p>\n<p>Xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri bir b\u00fcroda birl\u0259\u015fdikd\u0259n sonra Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdil\u0259r. Nazirlik \u00f6z fondundan h\u0259r yetim u\u015fa\u011fa \u0259vv\u0259lc\u0259 60 manat ay\u0131rm\u0131\u015f, sonralar is\u0259 bu r\u0259q\u0259mi 200 manata \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Ehtiyac\u0131 olanlara yard\u0131mlar milliyy\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq b\u0259rab\u0259r miqdarda edilmi\u015fdi. Xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 milli \u015furalar aras\u0131nda 2114501 manat yard\u0131m a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qaydada b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc: 1. M\u00fcs\u0259lman Qad\u0131n Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tin\u0259 &#8211; 220 yetim u\u015faq \u00fc\u00e7\u00fcn; 2. Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131na &#8211; 2 yetimxanada 517 n\u0259f\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn; 3. Rus Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tin\u0259 &#8211; 527 n\u0259f\u0259rlik yetimxana \u00fc\u00e7\u00fcn; 4. &#8220;U\u015faq evi\u201d c\u0259miyy\u0259tin\u0259 &#8211; 80 n\u0259f\u0259rlik yetimxana \u00fc\u00e7\u00fcn; 5. Doqquzuncu sah\u0259 komit\u0259sin\u0259 &#8211; 30 n\u0259f\u0259rlik ya\u015fl\u0131lar evin\u0259; 6. Y\u0259hudi Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tin\u0259 &#8211; qocalar v\u0259 yoxsullar \u00fc\u00e7\u00fcn. Bundan ba\u015fqa, Nuxa v\u0259 \u018fr\u0259\u015f q\u0259zalar\u0131ndan olan erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda parlamentd\u0259ki erm\u0259ni fraksiyas\u0131n\u0131n sor\u011fusuna himay\u0259\u00e7ilik naziri bel\u0259 cavab vermi\u015fdi: &#8220;Nazirlik t\u0259r\u0259find\u0259n teleqraf vasit\u0259sil\u0259 Nuxaya 350000 manat v\u0259sait k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. H\u0259min v\u0259saitd\u0259n 48000 manat\u0131 erm\u0259ni u\u015faq evl\u0259rin\u0259 veril\u0259c\u0259kdir\u201d.<\/p>\n<p>1920-ci ilin t\u0259kc\u0259 yanvar ay\u0131 \u0259rzind\u0259 Bak\u0131da s\u0131\u011f\u0131nacaq tapan qa\u00e7q\u0131nlara, yoxsul \u0259haliy\u0259 m\u00fcxt\u0259lif qida m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n 103000 isti x\u00f6r\u0259k verilmi\u015fdi. H\u0259min yem\u0259kl\u0259rin 30 faizi pulsuz, qalan 70 faizi is\u0259 bir nahar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 50 q\u0259piy\u0259, sonra is\u0259 bir manata sat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1920-ci il \u0259rzind\u0259 \u0259haliy\u0259 3082000 manat maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 Erm\u0259nik\u0259ndd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f t\u0259qrib\u0259n 700 qa\u00e7q\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259lik \u00e7\u00f6r\u0259k ehtiyac\u0131 x\u0259rcl\u0259rini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1919-cu ilin noyabr\u0131ndan 1920-ci il yanvar\u0131n 1-n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcdd\u0259td\u0259 526195 manat v\u0259sait ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ild\u0259 qa\u00e7q\u0131n dair\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olmu\u015fdu:<\/p>\n<ol>\n<li>G\u0259nc\u0259 dair\u0259sind\u0259 &#8211; qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131 21098 n\u0259f\u0259r, 5 qida m\u0259nt\u0259q\u0259si, \u00fc\u00e7 yetimxana, bir x\u0259st\u0259xana a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, 18244 pud tax\u0131l m\u0259hsullar\u0131 paylanm\u0131\u015fd\u0131.<\/li>\n<li>\u015eamax\u0131 dair\u0259sind\u0259 &#8211; qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131 26877 n\u0259f\u0259r, 13 qida m\u0259nt\u0259q\u0259si, iki yetimxana, bir erm\u0259ni u\u015faq evi, bir x\u0259st\u0259xana a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, 18244 pud tax\u0131l m\u0259hsullar\u0131 paylanm\u0131\u015fd\u0131.<\/li>\n<li>Nuxa dair\u0259sind\u0259 &#8211; qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131 5100 n\u0259f\u0259r, bir qida m\u0259nt\u0259q\u0259si, bir m\u00fcs\u0259lman, 2 erm\u0259ni u\u015faq evi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, 2623 pud tax\u0131l m\u0259hsullar\u0131 paylanm\u0131\u015fd\u0131.<\/li>\n<li>Qaraba\u011f dair\u0259sind\u0259 &#8211; 20 mind\u0259n art\u0131q qa\u00e7q\u0131na yard\u0131m edilmi\u015f, 3 ay \u0259rzind\u0259 Z\u0259ng\u0259zur qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na 187500 manat kredit ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/li>\n<li>L\u0259nk\u0259ran dair\u0259sind\u0259 3205 n\u0259f\u0259r\u0259 \u0259rzaq yard\u0131m\u0131 edilmi\u015f, bir qida m\u0259nt\u0259q\u0259si, bir yetimxana a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, 4 min puddan art\u0131q tax\u0131l m\u0259hsullar\u0131 paylanm\u0131\u015fd\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n<p>1919-cu ild\u0259 G\u0259nc\u0259 dair\u0259 m\u00fcf\u0259tti\u015finin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, G\u0259nc\u0259d\u0259 m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlarla yana\u015f\u0131, 3928 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni (o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1818 n\u0259f\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 erm\u0259nisi), G\u0259d\u0259b\u0259yin Saratovka v\u0259 Novo-\u0130vanovka k\u0259ndl\u0259rind\u0259n erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan 427 n\u0259f\u0259r rus qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015fd\u0131. Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi \u00fcst\u0259lik, G\u0259nc\u0259d\u0259 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn lazaret (h\u0259rbi x\u0259st\u0259xana) a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n etibar\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki Sadaxl\u0131 v\u0259 S\u0259nain stansiyalar\u0131nda Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259ri t\u0259sis edilmi\u015f, qa\u00e7q\u0131nlara ilkin \u0259rzaq v\u0259 tibbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rildikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Yollar Nazirliyinin bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Yollar Nazirliyinin hesab\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcrd\u00fcy\u00fc v\u0259sait \u0259sas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara pulsuz biletl\u0259r verilmi\u015f, sonra Az\u0259rbaycana yola sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1919-cu il \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistandan v\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259n Tiflis\u0259 g\u0259lib \u00e7atan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n Az\u0259rbaycana yola sal\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 Daimi N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi G\u00fcrc\u00fcstan Yollar Nazirliyin\u0259 171 vaqon sifari\u015f vermi\u015fdi.<\/p>\n<p>Qeyd etdiyimiz kimi, Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin f\u0259aliyy\u0259t istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 xaricd\u0259 ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131za, m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlara k\u00f6m\u0259k etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t olmu\u015fdu. AXC h\u00f6kum\u0259ti 1919-cu il iyunun 4-d\u0259 \u0130r\u0259vandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q vermi\u015fdi ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f k\u0259ndl\u0259ri, orada \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin ad-familyalar\u0131, \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r, o\u011furlanm\u0131\u015f s\u00fcr\u00fcl\u0259r haqq\u0131nda statistik r\u0259q\u0259ml\u0259ri toplay\u0131b Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rsin. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti bu faktlar\u0131 Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131n i\u015find\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ist\u0259yirdi. \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131 da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 bu faktlardan b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Qafqazdak\u0131 missiyalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na m\u00fcraci\u0259tind\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>AXC d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin Qarsda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u015f\u00f6b\u0259si \u0259sas\u0131nda n\u00fcmay\u0259nd\u0259lik a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Qarsda yarad\u0131lan C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz h\u00f6kum\u0259ti 1919-cu ilin yanvar\u0131nda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n problemini h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn maddi yard\u0131m v\u0259 m\u0259murlar ist\u0259mi\u015fdi. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti \u00c7\u0131ld\u0131r, A\u011fbaba v\u0259 \u018frdahan nahiy\u0259l\u0259rinin \u0259halisin\u0259, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n k\u0259ndl\u0259rind\u0259n qa\u00e7\u0131b h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapan qa\u00e7q\u0131nlara k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn diplomatik toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 olan bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xs vasit\u0259sil\u0259 xeyli miqdarda q\u0131z\u0131l pul g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Az\u0259rbaycandan g\u00f6nd\u0259ril\u0259n zabitl\u0259rd\u0259n \u0130smay\u0131l b\u0259y Yadigarov, Yusif K\u0259nan b\u0259y, \u0130smay\u0131l N\u0259z\u0259r\u0259liyev yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 onlar\u0131n h\u0259rbi t\u0259limini \u00f6z \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259t parlamenti 1920-ci il yanvar\u0131n 5-d\u0259 v\u0259 8-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclaslar\u0131nda &#8220;Qay\u0259t d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00f6htac qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n c\u00fcmhuriyy\u0259tin m\u0259skun k\u00f6yl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si. Onlar\u0131n toxum\u00e7uluq tax\u0131l t\u0259dar\u00fck\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn smetadan xaric \u00dcmuri Xeyriyy\u0259 n\u0259zar\u0259tin\u0259 21.000.000 rubla burax\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda qanun layih\u0259si\u201dni m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fdir. &#8220;Az\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin 13 yanvar tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 h\u0259min iclaslar\u0131n stenoqram\u0131 d\u0259rc edilmi\u015fdir. M\u0259ruz\u0259\u00e7i Mustafa V\u0259kilov bildirmi\u015fdir ki, Az\u0259rbaycanda 300 mind\u0259n ziyad\u0259 qa\u00e7q\u0131n var v\u0259 onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Erm\u0259nistandan qa\u00e7\u0131b g\u0259l\u0259nl\u0259rdir. O, h\u0259m\u00e7inin Bor\u00e7al\u0131 v\u0259 Qazax q\u0259zalar\u0131nda 160 min qa\u00e7q\u0131n\u0131n topland\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n oradan \u018fr\u0259\u015f v\u0259 Nuxa q\u0259zalar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259k ist\u0259nildiyini bildirmi\u015fdir. Sonuncu iclasda qanun layih\u0259si t\u0259sdiq edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin Erm\u0259nistandak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin verdiyi m\u0259lumatlar \u0259sas\u0131nda nazirlik Erm\u0259nistandak\u0131 \u0259haliy\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn AXC parlamentin\u0259 q\u0259rar layih\u0259si t\u0259qdim etmi\u015fdi. 1919-cu ilin iyulunda bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 (3 milyon manat) v\u0259sait ayr\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 bu v\u0259sait hesab\u0131na Erm\u0259nistana 15 vaqon un, tax\u0131l v\u0259 arpa g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Bundan \u0259lav\u0259, 1919-cu il sentyabr\u0131n 1-d\u0259n etibar\u0259n \u0130r\u0259vanda m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn ambulatoriya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, orada 85 n\u0259f\u0259rlik u\u015faq evi t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Hans\u0131 ki, sonralar bu u\u015faq evi Amerikan\u0131n U\u015faqlara Yard\u0131m Komit\u0259sinin s\u0259r\u0259ncam\u0131na verilmi\u015fdi. Erm\u0259nistandan v\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259n qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlara yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n ke\u00e7diyi yollar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 s\u0259yyar qida m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri (pulsuz yem\u0259kxanalar) a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 bel\u0259 qida m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri A\u015fa\u011f\u0131 Saral stansiyas\u0131nda v\u0259 Tiflis yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda da a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>AXC parlamentinin 5 yanvar 1920-ci il tarixli iclas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si yenid\u0259n m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Mill\u0259t v\u0259kili Mustafa V\u0259kilov \u00f6z m\u0259ruz\u0259sind\u0259 bildirmi\u015fdi ki, art\u0131q Erm\u0259nistandan 300 min qa\u00e7q\u0131n Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. O, Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyinin h\u0259min vaxtad\u0259k m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmayan qa\u00e7q\u0131nlardan 16 min n\u0259f\u0259rinin Nuxa v\u0259 \u018fr\u0259\u015f q\u0259zalar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259diyini bildirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da sadalanan faktlardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, AXC d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 parlament v\u0259 h\u00f6kum\u0259t, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi qa\u00e7q\u0131nlar probleminin h\u0259llin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirmi\u015f, bu problemi m\u00fct\u0259r\u0259qqi yollarla, milli ayr\u0131-se\u00e7kiliy\u0259 yol verm\u0259d\u0259n h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Lakin problemin h\u0259llin\u0259 n\u0259 h\u00f6kum\u0259tin kifay\u0259t q\u0259d\u0259r imkan\u0131, n\u0259 d\u0259 ki, onu ax\u0131rad\u0259k h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vaxt\u0131 \u00e7atd\u0131. Az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n \u00f6z \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131na qay\u0131tmas\u0131 problemi AXC h\u00f6kum\u0259tind\u0259n Sovet Az\u0259rbaycan\u0131 h\u00f6kum\u0259tin\u0259 miras qald\u0131. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu problem Az\u0259rbaycanda Sovet hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 \u0259dal\u0259tl\u0259 h\u0259ll edilm\u0259di.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 v\u0259 m\u00fcasir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 milli-\u0259razi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri v\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar probleminin m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlili ist\u0259r tarixd\u0259n n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar probleminin tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131 bax\u0131m\u0131ndan geni\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmalar d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si vacib m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Nazim MUSTAFA,<\/strong><\/p>\n<p><strong>tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru,<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong><a href=\"http:\/\/www.azerbaijan-news.az\/view-154159\/Xalq-C%C3%BCmhuriyy%C9%99ti-d%C3%B6vr%C3%BCnd%C9%99-qa%C3%A7q%C4%B1nlar-problemi\">\u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti<\/a>,<br \/>\n16.09.2018<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzQwtgQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"i0jMKVRwPrwnN6O0KLOy8uTMkkyFlMPbyooO78lLOTlToTDx8PLCIxvzchKLFAqK8pNyUnMzAQ==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDU0MLYEAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwtNA1sNQ1NFcwNLEysLQyNAYA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"tV1LbxtXlt73r7joQQYWQMqk3ko8BvzoSQK33XHsBHbvbrFK4h1WFVUvRsVVLwboZXYNGOhpzc7beOOVVkM5gP9G\/5I5j\/ssFillgAG6k0gs3rr33PP4zlMPLh6+eSM+v6tKlcO\/FovP79L08zv4Kf78TszTuLm5asRMZWogqnmeyvLmQx5LAf9rk1zBQ7mIVx8X8J1aZKvrqv78rlBpqlqVKxHBShdSJPTYoyX8FMl2InNYQ6yul\/ClT1cxPIobkJW4KOdRmmSikKv3BTwDb0uliOTNVXrzQahY7T64f\/Hwdw8uHr50T5hvKf8F4o1MC\/FkdZ1Nm1K1LexO5XCgxwpONlHi6eo6byVueCpLBdus6MC5gPOL8en4ZAgPqVRksqyHmWyFbO3RH8vZzYeB+Boen8DT994mqVrKRVJfzNMdWuDmlxJICbsomigpc9VK++WkzOB7ikks6tVHeLKO1Yx+IWar6xr+a6EEHK68udInxDWlOxwS4\/O7qQQiwweFLD\/Bg2L6+V0raylmyeq9Ku2SSZ2rmYBbyRTSG94ucqTGxJxZZKoE2hcyzW4+wHXcfNjdRia67RJ+j1\/99A94RwGUz2U8T5sB0CadSbvnaheYpMR9wMMzhevkslCfruAz\/NytK+YTWRgi5UxiesRQuUNJKeY5bDzHtVMiAvODuIDn5VSc4xHLTCF77cJ9pDPet95Ld+P2nXBY+GqKnOAxIS4MB6iQoJqX4IaStlRDZHn4QkaHHjAfk0zAS7y7xgv4dDUDjkpivBzLyN\/gxbAI0cb45M\/tquINvgZfKp7go\/x6gYuKVuYSr34g\/sBvEi+DPUvxVpZwn5l4Ns9Ujbc3EH+UNV7zXR597q7nRcgyTyXyJjOM+G6etnLmceSz1UfYzsxfavUeWOLbb8ULNZunskWCwsuXcNQZMNi5Qi57LWs8kXkmWeSsKByXkISiHCBFV+\/hHfCLlH4GYvD+4c0F0C4mCtHbK5ABUjIz3k8O9A5PL14mLR7rEUhWnskKtgXaqbTX4R3kpTwr5BLvIppacnRWe0s8j6xXqjQjobHLAb2ArMDZs5nWkvodn65WH1nAtORM7HXTb\/TmiZnOPr9DUtNn56uPqHPLgKsCDUbU3jsZ0gm3q0iRpPABsGgK+oOoDTq\/lL4sWHWLZJyitVBkCUBCywa\/PV19nDUZCYnRTRXrvkiVIgfeAEqkdMylOsOTgXERMXy7jBtQPY01A7CBMz4x3uULuVQkv+KZjFSe1LQDJM13aCayJMc3qkkqK6ttgXWWcqaQ9HgorQ8MlW5+aZu8ycX4aAjPPnrzxNu7UTxItNbep08TYIG8iZThiFdJyzTxZPc5XjHomqZEniJmBt27jIlrQB\/6ZHX3TzqE9\/8KhIqFH8\/5jYLL\/PwO1HsKKp3pgXwNrC9jI44D8QbUWSxrNL6t+B5oiKLTzhcix2+gTCDX9dCjQ4H5DOQxKgUxkLF7IKez1cfV+3h17RMjanh13JiaIUcgzf\/1X072xuOvvGPYTefbz4Qfy7Y0hyKjtOXRGPY6L8XzppLesUGFAHgAwr6HdW4+FEb3ooE\/HU4aEA8ghLwok9QcEuhSq0iWeDIF1+hDoo0bUHn\/TeIHsJKCOwVCo\/FVeD8Xhl2ZCcqmGgLHLkD3ibNSziowcoZbgH0Xq2vxo6LjPUuTPFlU8J1psBOivNpysVs37ksoXh1DMSudWjC\/5LXmKfwjVQH+Qg1HYloBaV\/O808AGFcf0xmLLjGJYQRtp6pasuS+Xl2XM7QZjCMRTpZgDEQlURPLjhEWBWjdBkxojeZlIDQchWucKbYLoMhg\/+VSFrR8oVAHAPNVTWoeZaswmaqlXQevAWm9eg\/4RNTzyyajrytkHSB20i6kxqI1m2vzzQipJNAKxaB5MgfzzvDkdCUIGgAuncmadwAsiJYrpRXsS8+kWlawpVkJ1wcKn6DDjA8RkIAZKdwH3DNcCd1LeNPBzTxatiALiB1b4PFMNJ+uDOQCel+C6jaWj7dET12CQTZoDkQekVt5rq2QgzSaGjP8foSPmzWaSbOEW2hRoRBiSfBJvejA3k+OTgOvqgQcN5PFwJCQLmICW5FKXBospM\/n2UFSA6hcUXZrj0VAv6t8BmSTZ4RzDE4wdtMn4H1i74uHby1odSTkzZHB06vbUx45D8gXTNDMsUTbU6kA\/mnp\/FKMd7Ttt4\/dM1gAeBbfN\/CQ8MsmkigBS+aynYHY27Hw2K1gfuOtYX5Fq8ilvAyX2d8BEyUzeRnsxP6KUPjqYwsQrg2\/eLAjXjSX0vsS\/Yhf+PXnEk\/sPT8Qf5YF+CcgRBbLV7TM4Q7sqpTo5nlLPZEgdJ+uFLAJGFC4vgGBrhIVdUrv+DMcC3hx2ZThto52xB\/hI5DKEjSIW9H7JX4dXxD73yTswY+b22dpQ1MWalzAFcB7da0\/V6jmp+js4odsZfD3fe6q9JGqkU5iJa15QTuqQqLExOT3AKrK4Pyggi3DxExkYu5MK08gjHPPiTdWf0MdjEo+VucosNoXI\/RB1\/4GYPVEWe7Vp97uZPehRg\/yscmr4MF5WSB+F4Dl80EAPGvU+s6ZwKOAEYRdpvwLhRapQOMHtu+cXGQ2IXujr7x1\/vmX\/6Lr00gQmZ0MGChPY0OBUEzUDI64BHhaoomP0FpiNAH8W\/Zl0eDkkqH6NKlkBLtu0P5MWc\/yawxXXHh4s6qTfF6UMtNMHqBfZLZSq3347wlJvyI3MZXwaQyENbBJRwT6kDZbLRMG8ZQe8x6TC6gcY8wAkQ68ATj0EvE2ukPSqi9\/F3j+P12ChiamRA0cg1VIiHNzBHTmq3FohNy2br0Sc6v+lZBHJ+ukVFLbZA\/v9hzFcuOfbOQBd1ZHjWTHSJaXahEuSS+BE01TfLnzkMDVGNzmyxilbi+SXmKvHAmbzfAB5GthFQCyaYYGEqxkuRuwO3LBEkAgAVV5CUaAvurbdvaBCvZCDfYhhsY7lHglbfh4LSNQyGiv\/ZvjW9UxBfNQ7Pw3XoqRqfNqWjx1vkAxlQYgASyLlLafmYxj7a+xwA\/Q0vKeAWLjIi4uAyAIdKAOHMKCKVwlBguM2tOIA\/xARLYUBVJFTIxAgH8iiQ4kgOwRvgGHqqnYfa+QjcRCVuyP42aNiMKXCJbIC2mlIEL\/LqVopcpmHDkjQIE\/APGWHcrwXQLNh6gjOCKIOKRAmSB3nin81p4FIA6olLqpM3hL0qp04C1u19RaDihW4baX5neJXfHTP1bXHFFYEpcCfYqKI2nkx35cTJqYldZz\/YP3yMVdPWBUPsZMCHQbCWOnWtwYALZzLZhWcPQefaYOVX6cZPNZKWtQY8hNeNZpAx6wWqIhwH2sPoIyz+HGwbmCIyI6ATiE7O4HMOjoWijxmvKK7qygs9ZA3iFCPGPDchsB0zqP3G3iomGVrN7PFMej4EBM6iwIkmxVX+IeKK+J3BF7h6ICwpIn7IVVajjGJbxNxzO0KWvlEnYSY1gLDuJ5lgSyDeElOn49QWKtBMenp9qliCnM5rn2oJXpE20sxvuHGARFaUQu1SE4Fm9UHIWqULcFgUjwzFBFka4auKeEnCChkR84ynQGEoi4w39GB0OGLQimC9Y6t408BKcFLY7QFsEYJQARGAFKgQSA5wBZ4VEcaQ25hy4AYdm5\/87MXRnTg\/t0ps5DDy9xHbYxyFXnwJIu2WFAKKMrretw+Yj9JvyOAJ3DaicwrHkn3EsRRrtaN8rvx\/Zj1Lpud4yCv0+qiyYCPYosgTvgsBx7HQCcprF9K0KrPAZMq9CHLebgfOcU1PLQsUOUWmwYUOdke\/EsnDKg1XPjTvHafWkUfA+hUs2wJgYE+jnBH+uU0Rs43UNw8EpjcGq02qpgF8hmXAaGbn6Ek57foG7QPskoQfa0\/nZunISQH20YoZM86YT2PVHJrd9E5hZEtw7eEjwaU3yoLuWZk0rCCsCvFLNineokhR\/GHUQYlOjmArYrpGMbkPuNaqgDSTmCQlafAap0WYs7RrhCz4Ui25kLapv7I\/zCMVwHUpwUoCWfhvCv8N0k\/\/pjtPFli5gA6XjRpFWzFOdAP8olqQlesNHxFHi\/I1H3jsVZsihl6sUENxD13j\/\/82\/iAHzekLr8dWSj47UIuxdM9SJfmDoF\/pAY8HPpIy9\/YhxEKyhiKotCk4iuzIuE6eMa0Gd8DvEaiFIa+PoKs2JtEgZNa3mBqlCDJXOeu24UbziZ1nCJE0YLBjh30rzGzMUUyHiqLtJ5hkBBvACtgsyGxDVb2huRPbsAdDNLynmFdqwp5SXyx654SWeDXSHkAx7FLYQYhU5gDetaJN7mcShzYEAku1cV5sVQzeoXk6KEb8caOeGPhyPeXwnKGelaSVX7lPFlRJaGqyMwucYmrq7TCogEWIqC2+51ylFKYrasDiCZoW20uq7x35do3LShWX2Myewwp1DQui88nDNUXqDN8nwFts0GRFcm1m+jPxQfWRdPvNl2Pc210BGzGaJuTwXiGcJImudxBRm7X38GO8YbH4in6C0pIAx7WT0Jg9B7Rijkc5UDihzTr50PQbyZLGW\/lG1Gul35i7nQweqEnhRcN8dgDN4Q3ePIbb+f6LeAB217bc50JgfiuSz1fz2qwOBcynzGAaPVX5vLpkT05sNIthhaznFPGMnGG7uHtovT+TviVS0X5fwCoHSAV3U6yIC+Tm5FtYBEzLG9pW1yg8\/UURmv1RmgWM6O3KIw4L2lnCgd8qX0iqFiK60BL6wA2aVtvp+wuDYo1szAtaRoHtiisMYQlwBVP11ZnUsBvm7WEM8YignHO\/KEXbs5mraib4\/maS+0r6sXbg2zjE+R0HcwYRZnYkbMiLHZgIaaPtglrjbCj0650RukZzdwBDKlrqEYaHrDHl\/IRZ02hUC74kXnQH0vObiRi\/0jF+m4Nz45NW7NTq9gzCiRoQOaHli7uZJb8YB1Ro5+G9G+QXbMxI+pBByjyvkCiaUy2g5bkE0eh3YDusQNwms+cb803\/2eA6nwYArOdO3hNOspfJ3kCaKXl3QDsp6XKcZd0AGwYae4tyLJXNUhmzQbB8GyA1LrFln8yeJkzAJczzqlMHgp8M+qKXXIGq5UxPObqwzgQ7OwgaHzBLWXkUh8tcrgHiShYLxGrBIBGZ1hUEnbNs\/1tK7wzYfIx+EUMK461TaeDYLHKbDvXLqNKJfcRlUUOlkFpy3ZsqLYo\/4EFIE+7hKrTswXWjxehrGHdo6BkKqVyF1wExe0ZdDQQIQeM1gpP\/Kis9wlXv3+6Cv7KgqabFmjJ3I5pqAA6ThZ1uiLUdnXDF4XKRM5dsUHdLONYCQNt59GnklMUQNkuDFg310wyFNpSkIYOLDhI33Ai9j9oFBiON4m71BwbCaY4CrS7xJ1fiZsuodzMxwfeA4PYX6jaNJmKUlQ0MGluASwlWZNz8rgWca60gVlLkM2Q9NGzEM6A9ZbZg1Z1iRNMHKPSgjJReViyD5WALWJ2IXbQERcDhGmlOKHqom4pAI+ekV8r4IQnLNs5gSAa1DKUKKblI5iijp+\/XlKD1DZwnfJhcpp2Y5YUrgOD1GuR2NBGJbwC4nZBAQkdBke\/yA1aLk7cqgF8qA\/aIvPwMgiJm2dRQOjP82dcvxaLhqEvJdsQ2aY4DVqMVJrMDHgXyMFstC8jyu81nej42aNb4G4CGimdCRTpyp4wTBVEtDWchic\/c23tub1aDQ8HjFQc3CI9DRh8BuqrwMYhNeKFWfAI5lOgFvy5loLoFkt8DwY3gdYEmmBqMF8ZSbBjjZeVVSsUVpUqykGro9JDQCaU1NNId+DryjIkE+INl7eBoNDyFNTg0RLkpCOnOErWJOVSytnKg9o6K7Ej12w1G8JENxqk7T8udQpRRphwRrphpz3fdtkuqbLxROUeJxMoyaeL\/q5TWOmuMDQUm1keNeWLAZZ\/M4BFqHHQT8\/Nbl8ENmUthw6GTHvrltXNjA+FNtdpEi\/WIE4VxSXj2NtMHsq2wjQoBW3bBAWv1g\/3zlZtk7quQYWtAUtO+H9sjsfUcEC62qF0QA5YX0gA2OnLdD4dG9k\/RnS+jkXb3ScPbcI2PZMqDMZBw7nH0mUNsQVwTcumrrpVih3HM+ObtvkcAYSFBRHEwW9RF4mfc\/NIsSuUxwCPJ1UB1c80nnhdYiMCBMu8YAs0rfi+0SmOdugGbBspAP1uUHDrkLBgGhQISbjzxJRMNryzhwGZ7o+OmuwnC9FH9+BYsCFmC3izGutSjnTtfpvm0qdideokyK2vPceRTFWUSEYVwVXjsWEr3a6L0UAGKYJOm5OX6yo42eb2q4LeieVxKpUTocAMysspXJFXLC5CVW+oSFMY1P1DYf7YdnknqjaajQdrgarv7pOU\/g\/g82K3Q28TQ8Bma267GOn3HIMttWtFSRxrUyusdbJHZ2PkOU8XuOjeqzmfKROYfdMV2MHYRaDjsg0AQ95cTRWZoenR8dhnKueo23yser6sTCrG7E7YIRmg6Q\/+nQFcBSgDGnY2TzHEj1tJnKbAvcOTMlVe9ponn66Sha2bAL8G4xTkHWckslffUzPbaypm+fwIkPMDG9MWlHMgSQtEy5Bg78mUuifAy+ixeCeDd47kbC0CTB0ZuaXBrM5tGa6agrr7zumZSSgr4sggrNmzzSFiu52PCAI59Q+S1CehuIozwmZqgDrBu\/zGCDg+w3x7LBulHgE8zsWOazxyO1RjOPf6JBv9uI2udqeOFkl8bzfDScu68SlvgYcPMEWJxPNzrsRKVTnuuDY1rqsruUCKb+lfNl4+FT3yRvjzA2qonMCDZ2MlfbEwemo2ZcP4\/Ym0IXpddxaqevF9NfZhdBpBsmcapYMYvoL6fv\/HjmkZaQuv0gT2EYXfSELqiCZAQxobV1mbGsE8HwT9C5u40LU9ggFXZRBV8pSKCt1QUVTBWw614ye7OZJ\/OgLFiZiDT8q90dthYXk64X75PrRDW+5SJ1Xc1FJUjE22ZcSw\/kfruvxtYYns4G3CZZ\/5\/G8PIOnknl5jgXuecK1uQxGZvN0HrSb\/YjeBBhOl9MlhiDpB8M1GvphAklnD+uNw0gKVe1OqbqF1bAqdZMGUELzU6wdGHCGSzVDTW6wCH+u\/QmUk0KKKShZqiai9jPts2zoc1h39Nbr6LAC3rVuYPghry4SLJ9v0FvSKS+rnrhOA8\/dp05hz8B852jZOx5sJ6Xuv91wIPokkcb1VB0WMLSVRayvz5q8Id00BbfJ+TKg77p9Yj7bAjlIN1AELKL0xjwlXYCidyZnteDCGwrYaYzvFLNJ\/XgRnJeIa\/Jbu89yZcRhY6Zpk0bzkKqtL+c0AtaGkD94Blrjsqbshq7loX9SYv6yInICKCQWs5VnYH2VzDnk62ymr9rtx1T\/YJfC3Axj1E6YyBbk+dbiyw1NSJoYL\/CGI442uBiRDXmNx6MRQaoBwi\/sp4kkOMkp9anYh0b2Id3U8jVwWFLZBw7Nx3rfHoRwsIEj6rRP870Dt\/Cj3acSoTvszb5OcEjK+Ldw6BlFswbYVFPLM9CMjP+DzcJmQH3XYEHgoYErwZ2A1NkGA8vzJyf4lgqzcFUNrr5l7u01xXfxgC64B3E99QJfqDUpiDEpCh2D7TIocGABru43Cpx1PIwuYdiYeX\/cCMouethkK8qRiwKoRQy8d+gXdXRhT+UVPq37lpHu0dXb29s7GOB2vV+R\/d+HO2LqUHjJVE54sfiezJMPH10h7Hrs5C2VCnYCJDp6I89AibkaA+IEpw2CpjMvdsqlYIYS2n+Gn2NpnVfK507S3qKR9dKJwO3hcqSUy17IiPV7ddwE3XgfbzTLrs7Kb1AYdALaXJ3kdRvkW\/iZ22o7kE8VtapkGPnFxHPHQIWdUdEco2wY6C1YocZSZaobMcEEaUCmdVo8C\/Lmpj6Yqkho9QFXNptGN9MwpCNpti9HrSXsbfHbrz9P4VJAWuxv0AwBEakEb+Fk6+aXulZTGeOvNf514r6W\/h9sC1lys4eDCBr0cv8tl2p73XQdIoQeEJhxmduuub6Ik2f8xycmGn+s4\/xgELmc3ddE3ejBN34zAgrKeJv2CJ0m3yB7SmS9XYGMsU00ej0zflGCdb8BDKKl9GoGxb0CC36BqcBy3KBuDqoZhS7gxT3VTQ3iXcaNNSgvdp\/v7qx1eLvk5HqN1CaHYQtID6p4QlI7teR3KqKtzMG6hBGqFgjJcL9nxAKluJnh+0OZpptuQwlYYAx9WxitruOJ6ZcM+qMd83gA9w7VA3tHd+eidSvkrIOL\/WjzE3ikOvTfE6a8VWnvGWHxLyyw0ptQqGd9ek1Pf2hjiukJqWccGH+6ZyoEtRWMg83BVyeZzQvToTrX4YOFaUeeD0U+\/79Ic6fb95aKx0MRJ7M7vSUsdNzIklsUbIa+0LLb1d6xbBSLxIiZ6TIc6C5FVMTUURiYzYG4pIYQLQG6YMfUlZioZ4uxUJOM8Zs5u5kC1vm3F1i6ui6TB4m7fWuw94tu\/YfPY4Ei1CVQ2HYzxCTeAtQoZrPiLU3xpk7e3Zw52S1NTUFWFJ1R0D6AHKy11r1SYWTsG1dluV2JrAeqvW4sKvQAb9nlgRCimC6jWnVb7aj9TtYh5CUGdKfunHgQNtZwZ9V8In3f41VDhXCYzP1eorXFMrlPVzXWCw3EY0BQESUCbAEsd2AsaGgHIjoaeOR1L5vIk5Xs1d+zJrN9ed3tgrNOga5gDW69htXBLRi2zEG1n88bgPLT\/exUVZ7b+g\/dMo0jSQ4pN49L9g4GueMsgJgHH7naPYA5C5v9dVMRggMAUbRHwb+Gf7VcN2tKhKknx3VoczenuWT0urlby5vywGyAMQB8sTZNVNgxpFo9v87nYA9wA\/g9IIZ4Jfvj09H41I8y0G9Ho9P9I2xFy9xoInaJ8Ke9k4PjgYDllue86N4pPHzOsV7+xcEJuFbVApBcqh\/ZOxwIONS04TpA8IQPjNnrEsSvFnycpBQrIwbBKA3IHN4vk7\/T\/E2\/47YcjSIdaVvqm3Ok5TBeReVRlNBsqc5wK+94SZDxaHd0dLq7d7jPSJTeGZhlDYGxM97rw\/eG1LiqXmawlm8be31xVgjnSvyZAtITWxsr4EThFfujcAcT3Xi3nsFCgQpevmVASk0fn+nDBtFv5ACbnLbxiE3nozsDRVHOeZxNz1iYbWH+brGqYYsXZnQKBuvOAD5zFmzKTdtmWAPGjPQ4EvREj0baa3AIY8B7oJqoimlU0lWDz7c30s+78nIndH\/goL\/u1vZBGbV73M5omKWTlDnlbs5YBmyzmaALw8jA9w1v3VXOg09wcDga63NaRBUE6oBfcNxNt8reFCR\/Kca7fkBThzj745reyBowd\/6cDGNH4INdO22rkyWQ7suO0WFnh+Nj26Fnl9nfFd8Ddrh1H4d79ssUYzfrupUOLMb\/gXYKbhka50n\/eiejW5Y73BVP50XRLJscLEElp272VBWstB+uxOk2EqcFPveVOAJ1wSry9mMac72gds1LntdiNoWo2csZDMSWMRP0HPVXm7ayTfnw9fhWqCY4nUtwxg\/lO6TYmeNj3ted4VPNy5urpsL0Q+\/YnghtgpjIhYyck2JLEK1qCDenaxfPwlZopEsrMeQ3MtJu3UIq0w9lw2XD9EO09MGJ\/TKIlzlVo3nLhvjI86DSixnoZ6wOXUfI3PSHox40miBd1bV4QMpKl6nIiaSYYcdDHGie8I2fSxf0TZExZm0fz4LwE5wGRB6zwGMyx2dbrfMBwNc4jUdpQz7Q9XzH5tesWXGUmZx6ANPTzIcjZMgL3KfWyO5LWgVzt9E28Gho6FHLnX5\/dLLnrjjTmM9l2H7DEKg7Thz0OqbMcBtiuZeyrLoZxm4DJsczFy4kQNi645DxQ3iFNOoPCT4Kyl\/PudyLzOR7fZmJtVteR5QiM0pl2qUBnbVpeaYelceNxRJpF\/ayC64ViXcNFg4DDs05HRCTvfMK+Q73jsanh3cL5vV7M978GddaCdTgkFhfjmpupsOEA7q6g4Fs5QRp29ABZxdkbzw6PTEqHb2KjlzRGEccU2ONBkPYS0zpfH5HVsTziYCHT\/YODqiXr0ZnPA0ncWlM6shiRlitzSK6w9aPTo6P3dbH+31757F0wda7yk39\/5woGJJ0+2kOMU9oD8OdDmunIV1iZRb9xLXDhHvfO9rb\/+1bXxvMFGyf2zX9EgJzILnmPQzEPoiCp8388U0dEz0+OT602s0UenTFyGyxZ9YTrb+\/Nzo0ZCTlSa7QuorcSmIHkAJiHpg2VSpW46Pfna5mzFioAkKJ9eukWfkmJdeW2G4g9qUH\/qTK\/ghrKr1Rsfune1bKLc\/cm2N0Ikt1YHl8MnbP2Bl95ulK7dBLYyrOw5KHV8Al9XyhuwxfzBfz4c0vC5nTr8JOQ4fLqJ6TuvFX12Q6SeeFMKenlf\/AAeL1brs1IHHr9EjBI6up3dQjZC94tLY+lUtZJrW4hx5apHyFsUPz6zYrezdl25DDRla88rKgeQv01ivwIy7N8Bpq5qbRU37IM95anB9Wqs0srWk6rhWEILjNUxW9aYqw0Uj1JF5C\/9cPeOr0cLCTKLS9\/qH7HqdIkesz5WhCy5ODyLxuGh+gwzDUyMlRwcQWt67tVOKMGOnDlVtCep4e6xTeLTaAorAgLyInfL1ee+Oews6cW+oSn1KWt9svu53WiIOOx1yxB7J5JkuqEE268cOXFJWlxFdGs4qy7TlWPyTpqqY8fUADYbhDpVSToBm5mrcxdeKUpLKXcrAxh2S8Oi5eCHq+DUJaa9YNCw1yW6gfjiyIXQeyL0UVNXdNTX\/XJdZc0iDRipVlb+4pnE+wVkvQwzvqNyrMcGKQp3wHYo7jnsz8H\/ZsbQnU8ExiHsuMasTjlQY3u0dhDXBlS2PSsF2j1DFS5xYDe9V40TMTe9L7xPJxgDeRG7SuK0ixzG1TmTFoCyxkY\/X7HTBIJV7BG6dYDw2Odm4oR1ZSzw70+xj8Zf3bw6GuXkyaS6Jt\/VTLrSqbB0mYmI8psNO5T4083KYpaKELa\/0pi9QuhSWnOjHKZQWujMFOLTZD1Wzk0DS82oRK3TPE2R\/Rf3f3Djkv7s8hcNFcz4Dqjl1ZS4roNU1BCbxej80evmTTqadn90plmITYMg\/ID6zGtN1uKZiXFOuf4RoEhc0ciwx5vXSl+JuHoInVXzFHRGPIHt1cRVjapwNUsZwi88kpqgUbJbejutCubNYIXfBUEIGjsNfMJAFviaLcWmTtaTocgpzjiKdlqsf3zU1Nd05tEbqGMow\/XSYtzvMwEWCe8J9Suabfd9AhI6XXbTU5jfiXkaptu87NL1XGU1+psvKtjNW5LOeLge5SeoZ4iKqs24H38AsuNCHblyxoVoDaMMZmm4LNvT+xAd8u5EJlQXrNees6nghXQ\/bMlvhqlMjdjmF8It0Qowimx4aZd1cs1x+eOByaoarcCL1WNtcdpvaSS\/NZcKwj8XFay0lXiiZhH4+J3yBntd4wkbXBMF4TAY3XXr1vsJVFu0w1VXCDjgRYZ6hYZUlN07wIFRASK\/04sispo7lB493RaLRrilklTw2ydSJedj9sqsSEuwq6OV1Z5+2lnPsmqtlfPqFl1KO5mxYbTIT1e1GoXAKnjpuy2x9pUOJ8ETa3ddtT4Gj7I+eNYytDEFZayE4LyBT30NM3YhSMrnchIaQhEAN\/6tLjeQn41Tgk3ZnSNMTwaL2BnTvIdFN1rr9sdzTnaZQmpN9f\/LHGW9pi50icvh7AV9h\/gtZE9zl2u2pRd8VmKF2n1GMLql2rbQqhYZ\/DjpbEt5wmsL+21N2L3Dq1s65IOTif6Q\/Xmrc7oCf1GoStW3Zv39Q1URBmpy+aSVcUNfYj56p5R5I4joKdiiYfGInnub0XQReR3p5O9WBnx6Ljc5nBkLYYwPeeHWjvpP9tY1IWNSl2o2M5bxDNYWB8cujns1wUrWd0+674xvXA2JQrkMJ96xF3vxDf\/2CT22t\/ZCdf7+gPEhR3dC63VRUGJXabOMlKIVoLYlszBTa3kXSCGGBkW1n2T+6\/F5Q+6DT\/zhom3CJWdnsA53XREmXHel\/3SAfDKfyUdicL0Z+XIJ9b14JpIKP\/eFlnU5ur0Q+NkveMrdH3\/VXo1GF32xC0Srm\/n+bsD9cA3Xy47BTFPKdKL8op0ESENeOAiMIV2+Wus8zzO3WcssNS2mw4Fto0utr0jRlzsOUap66Gh+dr9ZGjDeEppVuO\/HG2tNT2VG9fJTvZgx5jYO\/4bUPkRVcV5B4sEv7hFeevcd4312Emjm90nSo3DpzaGI0b0ClN3Bhz3F6th8S+1DOv9TgiikOXOlrduAnswDnsnhWFkdhU3joI2fzJAM8R0sVnKXKcYzue1WB36O0v94+tvAZPkxajIdgYSsi5OFDPa2kEymLJXNHriCHTYKiLa1QCR6FndCt3ty3pD0rZPodg4ABKnfsLgUEAiHXnq\/kiqcOQWte9NH8gjzb0+vM7YLpqdX1mph6Zv1cV4jFe16+PD1iIE7qx1CEBQwyuj\/T9+Vv+Ype\/ph6cIjF4s7HwNPgGccqQxdz\/83yuOGcTr5Iv1GJEM1Vu1j4JnwbERF1T\/u6rNdzFQD9aaVJseg2t9OkKd1YZVzRCHjJ9pOegRXEqX4ozrEurB2hwOh6U6MQarDvcikf0WJUcTI3No+riK\/PTg6ou5\/n5Q5TgTDz\/4dXrR\/\/+aPDgvv519zHas8neYoU+T5bQDX3N4EFUivsPf\/fU+7OZM9DmNc0sacoE\/2vj4v\/z3xs\/eiDFtEzO\/u3307q++PL+\/Z9++mlXLhPgAvUfMh\/myU8V\/Hx\/oZKfhuPDg\/Hh6X3kqOGTL57sf\/H4ieaqL56cfnF6WqthTL8+WpT8cR7zJ8NC4i8eHRdfPDn44vEYr2xoruz3D\/\/5l7\/3u0wP7suH5ujjo93R6e7eaHyydhiP8v8L\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi, sonlar\u0131nda da yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa ed\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u0259sas problem qa\u00e7q\u0131nlarla ba\u011fl\u0131 idi. Qa\u00e7q\u0131nlar problemi Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n v\u0259 1918-ci il mart-may aylar\u0131nda Bak\u0131, G\u0259nc\u0259 (Yelizavetpol) v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyalar\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 miras qalm\u0131\u015fd\u0131. Birinci D\u00fcnya [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":1040,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[15],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1039"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1039"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1039\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1041,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1039\/revisions\/1041"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1040"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1039"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1039"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1039"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}