{"id":1069,"date":"2019-12-24T19:01:51","date_gmt":"2019-12-24T19:01:51","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1069"},"modified":"2021-07-18T19:41:40","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:40","slug":"1918-1920-ci-ill%c9%99rd%c9%99-ir%c9%99van-quberniyasinda-erm%c9%99ni-isgalina-qarsi-az%c9%99rbaycanlilarin-mubariz%c9%99si-tarixind%c9%99n","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=1069","title":{"rendered":"1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u00fcbariz\u0259si tarixind\u0259n"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Nazim Mustafa,<br \/>\ntarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>X\u00fclas\u0259 <\/strong><\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. M\u0259qal\u0259d\u0259 h\u0259min ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin v\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sinin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri maddi v\u0259 h\u0259rbi-siyasi yard\u0131mlardan b\u0259hs edilir.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong> \u0130r\u0259van, Erm\u0259nistan, Az\u0259rbaycan, T\u00fcrkiy\u0259, Z\u0259ngibasar, Vedibasar, G\u00f6y\u00e7\u0259, \u015e\u0259rur, Nax\u00e7\u0131van, diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259lik.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si b\u0259r\u0259d\u0259 h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 v\u0259 d\u00f6vri m\u0259tbuat\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r materiallar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bir s\u0131ra t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u00fcbariz\u0259si tarixind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n ara\u015fd\u0131rmalar yox d\u0259r\u0259c\u0259sind\u0259dir.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131n\u0131n I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoluda m\u00fcst\u0259qil erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq niyy\u0259tl\u0259rinin ba\u015f tutmamas\u0131ndan v\u0259 Rusiyada 1917-ci oktyabr \u00e7evrili\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 torpaqlar\u0131ndan geri \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq ideyas\u0131 g\u00fcnd\u0259liy\u0259 g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259si 1917-ci ilin sonu, 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1917-ci ilin dekabr\u0131n 5-d\u0259 \u018frzincanda C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259rbi komandanl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131q sazi\u015fi imzaland\u0131qdan sonra rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u015e\u0259rqi Anadoludan \u00f6zba\u015f\u0131na geri \u00e7\u0259kilm\u0259si prosesi ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. 1918-ci il fevral\u0131n 12-d\u0259 t\u00fcrk ordusu erm\u0259nil\u0259rin \u015e\u0259rqi Anadoluda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlara d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k \u0259ks h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdi. Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fan erm\u0259ni \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259ri \u0259ll\u0259rind\u0259 silah t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k C\u0259nubi Qafqaza \u00e7\u0259kilirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin haz\u0131rda \u201cQ\u0259rbi Erm\u0259nistan\u201d adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u015e\u0259rqi Anadolu \u0259razil\u0259rind\u0259n h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 260 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 C\u0259nubi Qafqaza g\u0259lmi\u015f, \u0259sas\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015fd\u0131lar.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> B\u00fct\u00fcn bunlar erm\u0259nil\u0259rin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tini realla\u015fd\u0131rma\u011fa \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 1917-ci ilin may\u0131nda erm\u0259ni burjuaziyas\u0131n\u0131n liderl\u0259ri milli h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Petroqrada x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi ki, erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin dig\u0259r c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259n geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131b Qafqaz c\u0259bh\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259td\u0259n raz\u0131l\u0131q als\u0131nlar. 6 ay \u0259rzind\u0259 Qafqaza 35 min erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri g\u0259lmi\u015fdi v\u0259 onlara \u00e7oxlu k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r d\u0259 qo\u015fulmu\u015fdu. 1917-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 da Qafqaz c\u0259bh\u0259si komandanl\u0131\u011f\u0131ndan erm\u0259ni korpusunun yarad\u0131lmas\u0131na x\u00fcsusi icaz\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a> Qafqaz diviziyas\u0131n\u0131n sabiq komandan\u0131 Tovmas Nazarbekyan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni korpusu formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Korpusun komissar\u0131 da\u015fnak partiyas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan olan Dro (Drastamat Kanayan) t\u0259yin edilmi\u015fdi. Erm\u0259ni korpusu \u00fc\u00e7 diviziyadan ibar\u0259t idi. Birinci diviziyaya general Mixail Are\u015fov, ikinci diviziyaya \u0259sl\u0259n udin olan polkovnik Movses Silikov, T\u00fcrkiy\u0259 erm\u0259nil\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil edilmi\u015f \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc diviziyaya is\u0259 general Andranik Ozanyan komandanl\u0131q edirdi.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a><\/p>\n<p>1917-ci ilin dekabr\u0131nda Tiflisd\u0259 Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 il\u0259 t\u0259rkibi yaln\u0131z da\u015fnaklardan ibar\u0259t olan X\u00fcsusi komit\u0259nin birg\u0259 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015f, Erm\u0259ni korpusunun tamamlanmas\u0131 v\u0259 h\u0259rbi s\u0259f\u0259rb\u0259rlik h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdi. Bu v\u0259zif\u0259l\u0259rin icras\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri Aram pa\u015faya (Aram Manukyan) x\u00fcsusi s\u0259lahiyy\u0259t verilmi\u015fdi. Dekabr\u0131n 18-d\u0259 Aram v\u0259 Dro \u0130r\u0259vana g\u0259lmi\u015f, ay\u0131n 24-d\u0259n etibar\u0259n h\u0259rbi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi.<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a><\/p>\n<p>Yeni formala\u015fd\u0131r\u0131lan erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qa\u00e7\u0131b g\u0259l\u0259n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131 m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u0130r\u0259van \u0259traf\u0131nda \u0259lveri\u015fli \u0259razil\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali is\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. \u015e\u0259rqi Anadoludak\u0131 erm\u0259ni k\u00f6n\u00fcll\u00fc d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 qo\u015fulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil edil\u0259n silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259r g\u00fcz\u0259rgahlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 h\u00fccum edir, talan\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumlar\u0131na son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van-Culfa d\u0259miryol x\u0259ttinin \u00fcz\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisi Reyhanl\u0131, Q\u0259m\u0259rli, \u015eirazl\u0131, D\u0259v\u0259li d\u0259miryol stansiyalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcqavim\u0259t d\u0259st\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015f, erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259rinin h\u0259min istiqam\u0259td\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Vedibasar nahiy\u0259sind\u0259 ya\u015fayan k\u00fcrdl\u0259r d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larla birg\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131 ciddi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri \u018fli xan Makinski, katibi is\u0259 Cabbar M\u0259mm\u0259dzad\u0259 idi.<\/p>\n<p>V\u0259ziyy\u0259tin g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 g\u0259rginl\u0259\u015fdiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alan C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 1918-ci il yanvar\u0131n 4-d\u0259 Tiflisd\u0259 Erm\u0259ni v\u0259 M\u00fcs\u0259lman milli \u015furalar\u0131n\u0131n birg\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259si ke\u00e7irilmi\u015f, h\u0259r ki t\u0259r\u0259fd\u0259n 4 n\u0259f\u0259r olmaqla daimi f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan b\u00fcro yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Yanvar\u0131n 14-d\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri erm\u0259ni v\u0259 m\u00fcs\u0259lman milli \u015furalar\u0131n\u0131n t\u0259ms\u0131l\u00e7il\u0259rinin birg\u0259 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015f, sabitliyin b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 teleqramlar g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f, h\u0259m\u00e7inin tezlikl\u0259 mill\u0259tl\u0259raras\u0131 qurultay\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a><\/p>\n<p>Lakin 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 erm\u0259ni m\u0259tbuat\u0131 hay-k\u00fcy qald\u0131r\u0131rd\u0131 ki, guya qarag\u00fcruh t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi erm\u0259nil\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131na tabe olmaq ist\u0259mirl\u0259r<\/p>\n<p>1918-ci il yanvar\u0131n 20-d\u0259 \u0130r\u0259van-D\u0259v\u0259li-\u015eahtaxt\u0131-B\u0259yazid istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n 4-c\u00fc erm\u0259ni polku D\u0259v\u0259lid\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, sa\u011f qalan \u0259hali qa\u00e7araq qon\u015fu Av\u015far k\u0259ndin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>. Yanvar\u0131n 23-d\u0259 erm\u0259ni korpusunun batalyonunun Qaralar k\u0259ndin\u0259 h\u00fccumu az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ciddi m\u00fcqavim\u0259ti il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f, batalyon komandiri v\u0259 \u00fc\u00e7 \u0259sg\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, \u00fc\u00e7 erm\u0259ni d\u0259 yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Quberniya komissar\u0131 Dronun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 erm\u0259ni v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259t qar\u0131\u015f\u0131q komissiya hadis\u0259 yerin\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Vedibasar Milli \u015euras\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0130r\u0259vandan g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r aras\u0131nda d\u0259rhal dan\u0131\u015f\u0131qlara ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Vedibasar Milli \u015euras\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc: 1. Quberniyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t \u0259mlak\u0131 erm\u0259nil\u0259r, tatarlar (t\u00fcrkl\u0259r) v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r aras\u0131nda b\u0259rab\u0259r b\u00f6l\u00fcnm\u0259li; 2. Tatar (t\u00fcrk) korpusu formala\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131; 3. \u0130r\u0259vanda tatar (t\u00fcrk)\u00a0 h\u0259rbi hiss\u0259si formala\u015fd\u0131rmal\u0131.<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a><\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti 1 fevral 1918-ci il tarixli say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, \u0130r\u0259vandan hadis\u0259 yerin\u0259 g\u0259l\u0259n erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 komissiyas\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti \u00f6yr\u0259ndikd\u0259n sonra m\u00fcs\u0259lman n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r vedibasarl\u0131lar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r.<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Z\u00f6hrabyan bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildir\u0259r\u0259k yaz\u0131r ki, Vedibasar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n \u0130r\u0259vanda tatar korpusu v\u0259 h\u0259rbi hiss\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi onlar\u0131n pant\u00fcrk\u00e7\u00fc maraqlar\u0131ndan v\u0259 \u0130r\u0259van\u0131 t\u00fcrk \u015f\u0259h\u0259ri hesab etm\u0259l\u0259rind\u0259n qaynaqlan\u0131rd\u0131.<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a><\/p>\n<p>\u201cHorizon q\u0259zeti h\u0259min say\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 g\u0259rginl\u0259\u015fib, Uluxanl\u0131 \u0259traf\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 xeyli t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunmu\u015fdur v\u0259 onlar erm\u0259nil\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u0259c\u0259kl\u0259ri il\u0259 t\u0259hdid edirl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 d\u0259miryol\u00e7ular\u0131 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259 ittiham edirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti 4 fevral tarixli say\u0131nda is\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 \u015fidd\u0259tl\u0259 davam edir, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar Uluxanl\u0131 stansiyas\u0131na yax\u0131nla\u015f\u0131r, t\u00fcrkl\u0259r stansiyan\u0131 qanl\u0131 meydana \u00e7evirm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r.<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259ni m\u0259tbuat\u0131 bu c\u00fcr x\u0259b\u0259rl\u0259r yaymaqla quberniyada milli z\u0259mind\u0259 g\u0259rginliy\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n bais olduqlar\u0131 fikrini formala\u015fd\u0131rmaq v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri ad\u0131 alt\u0131nda silahl\u0131 h\u00fccumlara z\u0259min yarad\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>5-8 fevral 1918-ci il tarixind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131n\u0131n binas\u0131nda erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman qurultay\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdi. Qurultaya ruslar\u0131n v\u0259 k\u00fcrdl\u0259rin t\u0259msil\u00e7il\u0259ri d\u0259 d\u0259v\u0259t edilmi\u015fdil\u0259r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, qurultay\u0131n 7 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdi. Qurultay\u0131n sonunda Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 \u015eura yarad\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259min \u015furaya anarxiyaya son qoymas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni-tatar (t\u00fcrk) h\u0259rbi hiss\u0259sinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259zif\u0259si h\u0259val\u0259 edilmi\u015fdi. Fevral\u0131n 9-da Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 \u015euran\u0131n ilk iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015f, erm\u0259ni-tatar (t\u00fcrk) h\u0259rbi birliyinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rb\u00e7il\u0259rd\u0259n ibar\u0259t komissiya yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a> \u018fslind\u0259, erm\u0259ni-tatar (t\u00fcrk) h\u0259rbi birliyinin yarad\u0131lmas\u0131 da\u015fnaklar\u0131n ideyas\u0131 idi v\u0259 qanl\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 bar\u0259d\u0259 r\u0259y formala\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Fevral\u0131n 12-d\u0259 C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131ndan M\u0259mm\u0259dyusif C\u0259f\u0259rov, Xa\u00e7atur Kar\u00e7ikyan v\u0259 \u015ealva Alekseyev-Mesxievin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u0130r\u0259vana g\u0259lmi\u015f, Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 \u015euran\u0131n bir ne\u00e7\u0259 iclaslar\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdi. M\u00fcs\u0259lman t\u0259msil\u00e7il\u0259r \u0259rzaqla t\u0259minat m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 ciddi probleml\u0259r yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fl\u0259r. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0259rzaq komit\u0259sinin s\u0259dri Z\u00fclf\u00fcqar (Ziloy) xan Makinskiy\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r verilmi\u015fdi. <em>(Z\u00fclf\u00fcqar b\u0259y M\u0259h\u0259mm\u0259dqulu b\u0259y o\u011flu Teymur b\u0259y Makinskinin qarda\u015f\u0131 idi \u2013 N.M.). <\/em><\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Zohrabyan iddia edir ki, guya t\u00fcrk ordusunun \u018frzuruma yax\u0131nla\u015fmas\u0131 x\u0259b\u0259rini alan m\u00fcs\u0259lmanlar Osmanl\u0131 ordusunun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7maq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcsyan qald\u0131rm\u0131\u015flar.<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a> \u018fslind\u0259 is\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Osmanl\u0131 ordusunun \u0259ks-h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259sini b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k i\u011fti\u015fa\u015flar t\u00f6r\u0259tm\u0259k yolu il\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halid\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k ist\u0259yirdi. \u201cA\u015fxatank\u201d (\u201c\u018fm\u0259k\u201d) q\u0259zeti \u201cQ\u0259m\u0259rlid\u0259 toqqu\u015fma\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, 1918-ci il fevral\u0131n 17-19-da erm\u0259ni \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri\u201d Q\u0259m\u0259rli \u015f\u0259h\u0259rinin t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan hiss\u0259sini tamamil\u0259 viran qoymu\u015flar.<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a><\/p>\n<p>Bundan sonra erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri b\u00f6lg\u0259nin \u0259n b\u00f6y\u00fck k\u0259ndi olan Uluxanl\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rl\u0131q g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Uluxanl\u0131l\u0131lar is\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259nin \u0259traf\u0131nda s\u0259ng\u0259rl\u0259r qazaraq erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumuna qar\u015f\u0131 g\u00fccl\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r etmi\u015fdil\u0259r. Uluxanl\u0131l\u0131lar h\u0259tta k\u0259ndin \u00fcz\u0259rind\u0259n u\u00e7an aeroplan\u0131 ekipaj\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r.<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a> Fevral\u0131n 22-d\u0259 Dronun komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131 \u00dcluxanl\u0131n\u0131 m\u00fchasir\u0259y\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nil\u0259r k\u0259ndin k\u00f6n\u00fcll\u00fc t\u0259slim olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259kil Q.Yengibaryan\u0131 v\u0259 m\u0259\u015fhur tacir Hac\u0131 Rzan\u0131 Uluxanl\u0131ya g\u00f6nd\u0259rs\u0259l\u0259r d\u0259, uluxanl\u0131l\u0131lar r\u0259dd cavab\u0131 vermi\u015fdil\u0259r. Bundan sonra Dronun \u0259mri il\u0259 toplar Uluxanl\u0131n\u0131 bombardman etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Uluxanl\u0131l\u0131lar ax\u015fam saat 5-\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259rdlikl\u0259 vuru\u015fmu\u015fdular. Lakin onlar\u0131n silah-sursat\u0131 t\u00fck\u0259nmi\u015f v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 itki ver\u0259r\u0259k k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r \u0259vv\u0259lc\u0259 evl\u0259ri talan etmi\u015f, sonra is\u0259 k\u0259ndi tamamil\u0259 yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar ki, bir daha \u0259hali \u00f6z evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilm\u0259sin. Dro bununla ba\u011fl\u0131 Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda yaz\u0131rd\u0131 ki, Uluxanl\u0131ya h\u00fccum zaman\u0131 9 erm\u0259ni \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 32 erm\u0259ni yaralanm\u0131\u015fd\u0131r<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>.<\/p>\n<p>Uluxanl\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Dronun komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u0259trafdak\u0131 b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rini viran qoymu\u015f, sa\u011f qalan \u0259halini evl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin salm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259vanda erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda s\u0259f\u0259rb\u0259rlik h\u0259yata ke\u00e7irildikd\u0259n sonra onlara silahlar paylanm\u0131\u015fd\u0131. \u0130r\u0259van m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si X\u0259lil b\u0259y Qas\u0131mb\u0259yov quberniya komissar\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k bildirmi\u015fdi ki, \u0259traf k\u0259ndl\u0259rd\u0259n \u00e7oxlu m\u00fcs\u0259lmanlar g\u0259l\u0259r\u0259k onlara da silah verilm\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015fl\u0259r<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>. Lakin onlar\u0131n bu t\u0259l\u0259bi yerin\u0259 yetirilm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Edik Zohrabyan yaz\u0131r ki, Uluxanl\u0131 rayonundak\u0131 18-20 t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rini c\u0259zland\u0131rmaqla, erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkl\u0259ri bir n\u00f6v \u201cay\u0131ltmaq\u201d ist\u0259yirdil\u0259r ki, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 dinc \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fas\u0131nlar<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a>. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 komissar\u0131 S.Torosyan C\u0259nubi Qafqaz Komissarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda yaz\u0131rd\u0131 ki, fevral\u0131n 20-d\u0259 g\u00fcnorta \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u015flayan at\u0131\u015fma \u00e7oxsayl\u0131 \u00f6l\u00fcm v\u0259 yaralanma il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259r\u0259k ax\u015fam saat 7-d\u0259k davam etmi\u015fdi. S.Torosyan q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin \u0259sl s\u0259b\u0259bini \u00f6rt-bas\u0131d\u0131r ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki, guya q\u0131r\u011f\u0131nlara s\u0259b\u0259b \u00fc\u00e7 versiya vard\u0131r: Birinci versiyaya g\u00f6r\u0259, guya \u015f\u0259h\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fayan hiss\u0259sind\u0259 iki t\u00fcrk aras\u0131nda dala\u015fma olmu\u015f, bir t\u00fcrk dig\u0259rini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 bu da i\u011fti\u015fa\u015flar\u0131n ba\u015flamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131\u011f\u0131lc\u0131m olmu\u015fdur. Dig\u0259r versiyaya g\u00f6r\u0259, at\u0131\u015fma silahl\u0131 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 d\u0259miryol va\u011fzal\u0131nda ke\u015fik \u00e7\u0259k\u0259n erm\u0259ni d\u0259st\u0259si aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n toqqu\u015fmadan sonra ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc versiyaya g\u00f6r\u0259 is\u0259 guya i\u011fti\u015fa\u015flar bazarda t\u00fcrk sat\u0131c\u0131 il\u0259 erm\u0259ni al\u0131c\u0131 aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n toqqu\u015fmadan sonra b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a>. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, S.Torosyan h\u0259r \u00fc\u00e7 halda \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ba\u015flanmas\u0131nda t\u0259qsiri t\u00fcrkl\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 atma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n ert\u0259si g\u00fcn\u00fc h\u0259l\u0259 ara-s\u0131ra at\u0131\u015fmalar\u0131n davam etdiyi vaxtda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandiri polkovnik Pirumyan \u015f\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rliyinin, din xadiml\u0259rinin, erm\u0259ni, m\u00fcs\u0259lman v\u0259 rus milli \u015furalar\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi. M\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259t elan edilm\u0259si v\u0259 h\u0259rb\u00e7il\u0259r v\u0259 m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda h\u0259rbi-inqilabi m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r yarad\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fclki h\u0259rbi-inqilabi m\u0259hk\u0259m\u0259nin t\u0259rkibi 7 n\u0259f\u0259rd\u0259n- \u00fc\u00e7 erm\u0259ni, \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman v\u0259 bir n\u0259f\u0259r rus mill\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi.<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a><\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflisd\u0259n g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti geri qay\u0131td\u0131qdan sonra C\u0259nubi Qafqaz Seyminin mart\u0131n 2-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda m\u0259ruz\u0259 etmi\u015fdi. N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Georqadze \u00f6z m\u0259ruz\u0259sind\u0259 konkret faktlar g\u0259tir\u0259r\u0259k, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda yaln\u0131z t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rinin da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd etmi\u015fdi. H\u0259min iclasda m\u00fcs\u0259lman n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda milli \u0259dav\u0259tin v\u0259 mill\u0259t\u00e7iliyin q\u0131z\u0131\u015fmas\u0131nda \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131 ittiham etmi\u015fdil\u0259r. \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131 t\u0259miz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 Firudin b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rlinin &#8211; \u201c\u018fg\u0259r da\u015fnaklar s\u00fclh t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259rs\u0259, b\u0259s onda onlar bu hadis\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 i\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015fl\u0259r\u201d &#8211; sual\u0131na cavab ver\u0259n olmam\u0131\u015fd\u0131. \u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov q\u0259rar layih\u0259sin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 d\u0259yi\u015fiklik edilm\u0259sini t\u0259klif etmi\u015fdi: 1. Erm\u0259ni-tatar h\u0259rbi hiss\u0259si burax\u0131ls\u0131n. 2. Dro v\u0259 Pirumov b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259rd\u0259n k\u0259narla\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n. Da\u015fnak Xa\u00e7aturyan etiraf etmi\u015fdi ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t mexanizmi m\u0259hv edildiyin\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qrib\u0259n 18 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndi yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fczakir\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131 ki, t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z k\u0259ndl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmalar\u0131na k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rilsin, onlara h\u0259r c\u00fcr yard\u0131mlar edilsin v\u0259 istintaq komissiyas\u0131 yarad\u0131ls\u0131n<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a>.<\/p>\n<p>Qa\u00e7q\u0131nlar problemi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 1918-ci ilin mart\u0131nda C\u0259nubi Qafqaz Seymi n\u0259zdind\u0259ki M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131n\u0131n Qa\u00e7q\u0131nlar \u015f\u00f6b\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131 Seym h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015f, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 edil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlara son qoyulmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f, ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri Seymin iclas\u0131nda m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015f, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 nail olunmu\u015fdusa da, q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 dayand\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\"><sup>[21]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>\u201cHorizon\u201d q\u0259zeti erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccumlar\u0131na b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn uydurulmu\u015f m\u0259lumatlar d\u0259rc edirdi. H\u0259min q\u0259zet \u0130r\u0259vandan Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n teleqrama \u0259sas\u0259n yaz\u0131rd\u0131 ki, fevral\u0131n 27-d\u0259 D\u0259v\u0259lid\u0259n Q\u0259m\u0259rli istiqam\u0259tind\u0259 ged\u0259n 70 erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri yolda t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015f\u0259 tutulub, 10 \u0259sg\u0259r yaral\u0131 qay\u0131d\u0131b, qalan 60 \u0259sg\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r yoxdur, g\u00fcman edilir ki, onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Q\u0259zet bundan sonra hadis\u0259 yerin\u0259 \u0130r\u0259vandan t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259msil\u00e7il\u0259rind\u0259n ibar\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin\u00a0 g\u00f6nd\u0259rldiyini, lakin Av\u015far k\u0259ninin gir\u0259c\u0259yind\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin onlar\u0131 t\u0259rksilah ed\u0259r\u0259k Q\u0259m\u0259rliy\u0259 buraxmad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 geri g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259rini yaz\u0131rd\u0131. H\u0259m\u00e7inin \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 art\u0131q sabitliyin h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fc, h\u0259yat\u0131n normal m\u0259craya d\u00f6nd\u00fcy\u00fcn\u00fc yaz\u0131rd\u0131.<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Uluxanl\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdikd\u0259n sonra \u0130r\u0259van-G\u00fcmr\u00fc v\u0259 \u0130r\u0259van-Q\u0259m\u0259rli d\u0259miryol x\u0259ttind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t b\u0259rpa edilmi\u015fdi. Q\u0259m\u0259rli-Nora\u015fen-Nax\u00e7\u0131van-Culfa d\u0259miryol x\u0259ttini \u00f6z n\u0259zar\u0259tl\u0259ri alt\u0131na almaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r iki istiqam\u0259td\u0259n \u2013 y\u0259ni h\u0259m Q\u0259m\u0259rli, h\u0259m d\u0259 Culfa istiqam\u0259tind\u0259n erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdi. Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259l\u0259rin\u0259 imkan verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar Nora\u015fen stansiyas\u0131 yax\u0131nlar\u0131nda d\u0259miryol relsl\u0259rini s\u00f6km\u00fc\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 qatar\u0131n lokomotivi v\u0259 6 vaqon relsd\u0259n \u00e7\u0131xaraq darmada\u011f\u0131n olmu\u015fdu. \u00d6l\u0259n v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259n erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 5-6 y\u00fcz n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1918-ci il mart\u0131n sonlar\u0131nda Sar\u0131qam\u0131\u015f\u0131n t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n azad edilm\u0259si x\u0259b\u0259rinin yay\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 mitinql\u0259r ke\u00e7irilmi\u015f, Aram pa\u015fa \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 quberniyan\u0131n yegan\u0259 diktatoru elan edilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Arxivind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dd\u0259 qeyd edilir ki, erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri 1918-ci ilin mart ay\u0131nad\u0259k t\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 32, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda 84, Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda 7 v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131nda 75 k\u0259ndi \u2013 \u00fcst-\u00fcst\u0259 198 k\u0259ndi darmada\u011f\u0131n etmi\u015f, h\u0259min q\u0259zalarda t\u0259qrib\u0259n 135 min n\u0259f\u0259r soyda\u015f\u0131m\u0131z soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 deportasiyaya m\u0259ruz qoymu\u015fdur.<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[23]<\/a> Az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n erm\u0259nil\u0259rin m\u0259qs\u0259di \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 \u201ct\u00fcrks\u00fcz Erm\u0259nistan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yaratmaqdan ibar\u0259t idi.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 25 mart 1918-ci ild\u0259 Trabzonda olark\u0259n polkovnik (albay) Rauf b\u0259y \u0130r\u0259van v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri ona dan\u0131\u015fan M\u00fcdafaayi Mazluman C\u0259miyy\u0259tinin s\u0259dri, ir\u0259vanl\u0131 \u018fbd\u00fclh\u0259mid \u0259f\u0259ndinin s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rini Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyin\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Veril\u0259n ifad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259nil\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 b\u00f6y\u00fck i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r t\u00f6r\u0259dilir. Bu q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n x\u00fcsusi olaraq E\u00e7mi\u0259dzin v\u0259 G\u00fcmr\u00fc b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildiyi bildirilirdi. Da\u015fnaklar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlarda x\u00fcsusil\u0259 aktiv rol oynad\u0131qlar\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131. Vurulan ziyan\u0131n 25 milyon manat oldu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n edildiyi, bununla ba\u011fl\u0131 Tiflis\u0259 \u015fikay\u0259t edils\u0259 d\u0259, bir n\u0259tic\u0259 al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin q\u0259tliamlara davam etdikl\u0259ri bildirilirdi. \u0130r\u0259van\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin 50 faizinin salahlanmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131qlar\u0131, lakin top v\u0259 pulemyotlara malik olmad\u0131qlar\u0131ndan t\u00fcf\u0259ngl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131qlar\u0131 vur\u011fulan\u0131rd\u0131. \u0130r\u0259van t\u00fcrkl\u0259rini \u00fclam\u0259 Mirz\u0259 H\u00fcseyn H\u0259s\u0259nzad\u0259nin v\u0259 m\u00fch\u0259ndis X\u0259lil b\u0259y Qas\u0131mb\u0259yzad\u0259nin yon\u0259ltdikl\u0259ri bildirilirdi<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\"><sup>[24]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van Milli \u015euras\u0131 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259sind\u0259 B\u0259yazidd\u0259ki t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131na m\u00f6h\u00fcrl\u00fc bir m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. M\u0259ktubda deyilirdi: \u201cRuslar\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259si erm\u0259nil\u0259ri ba\u015f\u0131m\u0131za b\u0259la etdi. \u0130ll\u0259rd\u0259n b\u0259ri b\u00f6lg\u0259d\u0259 y\u0131\u011f\u0131l\u0131b qalan silahlara sahib oldular. Uzun ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri b\u0259sl\u0259dikl\u0259ri \u0259m\u0259ll\u0259rini f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. S\u0259f\u0259rb\u0259rlik elan etdil\u0259r v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 r\u0259qib g\u00f6rd\u00fckl\u0259rind\u0259n, ilk \u00f6nc\u0259 bizl\u0259ri ortadan qald\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 b\u00fct\u00fcn g\u00fccl\u0259rini bizim yox olma\u011f\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00f6n\u0259ltdil\u0259r. Ruslardan \u0259ld\u0259 etdikl\u0259ri silahlar\u0131 bizim \u00fcz\u00fcm\u00fcz\u0259 \u00e7evirdil\u0259r. \u0130ki ay yar\u0131mdan b\u0259ri ad\u0259t\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 h\u0259rb elan etmi\u015fl\u0259r kimi, \u0259sg\u0259rl\u0259r quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fcz\u0259rin\u0259 top, pulemyot il\u0259 gedib z\u00fclm edirl\u0259r. Nahiy\u0259l\u0259ri, k\u0259ndl\u0259ri yand\u0131r\u0131rlar. Qad\u0131nlara t\u0259cav\u00fcz edirl\u0259r, u\u015faqlar\u0131 k\u0259sirl\u0259r, qocalar\u0131 bo\u011fazlay\u0131rlar. Bu ana q\u0259d\u0259r iki y\u00fcz k\u0259nd m\u0259hv olmu\u015f, z\u00fclmd\u0259n qurtula bil\u0259nl\u0259r da\u011flara qa\u00e7m\u0131\u015flar. T\u0259bi ki, onlar\u0131n da bir qismi acl\u0131qdan v\u0259 soyuqdan \u00f6lm\u00fc\u015fl\u0259r. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin 18 min n\u0259f\u0259rlik m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi iki ayd\u0131r ki, m\u00fchasir\u0259 alt\u0131ndada\u0131r\u201d. Daha sonra m\u0259ktubda b\u00fct\u00fcn \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n ad\u0131ndan xahi\u015f edilirdi ki, h\u0259min m\u0259ktub ordu komandan\u0131 Vehib pa\u015fa vasit\u0259sil\u0259 Osmanl\u0131 pad\u015fah\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131ls\u0131n ki, o da bu m\u0259zlum t\u00fcrk yavrular\u0131n\u0131 \u00f6z himay\u0259si alt\u0131na almaq \u00fc\u00e7\u00fcn irad\u0259 g\u00f6st\u0259rsin, \u0259ks t\u0259qdir\u0259 m\u0259hv olaca\u011f\u0131q. H\u0259m\u00e7inin xahi\u015f edilirdi ki, bu m\u0259ktub h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Batumda ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclh konfrans\u0131nda s\u0259sl\u0259ndirilsin<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\"><sup>[25]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>1918-cil may\u0131n 28-d\u0259 ke\u00e7mi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 ilk erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti \u2013 Erm\u0259nistan (Ararat) Respublikas\u0131 yarand\u0131qdan sonra r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 aborigen az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tini davam etdirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il may\u0131n 31-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri o \u015f\u0259rtl\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na paytaxt kimi g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilmi\u015fdi ki, Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259ksin. Lakin Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti n\u0259inki v\u0259din\u0259 \u0259m\u0259l etdi, \u0259ksin\u0259 h\u0259m Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tini davam etdirdi.<\/p>\n<p>1918-ci il iyunun 4-d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda Batumda s\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda imzalanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisi t\u0259qrib\u0259n 9 min kv.km, \u0259halisi is\u0259 321 min n\u0259f\u0259r (o c\u00fcml\u0259d\u0259n 230 min erm\u0259ni, 80 min m\u00fcs\u0259lman, 5 min yezidi k\u00fcrdl\u0259ri, 6 min dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. Bu respublikan\u0131n \u0259razisin\u0259 Basarke\u00e7\u0259r b\u00f6lg\u0259si istisna olmaqla Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n be\u015fd\u0259 \u00fc\u00e7\u00fc, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri daxil idi<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\"><sup>[26]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Batum m\u00fcqavil\u0259sinin 3-c\u00fc madd\u0259sind\u0259 qeyd edilirdi ki, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 aid ba\u011flanan protokollar Osmanl\u0131 imperatorlu\u011fu h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259qdim edil\u0259c\u0259kdir. H\u0259min m\u00fcqavil\u0259nin 5-ci madd\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 onun \u0259razisind\u0259 h\u0259r hans\u0131 quldur d\u0259st\u0259sinin yarad\u0131lmas\u0131na v\u0259 silahlanmas\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011f\u0131, b\u00fct\u00fcn bandalar\u0131 t\u0259rksilah etm\u0259yi, 6-c\u0131 madd\u0259sind\u0259 is\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131nda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n dinin\u0259 v\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259yi, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259 dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 m\u0259nsub olanlar\u0131n m\u00fclki v\u0259 siyasi h\u00fcquqlar\u0131na sahib olmas\u0131n\u0131 \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc.<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\"><sup>[27]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Batum m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131ndan sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fiyind\u0259n did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lman qa\u00e7q\u0131nlar t\u0259dric\u0259n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tma\u011fa ba\u015falm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>Lakin Erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Batumda s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda (11 may &#8211; 4 iyun) i\u015ftirak etdikl\u0259ri v\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin m\u0259rh\u0259m\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nd\u0131qlar\u0131 bir vaxtda Korqanovun, Nazarbekovun, Silikovun, Andranikin, Dronun, Njdehin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n q\u0259zalar\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tm\u0259kd\u0259 davam edirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n iyunun 13-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fikl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan v\u0259 ac-yalavac dolanan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131n\u0131n 150 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin 206 k\u0259ndi da\u011f\u0131td\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015fdi. Milli \u015eura \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlara maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259m\u00e7inin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131ndan xahi\u015f edilmi\u015fdi ki, qa\u00e7q\u0131nlara \u0259rzaq yar\u0131m\u0131 etsin v\u0259 onlar\u0131n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rsin.<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\"><sup>[28]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>30 oktyabr 1918-ci ild\u0259 imzalanan Mudros sazi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub t\u0259r\u0259f kimi t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 1914-c\u00fc il s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259rb naziri \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 IX ordunun komandan\u0131 Yaqub \u015eevki pa\u015fa \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn geri \u00e7\u0259kil\u0259n t\u00fcrk ordusunun komandanl\u0131\u011f\u0131na tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, yerli milli \u015furalara laz\u0131m\u0131 q\u0259d\u0259r silah versinl\u0259r v\u0259 t\u00fcrk zabitl\u0259rind\u0259n bir qismi h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 qal\u0131b yerli \u0259halinin t\u0259liml\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olsunlar. H\u0259min tap\u015f\u0131r\u0131\u011fa \u0259sas\u0259n noyabr\u0131n 12-d\u0259 2000 \u0259d\u0259d iri\u00e7apl\u0131 rus t\u00fcf\u0259ngi Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130qd\u0131r (S\u00fcrm\u0259li) \u0259halisin\u0259, noyabr\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 3000 rus t\u00fcf\u0259ngi Q\u0259m\u0259rliy\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi.<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\"><sup>[29]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n bir daha i\u015f\u011fal t\u04d9hl\u00fck\u04d9si yarand\u0131\u011f\u0131ndan, Ordubaddan S\u00fcrm\u04d9liy\u04d9d\u04d9k \u04d9razinin n\u00fcmay\u04d9nd\u04d9l\u04d9ri noyabr\u0131n 3-d\u04d9 Q\u04d9m\u04d9rli (indiki Arta\u015fat) q\u04d9s\u04d9b\u04d9sin\u04d9 topla\u015faraq Araz-T\u00fcrk H\u00f6kum\u04d9ti qurmaq haqq\u0131nda q\u04d9rar q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r.\u00a0 H\u00f6kum\u04d9t r\u04d9isi nax\u00e7\u0131vanl\u0131 \u04d8mir b\u04d9y \u04d8kb\u04d9rzad\u04d9, h\u04d9rb naziri is\u04d9 sonralar C\u0259nub-Q\u0259rbi Qafqaz H\u00f6kum\u0259tinin (Qars h\u00f6kum\u0259ti) ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f \u0130brahim b\u04d9y Cahangirov se\u00e7ilmi\u015fdi. \u0130brahim b\u04d9y d\u04d9rhal i\u015f\u04d9 ba\u015flay\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yerli \u0259halid\u0259n ibar\u0259t 20 tabor t\u04d9\u015fkil etmi\u015fdi. Taburlar h\u0259r birind\u0259 250-500 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t silahl\u0131 k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil edilirdi. Bu taborlardan 4-\u00fc Nax\u00e7\u0131vanda, 3-\u00fc \u015e\u04d9rur-D\u04d9r\u04d9l\u04d9y\u04d9zd\u04d9, qalanlar\u0131 is\u04d9 Vedibasar, Z\u04d9ngibasar, Q\u04d9m\u04d9rli v\u04d9 Ba\u015f Nora\u015fend\u0259 yerl\u04d9\u015fdirilmi\u015fdi. \u0130qd\u0131r (S\u00fcrm\u0259li) t\u0259r\u0259fd\u0259 is\u0259 bir alay 5 s\u00fcvari birliyi t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. H\u0259min taborlar\u0131n bir qismi t\u00fcrk ordusu \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda olark\u0259n 9-cu firq\u0259 komandan\u0131 miralay R\u00fc\u015fd\u00fc b\u0259yin yard\u0131m\u0131 v\u0259 silah-sursatla t\u0259min etm\u0259si il\u0259 qurulmu\u015fdu.<sup> <a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>1918-ci ilin dekabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n sonuncu hiss\u0259l\u0259rinin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra yerli m\u00fcs\u0259lman milli \u015furalar\u0131na tabe olan \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri (taburlar) \u0259halini erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n qorumaq missiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirirdi.<\/p>\n<p>1919-cu il yanvar ay\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini Adil xan\u00a0Ziyadxanovun imzas\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan xarici i\u015fl\u0259r nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n notada h\u0259m\u00e7inin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcbahis\u0259siz \u0259razil\u0259rind\u0259 zorak\u0131l\u0131qlara v\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n t\u0259l\u0259b edilirdi.<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\"><sup>[31]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti 1919-cu il yanvar\u0131n sonlar\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinskini Erm\u0259nistanda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 t\u0259yin etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flayanad\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131, Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131n\u0131 v\u0259 r\u0259smi dair\u0259l\u0259rini \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131, \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti v\u0259 \u0130r\u0259van Quberniyas\u0131 H\u0259myerlil\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131 m\u0259lumatland\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131nda da \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. 1919-cu il mart\u0131n 2-d\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131n\u0131n 26 k\u0259ndinin t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin 60 min n\u0259f\u0259r \u0259hali ad\u0131ndan imzalad\u0131qlar\u0131 icma h\u00f6km\u00fcnd\u0259 O\u011fruca k\u0259ndinin sakini M\u0259\u015f\u0259di \u0130sa K\u0259rb\u0259layi Musa o\u011flunun mahal\u0131n h\u0259rb naziri, Zod k\u0259ndinin sakini A\u011falar b\u0259y K\u0259s\u0259m\u0259nskinin is\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman d\u0259st\u0259l\u0259rinin ba\u015f komandan\u0131 se\u00e7ildikl\u0259ri, mahal\u0131n \u0259razisind\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259rlik h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin onlara h\u0259val\u0259 edildiyi qeyd edilmi\u015fdir. \u0130cma h\u00f6km\u00fcnd\u0259 h\u0259m\u00e7inin G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131n\u0131n \u0259halisinin \u00f6zl\u0259rini Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259b\u0259\u0259l\u0259ri hesab etdikl\u0259ri bildirilirdi.<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\"><sup>[32]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>1919-cu ilin yanvar\u0131nda Vedibasar b\u00f6lg\u0259sin\u0259 polkovnik Doluxanovun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda g\u00fccl\u00fc erm\u0259ni ordusu g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Doluxanov m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k onlar\u0131 ita\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f, orada qayda-qanun yaradaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlarla dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri quraca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259d etmi\u015fdi. Polkovnikin dedikl\u0259rin\u0259 inanan Vedibasar rayonunun \u0259halisi onun d\u0259st\u0259sini D\u0259v\u0259li k\u0259ndin\u0259 buraxm\u0131\u015fd\u0131. Lakin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Seyid-Kotanl\u0131, Xaraba Kotanl\u0131 v\u0259 \u015eahab k\u0259ndl\u0259rinin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini do\u011fram\u0131\u015f, qocalar\u0131n qad\u0131nlar\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n meyitl\u0259rini t\u0259hqir etmi\u015f, qar\u0131nlar\u0131n\u0131 y\u0131rtm\u0131\u015f, g\u00f6zl\u0259rini \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f, bir ne\u00e7\u0259sini yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Doluxanovun yan\u0131na ged\u0259r\u0259k ondan q\u0259tliamlara son qoyma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdil\u0259r. Lakin Doluxanov onlara verdiyi v\u0259din \u00fcst\u00fcnd\u0259 durmam\u0131\u015fd\u0131. \u015e\u0259rur istiqam\u0259tind\u0259 ir\u0259lil\u0259y\u0259n Doluxanovun qo\u015funu m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n g\u00fccl\u00fc m\u00fcqavim\u0259tin\u0259 rast g\u0259lmi\u015f v\u0259 qo\u015fun a\u011f\u0131r itki ver\u0259r\u0259k yenid\u0259n D\u0259v\u0259liy\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. \u00d6zl\u0259rini \u201cVanl\u0131lar\u201d v\u0259 \u201cSasunlular\u201d adland\u0131ran erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri yenid\u0259n h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Qaraarxac, Q\u0259dili, Yuxar\u0131 Qaraba\u011flar, A\u011fas\u0131b\u0259yli, D\u0259hn\u0259z v\u0259 \u015eahabl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 daxil olmu\u015f, \u0259halisini do\u011fram\u0131\u015f, y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. \u018fsirl\u0259rin azad edilm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Vedibasardan \u0130r\u0259vana n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti getmi\u015f, Erm\u0259nistan parlamentin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdil\u0259r. Parlamentd\u0259 onlara \u0259sirl\u0259rin azad edil\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 v\u0259d verils\u0259 d\u0259 h\u0259min v\u0259d\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259mi\u015fdi. \u018fsirl\u0259rin\u00a0 azad edilm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131na m\u00fcraci\u0259t edils\u0259 d\u0259, he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bundan sonra erm\u0259nil\u0259r zirehli ma\u015f\u0131nlar\u0131n v\u0259 artilleriya taq\u0131m\u0131n\u0131n h\u00fccumu il\u0259 d\u0259miryol x\u0259ttin\u0259 biti\u015fik Xalisa, Cadq\u0131ran, \u015eirazl\u0131, Qaralar k\u0259ndl\u0259rini bombardman etmi\u015fdil\u0259r. Bir g\u00fcn sonra erm\u0259nil\u0259r yenid\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flayaraq B\u00f6y\u00fck Vedi k\u0259ndini bombardman etmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin B\u00f6y\u00fck Vediy\u0259 h\u00fccum il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rhal Nax\u00e7\u0131vandak\u0131 m\u00fcs\u0259lman qo\u015fununun komandan\u0131 Kalbal\u0131 xana m\u00fcraci\u0259t edilmi\u015f, o da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 ultimatum g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 h\u00fccumlar\u0131 dayand\u0131rma\u011fa vadar etmi\u015fdi. Erm\u0259nil\u0259r at\u0259\u015fi dayand\u0131rsalar da, Av\u015far, Xalisa v\u0259 ba\u015fqa k\u0259ndl\u0259ri talan etmi\u015f v\u0259 yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar.<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\"><sup>[33]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>4 iyun 1919-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini A.Ziyadxanov Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 M.T\u0259kinskiy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Parlament istintaq komissiyas\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259d\u0259 \u0130r\u0259van Milli \u015euras\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 m\u0259lumat toplama\u011f\u0131 tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 parlamentin 10 milyon v\u0259sait ay\u0131rmaq ist\u0259diyi d\u0259 teleqramda qeyd olunmu\u015fdu.<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\"><sup>[34]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Vedibasarla \u015e\u0259rurun s\u0259rh\u0259dind\u0259ki \u201cQurd qap\u0131s\u0131\u201dnda Araz-T\u00fcrk h\u00f6kum\u0259tinin \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 polkovnik Doluxanovun komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259r b\u00f6y\u00fck itki ver\u0259r\u0259k m\u0259\u011flub olmu\u015fdular. Bundan sonra erm\u0259ni hiss\u0259l\u0259ri D\u0259v\u0259li istiqam\u0259tind\u0259n B\u00f6y\u00fck Vedi \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r. D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r Qaralar, Cadq\u0131ran, \u015eirazl\u0131, Reyhanl\u0131 v\u0259 Av\u015far k\u0259ndl\u0259r \u0259traf\u0131nda gedirdi. Erm\u0259nil\u0259r yen\u0259 b\u00f6y\u00fck itki ver\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kilmi\u015fdil\u0259r. Bir m\u00fcdd\u0259t sakitlikd\u0259n sonra iyulun 4-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r polkovnik Aprosimovun komandanl\u0131\u011f\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 B\u00f6y\u00fck Vedi \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7irl\u0259r. Erm\u0259ni komandanl\u0131\u011f\u0131 vedilil\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. Dan\u0131\u015f\u0131qlar ged\u0259n zaman erm\u0259nil\u0259r f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 edib ir\u0259lil\u0259yirl\u0259r. Vedilil\u0259r erm\u0259nil\u0259rd\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259yi t\u0259l\u0259b edirl\u0259r. Lakin erm\u0259nil\u0259r B\u00f6y\u00fck Vediy\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259dikd\u0259 vedilil\u0259r \u0259ks h\u00fccuma ke\u00e7irl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r bir zabit v\u0259 42 s\u00fcvari itki ver\u0259r\u0259k meydandan qa\u00e7\u0131rlar. Vedilil\u0259r 4 pulemyot, 400 t\u00fcf\u0259ng, xeyli miqdarda sursat \u0259l\u0259 ke\u00e7irirl\u0259r. Bundan sonra Erm\u0259nistan m\u00fcdafi\u0259 nazirinin m\u00fcavini Dronun komandanl\u0131\u011f\u0131nda nizami ordu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 Vediy\u0259 h\u00fccum edir. Vedibasar qo\u015funun komandan\u0131 Abbasqulu b\u0259y \u015eadlinski d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 \u0259lveri\u015fli m\u00f6vqey\u0259 malik olan Vedinin \u00f6z\u00fcnd\u0259n ba\u015flama\u011f\u0131 q\u0259rara al\u0131r. Erm\u0259nil\u0259r el\u0259 g\u00fcman edirl\u0259r ki, k\u0259nd bo\u015fal\u0131b, s\u00fcr\u0259tl\u0259 ir\u0259lil\u0259yirl\u0259r. Bu zaman vedilil\u0259r erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259rind\u0259n \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri pulemyotlarla at\u0259\u015f a\u00e7\u0131rlar. Bir saata yax\u0131n \u0259lb\u0259yaxa d\u00f6y\u00fc\u015f davam edir. Erm\u0259nil\u0259r 1000 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcd\u0259n art\u0131q (t\u0259qrib\u0259n \u0259sg\u0259rl\u0259rinin yar\u0131s\u0131n\u0131) itir\u0259r\u0259k Yuva k\u0259ndin\u0259 geri \u00e7\u0259kilirl\u0259r. Bu zaman ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131 at\u0259\u015fk\u0259s t\u0259klif edir v\u0259 yenid\u0259n sakitlik ba\u015flay\u0131r.<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\"><sup>[35]<\/sup><\/a><br \/>\n1919-cu il iyulun 11-d\u0259 M.T\u0259kinskinin Az\u0259rbaycan xarici i\u015fl\u0259r nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u015fifr\u0259li teleqramda bildirildi ki, B\u00f6y\u00fck Vedid\u0259 erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131n\u0131b, erm\u0259ni ordusu artilleriyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 d\u0259miryol x\u0259ttin\u0259 \u00e7\u0259kilib. \u0130r\u0259vana \u00e7oxlu erm\u0259ni yaral\u0131lar\u0131n\u0131n da\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131, \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rinin say\u0131n\u0131n 200-d\u0259n art\u0131q oldu\u011fu, yaralanan v\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259ni zabitl\u0259rinin say\u0131n\u0131n 10 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox olmas\u0131 teleqramda ifad\u0259 edilmi\u015fdi. Erm\u0259nil\u0259r \u00f6z u\u011fursuzluqlar\u0131n\u0131 Vedibasarda t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259rinin olmas\u0131 il\u0259 izah edirdil\u0259r. \u0130ngilisl\u0259r d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 inan\u0131rd\u0131lar. Orada osmanl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259rinin olmas\u0131n\u0131 M.T\u0259kinski q\u0259ti sur\u0259td\u0259 t\u0259kzib etmi\u015fdi. M. T\u0259kinski \u0130r\u0259vandak\u0131 ingilis h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin a\u00e7\u0131q-a\u015fkar erm\u0259nip\u0259r\u0259st m\u00f6vqe tutdu\u011funu yaz\u0131rd\u0131.<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\"><sup>[36]<\/sup><\/a><br \/>\nM\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinski Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 b\u0259han\u0259sil\u0259 \u201cpersona non qrata\u201d \u2013 y\u0259ni \u201carzuolunmaz \u015f\u0259xs\u201d elan edildilmi\u015f<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a> , sonra bu v\u0259zif\u0259y\u0259 g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 ictimai-siyasi xadimi \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev t\u0259yin olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyev \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda v\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 faktlar\u0131n\u0131n Birl\u0259\u015fmi\u015f D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Ali Komissarl\u0131\u011f\u0131na, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin Qafqazdak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131nda, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 xeyli i\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. O d\u00f6vr\u00fcn m\u0259nz\u0259r\u0259sini \u0259ks etdir\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 s\u0259n\u0259d \u018f. Haqverdiyevin imzas\u0131 il\u0259 arxivl\u0259rd\u0259 saxlan\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n ir\u0259vandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259si Ordubaddan tutmu\u015f, Batumad\u0259k geni\u015f bir \u0259razini \u0259hat\u0259 edirdi. \u0130r\u0259vandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n \u015ftat vahidl\u0259ri b\u00fct\u00fcn regionda olan m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin t\u0259h\u00fck\u0259sizliyini v\u0259 maddi ehtiyaclar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259y\u0259 imkan vermirdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u018f.Haqverdiyev h\u0259min d\u00f6n\u0259min xarici i\u015fl\u0259r naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyskiy\u0259 8 fevral 1920-ci ild\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda t\u0259klif edirdi ki, probleml\u0259rin daha operativ h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn Qarsda, Aleksandropolda (G\u00fcmr\u00fcd\u0259) v\u0259 Dilicanda konsulluqlar a\u00e7\u0131ls\u0131n.<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda avqust-sentyabr aylar\u0131nda ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rin istintaq edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259l\u0259bin\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin 16 oktyabr 1919-cu ild\u0259 Ali Komissar polkovnik Haskel\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni ordusunun t\u00f6r\u0259tdiyi q\u0131r\u011f\u0131nlara dolay\u0131s\u0131 il\u0259 haqq qazand\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. M\u0259ktubda qeyd edilirdi ki, avqustun \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda v\u0259 \u015e\u0259rurda m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda da Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti \u0259leyhin\u0259 \u00fcsyanlara haz\u0131rl\u0131q g\u00f6rm\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat daxil olub. H\u0259m\u00e7inin qeyd edilirdi ki, b\u00f6lg\u0259y\u0259 \u00e7oxlu sayda T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan agentl\u0259ri g\u0259libl\u0259r v\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 t\u00fcrk zabitl\u0259ri m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rin\u0259 topla\u015faraq m\u00fcs\u0259lman \u0259halini Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u015e\u0259rur \u00fcsyanlar\u0131na qo\u015fulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259d\u0259-qorxu g\u0259lirl\u0259r. Daha sonra m\u0259ktubda qeyd edilirdi ki, \u00e7obank\u0259r\u0259lil\u0259r avqustun 19-da 4 erm\u0259ni polisini \u00f6ld\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Avqustun 20-d\u0259 \u00fcsyana qalxan qarx\u0131nl\u0131lar k\u00f6rp\u00fcn\u00fc yand\u0131r\u0131blar. Avqustun 23-d\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131n Qam\u0131\u015fl\u0131 k\u0259ndind\u0259n Qarx\u0131n k\u0259ndin\u0259 ax\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n Uluxanl\u0131da topla\u015fd\u0131qlar\u0131, avqustun 26-da K\u0259rimarx k\u0259ndinin \u0259halisinin d\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lara qo\u015fuldu\u011fu qeyd edilirdi. Guya Qurduqulu (sonralar Hoktemberyan) rayonunda i\u011fti\u015fa\u015flar\u0131n baiskar\u0131n\u0131n Canfida v\u0259 \u0130yd\u0259li k\u0259ndl\u0259rinin t\u00fcrkl\u0259ri olduqlar\u0131 da qeyd edilirdi. Canfida k\u0259ndinin m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 tabe olma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etdikd\u0259 at\u0131\u015fma ba\u015f verdiyi, bir ne\u00e7\u0259 erm\u0259ni milisinin yaraland\u0131\u011f\u0131, 16 tatar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc, K\u0259rimarx k\u0259ndinin \u0259li silah tutan ki\u015fil\u0259rinin k\u0259ndi t\u0259rk ed\u0259r\u0259k \u00fcsyan\u00e7\u0131lara qo\u015fulduqlar\u0131ndan 480 qad\u0131n, qoca v\u0259 u\u015faq k\u0259ndd\u0259n s\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc <em>(\u0259slind\u0259, girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc-N.M.)<\/em> h\u0259min m\u0259ktubda etiraf edilirdi.<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\"><sup>[39]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259nistan ordusunun \u0259sas h\u0259d\u0259fi \u0130r\u0259van\u0131n 7 kilometrliyind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 g\u00fccl\u00fc \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin c\u0259ml\u0259\u015fdiyi Z\u0259ngibasar b\u00f6lg\u0259si idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan X\u0130N-in 1919-cu il dekabr\u0131n 27-d\u0259 Erm\u0259nistan X\u0130N-n\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramda deyilirdi: \u201cBu g\u00fcn ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, dekabr\u0131n 21-d\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti Z\u0259ngibasar rayonunun m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flay\u0131b. H\u0259min g\u00fcn Qar\u011fabazar k\u0259ndi talan edilib v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. Ay\u0131n 22-d\u0259 h\u0259min aqib\u0259ti Uluxanl\u0131 k\u0259ndi ya\u015fay\u0131b. \u0130ndi d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r \u00c7obank\u0259r\u0259 v\u0259 Qaraq\u0131\u015flaq k\u0259ndl\u0259rind\u0259 gedir. \u018fg\u0259r bunlar do\u011frudursa, dem\u0259li, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 pozub.<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\"><sup>[40]<\/sup><\/a> Az\u0259rbaycan X\u0130N Erm\u0259nistan X\u0130N-\u0259 Z\u0259ngibasar\u0131n m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rin\u0259 erm\u0259ni h\u00fccumlar\u0131n\u0131 dayand\u0131rmaq haqq\u0131nda teleqram\u0131n sur\u0259tini Fransan\u0131n v\u0259 \u0130talyan\u0131n h\u0259rbi missiyalar\u0131na v\u0259 M\u00fctt\u0259fiq d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Qafqazdak\u0131 Ali Komissar\u0131na v\u0259 Britaniyan\u0131n Ali Komissar\u0131na da g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\"><sup>[41]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>\u0130ran t\u0259r\u0259fi ingilisl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 gir\u0259r\u0259k, b\u00f6y\u00fck \u015firnikl\u0259ndirici v\u0259dl\u0259r verm\u0259kl\u0259, nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar\u0131 \u0130rana k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq edirdi ki, Nax\u00e7\u0131van z\u0259ifl\u0259sin v\u0259 erm\u0259nil\u0259r oraya soxulmaq imkan\u0131 qazans\u0131nlar. Nax\u00e7\u0131van t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti (<em>Milli \u015eura v\u0259 yaxud Araz-T\u00fcrk h\u00f6kum\u0259ti n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur-N.M.)<\/em> B\u00f6y\u00fck Vedi v\u0259 Aral\u0131q rayonlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi. S\u00fcrm\u0259li v\u0259 E\u00e7mi\u0259dzind\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlardan sonra Z\u0259ngibasar \u0259halisi silahlanmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259rbi t\u0259liml\u0259r ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n t\u0259limat\u00e7\u0131lar d\u0259v\u0259t etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>T\u0259qrib\u0259n dekabr\u0131n 20-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r Kolan\u0131 k\u0259ndin\u0259 h\u00fccum edib, \u0259halini k\u0259ndd\u0259n \u00e7\u0131xarmaq ist\u0259mi\u015fdil\u0259r. Bu k\u0259ndd\u0259 800 m\u00fcs\u0259lman-qa\u00e7q\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn Amerikan\u0131n qida m\u0259nt\u0259q\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Sonra erm\u0259nil\u0259r Qar\u011fabazar k\u0259ndin\u0259 h\u00fccum etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Dekabr\u0131n 28-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n \u018fk\u0259r\u0259k k\u0259ndini da\u011f\u0131tm\u0131\u015flar. 10 g\u00fcn ke\u00e7m\u0259mi\u015f erm\u0259nil\u0259r Hax\u0131s k\u0259ndin\u0259 h\u00fccum etmi\u015fdil\u0259r. Toxan\u015fal\u0131 k\u0259ndi ikinci d\u0259f\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumuna m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\"><sup>[42]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>\u0130r\u0259van qrupunun r\u0259hb\u0259ri general-mayor \u015eelkovnikovun 8 mart 1920-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda bildirilirdi ki, Z\u0259ngibasar m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n tutduqlar\u0131 m\u00f6vqenin t\u0259hdidedici v\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 yax\u0131n olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq t\u0259rksilah \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n diz \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u00fclm\u0259si z\u0259ruridir. \u018fg\u0259r diplomatik t\u0259sirl\u0259r n\u0259tic\u0259siz qalsa, onda h\u0259rbi g\u00fcc\u0259 \u0259l atmaq v\u0259 h\u0259min \u0259razinin \u0259halisini zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k v\u0259 Z\u0259ngibasar rayonunu m\u00fcs\u0259lman elementl\u0259rind\u0259n tamamil\u0259 t\u0259mizl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259l\u0259c\u0259k. O, bildirirdi: \u201cBunun \u00fc\u00e7\u00fcn 2 min \u0259sg\u0259r, 2 batalyon v\u0259 100 atl\u0131 laz\u0131md\u0131r. \u018fsas z\u0259rb\u0259 \u0130r\u0259van-Parak\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n c\u0259nub v\u0259 c\u0259nub-q\u0259rb istiqam\u0259td\u0259n endirilm\u0259lidir. Bu \u0259m\u0259liyyata yard\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131sa cinah z\u0259rb\u0259l\u0259ri Qarx\u0131n t\u0259r\u0259fd\u0259n v\u0259 A\u011fh\u0259mz\u0259li t\u0259r\u0259fd\u0259n endirilm\u0259lidir. Z\u0259ngibasar\u0131 bu yolla S\u00fcleyman-Diz\u0259-Ramazan x\u0259tti boyunca s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xarmaq laz\u0131md\u0131r. Bu \u0259m\u0259liyyat\u0131 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 600 silahl\u0131 2-ci piyada polkunda, 150 silahl\u0131 is\u0259 x\u00fcsusi s\u0259rh\u0259d briqadas\u0131nda vard\u0131r&#8230; D\u0259st\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r texniki vasit\u0259l\u0259rl\u0259, rabit\u0259 vasit\u0259l\u0259ri il\u0259 y\u00fck ma\u015f\u0131nlar\u0131 v\u0259 \u0259rzaqla t\u0259chiz edilm\u0259lidir. B\u00fct\u00fcn sadalananlarla t\u0259min edildikd\u0259n sonra yaln\u0131z Da\u015fburun-H\u0259s\u0259nxan-Ramazan istiqam\u0259tind\u0259 \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flay\u0131b Q\u0259m\u0259rli v\u0259 \u0130qd\u0131r d\u0259st\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00f6hk\u0259m \u0259laq\u0259 qurmaq, bununla da m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u015fimal x\u0259tti boyunca \u0259laq\u0259l\u0259rini k\u0259sm\u0259k olar. Hesab edir\u0259m ki, s\u00fcng\u00fcl\u0259rin say\u0131n\u0131 3000-\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r.<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\"><sup>[43]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259nistan qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 T.Nazarbekov m\u00fcdafi\u0259 nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi 10 mart 1920-ci il tarixli cavab m\u0259ktubunda general \u015eelkovnikovun Z\u0259ngibasar tatarlar\u0131n\u0131n t\u0259rksilah edilm\u0259si plan\u0131 il\u0259 tamamil\u0259 raz\u0131 oldu\u011funu bildirir. \u018fm\u0259liyyat\u0131n u\u011furunu t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sg\u0259rl\u0259rin say\u0131n\u0131n 3000-\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi vur\u011fulan\u0131rd\u0131. O, bu \u0259razid\u0259 ya\u015fayan v\u0259 silah da\u015f\u0131ya bil\u0259nl\u0259rin say\u0131 3000 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q oldu\u011funu v\u0259 say\u0131ql\u0131qla qorunduqlar\u0131n\u0131 bildirir: \u201c\u018fm\u0259liyyat sur\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259lidir, \u0259ks t\u0259qdird\u0259 m\u0259nfi psixoloji t\u0259siri ola bil\u0259r. \u018fm\u0259liyyat\u0131n \u0259sas v\u0259zif\u0259si Ha\u00e7aparax, Hac\u0131 Elyas, \u015eorlu D\u0259mir\u00e7i, \u015eorlu Mehmandar v\u0259 T\u0259z\u0259 Qarx\u0131n (\u015e\u0259rifabad) k\u0259ndl\u0259rini tutmaqd\u0131r\u201d.<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\"><sup>[44]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259ni k\u0259\u015ffiyyat\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259r tutmu\u015fdu ki, \u018f.Haqverdiyev Diplomatik missiya \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259tin ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 v\u0259saiti qatarla Bak\u0131dan \u0130r\u0259vana \u00f6z\u00fc il\u0259 aparacaq. \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev 1920-ci il mart\u0131n 8-d\u0259 Bak\u0131-Tiflis-\u0130r\u0259van qatar\u0131nda \u0130r\u0259vana ged\u0259rk\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131 onu G\u00fcrc\u00fcstanla Erm\u0259nistan aras\u0131ndak\u0131 neytral zonada silahla h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k, diplomatik missiya \u00fc\u00e7\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131 2 milyon C\u0259nubi Qafqaz bonunu v\u0259 3,4 milyon Az\u0259rbaycan bonunu, 40 min manatl\u0131q \u015f\u0259xsi v\u0259saitini \u0259lind\u0259n al\u0131b aparm\u0131\u015fd\u0131lar.<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a><\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyev erm\u0259nil\u0259rin quldurlu\u011fu bar\u0259d\u0259 Erm\u0259nistan prokurorlu\u011funa \u015fikay\u0259t ets\u0259 d\u0259 bir n\u0259tic\u0259 hasil olmam\u0131\u015fd\u0131. Bu hadis\u0259d\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t sonra \u018f.Haqverdiyev daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 v\u0259zif\u0259sind\u0259n istefa ver\u0259r\u0259k Bak\u0131ya qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyevd\u0259n sonra 1920-ci il mart\u0131n 16-da o Himay\u0259darl\u0131q Nazirliyinin Erm\u0259nistandak\u0131 m\u00fcv\u0259kkili Teymur b\u0259y Makinski Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistanda diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259yin edilmi\u015fdi. Onun f\u0259all\u0131\u011f\u0131 da Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tini narahat edirdi. Onun h\u0259r add\u0131m\u0131n\u0131 izl\u0259yir v\u0259 bir b\u0259han\u0259 tap\u0131b h\u0259bs etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Z\u0259ngibasardak\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin silahlanmas\u0131 v\u0259 m\u00fchasir\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin \u0259n z\u0259ruri ehtiyaclar\u0131n\u0131n \u00f6d\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn gizli yolla 600.000 rubl g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. 1920-ci il aprelin 4-d\u0259 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n Z\u0259ngibasara apard\u0131qlar\u0131 pullar\u0131 Erm\u0259nistan k\u0259\u015ffiyyat\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi. Erm\u0259nistan\u0131n ba\u015f naziri A.Xatisovun xarici i\u015fl\u0259r naziri A.Ohancanyana 26 may 1920-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda T.Makinskinin h\u0259bsin\u0259 haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u00fcld\u00fcy\u00fc haqda m\u0259lumat verilir. A.Xatisov yaz\u0131r: \u201cAprelin 4-d\u0259 T.Makinskinin \u00f6z ma\u015f\u0131n\u0131nda \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rl\u0259 Z\u0259ngibasara g\u00f6nd\u0259rdiyi 600.000 rubl yolda qoyulan postda \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir v\u0259 h\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r h\u0259bs edilmi\u015fl\u0259r. Dindirm\u0259 zaman\u0131 h\u0259bs edil\u0259nl\u0259rin Makinskini \u0259l\u0259 verdikl\u0259rini yaz\u0131r, A. Xatisov. Hay-k\u00fcyl\u00fc m\u0259hk\u0259m\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 yazan ba\u015f nazir. A. Xatisov h\u0259l\u0259lik Makinskinin tutulanlar\u0131n verdikl\u0259ri ifad\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olduqlar\u0131n\u0131, lakin bizim h\u0259r \u015feyi bildiyimizi art\u0131q g\u00fcman etdiyini qeyd edir. A.Xatisoov daha sonra yaz\u0131r ki, m\u00fcst\u0259ntiq Makinskini dindirmi\u015fdir, lakin o, onun missiyas\u0131nda hans\u0131sa \u201chadis\u0259nin\u201d ba\u015f verdiyin\u0259 eyham vurur v\u0259 bildirir ki, F.Xoyski il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ert\u0259si Tiflis\u0259 getm\u0259lidir. \u201cBu bar\u0259d\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015fqa <em>(y\u0259ni h\u0259min vaxt Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n s\u00fclh konfrans\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n erm\u0259ni m\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 &#8211; N.M.)<\/em> he\u00e7 kim\u0259 dem\u0259yin, daha ba\u015fqa izl\u0259r\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f gizli apar\u0131l\u0131r.\u201d<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a><\/p>\n<p>Art\u0131q h\u0259bs edil\u0259c\u0259yini y\u0259qin ed\u0259n T.\u00a0Makinski may\u0131n 28-d\u0259 \u0130r\u0259van\u0131 q\u0259fild\u0259n t\u0259rk edir v\u0259 ondan sonra diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 v\u0259zif\u0259sini Adil Qiyasb\u0259yov icra etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin hakimiyy\u0259tini q\u0259bul etm\u0259y\u0259n Z\u0259ngibasar\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisini c\u0259zaland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1920-ci ild\u0259 Z\u0259ngi \u00e7ay\u0131n\u0131n qaba\u011f\u0131n\u0131 k\u0259smi\u015fdil\u0259r ki, h\u0259min b\u0259r\u0259k\u0259tli torpaqlar s\u0259hraya \u00e7evrilsin. N\u0259tic\u0259d\u0259 G\u00f6yc\u0259 g\u00f6l\u00fcnd\u0259n Z\u0259ngibasara q\u0259d\u0259r bu \u00e7aydan istifad\u0259 ed\u0259n onlarla k\u0259nd susuz qalm\u0131\u015f, \u00e7oxlu insan, s\u00fcr\u00fcl\u0259r v\u0259 \u0259kin sah\u0259l\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdi. Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Anahid Lalayan da\u015fnak xadiml\u0259rind\u0259n birinin 21 iyun 1920-ci ild\u0259 ba\u015f nazir A.Ohancanyana yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ruz\u0259sind\u0259n a\u015fa\u011f\u0131daki sitat\u0131 g\u0259tirir: \u201cZ\u0259ngibasar\u0131 bizimikil\u0259r \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Bu \u00f6lk\u0259 el\u0259 varl\u0131d\u0131r ki, bizim borclar\u0131m\u0131z\u0131 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qapatmaq iqtidar\u0131ndad\u0131r. Art\u0131q iki g\u00fcnd\u00fcr ki, burada g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f talanlar h\u0259yata ke\u00e7irilir \u2013 tax\u0131l\u0131, arpan\u0131, d\u00fcy\u00fcn\u00fc, samovarlar\u0131, xal\u00e7alar\u0131, pullar\u0131 v\u0259 q\u0131z\u0131llar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irirl\u0259r.\u201d<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\"><sup>[47]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n v\u0259 Qars vilay\u0259tinin t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 edil\u0259n h\u0259r c\u00fcr yard\u0131mlar k\u0259silmi\u015fdi. Z\u0259ngibasar\u0131 v\u0259 Vedibasar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn da\u015fnak ordusunun m\u00fc\u0259yy\u0259n fasil\u0259l\u0259rl\u0259 iki illik h\u00fccumlar\u0131 1920-ci ilini iyun-iyul aylar\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdi. Erm\u0259nistan ordusu iyunun 19-21-d\u0259 Z\u0259ngibasar\u0131, 11-12-d\u0259 is\u0259 Vedibasar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015fdi. Bu rayonlar\u0131n \u0259halisinin bur qismi \u0130rana, bir qismi d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bununla da \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>1916-c\u0131 ild\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 373.582 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 halda, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 c\u0259misi 12 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\"><sup>[48]<\/sup><\/a><\/p>\n<p>Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulmas\u0131ndan v\u0259 1921-ci il Moskva v\u0259 Qars m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin imzalanmas\u0131ndan, habel\u0259, v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sinin yat\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra da\u015fnaklar\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u00f6z d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycana, \u0130rana, T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bir qismi geri qay\u0131tma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015fdu. Az\u0259rbaycan\u0131n o d\u00f6vrk\u00fc r\u0259hb\u0259rl\u0259ri qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n yenid\u0259n \u00f6z \u0259z\u0259li torpaqlarda m\u0259skunla\u015fmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistana h\u0259r c\u00fcr maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Lakin Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n geri qay\u0131tmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259r g\u0259tirir, onlar\u0131 Erm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 buraxmaq ist\u0259mirdil\u0259r. Vedibasar v\u0259 Z\u0259ngibasar qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na o \u015f\u0259rtl\u0259 geri qay\u0131tma\u011fa izn verilmi\u015fdi ki, onlar\u0131n 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmalarda i\u015ftirak etm\u0259dikl\u0259ri s\u00fcbuta yetirilmi\u015f olsun.<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a><\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 130 k\u0259nd erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131qdan sonra h\u0259mi\u015f\u0259lik olaraq xaraba qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m\u00fcst\u0259qil erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti qurulsa da, h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n apard\u0131qlar\u0131 \u015fanl\u0131 m\u00fcbariz\u0259 tarixi v\u0259 m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131 Az\u0259rbaycan tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z t\u0259dqiqini g\u00f6zl\u0259y\u0259n aktual probleml\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Elave<\/p>\n<p>1917-ci ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131 17505 n\u0259f\u0259r idi.<br \/>\n(razvitie Erevana posle prisoedinenie . er. 1918, dok. 142. Str. 216)<br \/>\n<a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0415\u0413\u0423, 1980, \u0441. 285.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a. \u0428\u0430\u0440\u0443\u0440-\u041d\u0430\u0445\u0438\u0447\u0435\u0432\u0430\u043d \u0432 1918-1919 \u0433\u0433.., \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0415\u0413\u0423, 2012, c. 22-23.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> \u0421\u0430\u0440\u043a\u0438\u0441\u044f\u043d \u0415\u0440\u0432\u0430\u043d\u0434. \u042d\u043a\u0441\u043f\u0430\u043d\u0441\u0438\u043e\u043d\u0438\u0441\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u043a\u0430 \u041e\u0441\u043c\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0438\u043c\u043f\u0435\u0440\u0438\u0438 \u0432 \u0417\u0430\u043a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u044c\u0435 : \u043d\u0430\u043a\u0430\u043d\u0443\u043d\u0435 \u0438 \u0432 \u0433\u043e\u0434\u044b \u043f\u0435\u0440\u0432\u043e\u0439 \u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u043e\u0439 \u0432\u043e\u0439\u043d\u044b . \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d : \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0410\u041d \u0410\u0440\u043c. \u0421\u0421\u0420, 1962, \u0441.337.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 29-30.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 34.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 36.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Erm\u0259nistan Milli Arxivi, fond 222, siyah\u0131 1 , i\u015f 24, 3-c\u00fc hiss\u0259, v\u0259r\u0259q 441; Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 36-37.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 1 fevral 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 39. \u201cHorizon\u201d (\u201c\u0540\u0578\u0580\u056b\u0566\u0578\u0576\u201d- \u201c\u00dcf\u00fcq\u201d dem\u0259kdir) q\u0259zeti \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n orqan\u0131 idi v\u0259 1909-1918-ci ill\u0259rd\u0259 Tiflisd\u0259 erm\u0259ni dilind\u0259 g\u00fcnd\u0259lik olaraq n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir.\u00a0 H\u0259min vaxt q\u0259zetin redaktoru sonralar da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f naziri olmu\u015f Simon Vrasyan idi.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 37.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 4 fevral 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 39.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 13 fevral 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 41.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 42.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> \u201cA\u015fxatank\u201d (\u201c\u018fm\u0259k\u201d) q\u0259zeti, 10 mart 1918-ci il; Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 43.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 44.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 52.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 44-45.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Yen\u0259 orada, c. 46.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 22 fevral 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 45-46.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 23 fevral 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 48.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 10 mart 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 49-50.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> \u0410\u0434\u0440\u0435\u0441-\u043a\u0430\u043b\u0435\u043d\u0434\u0430\u0440\u044c \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u043d\u0430 1920 \u0433.. Bak\u0131. 1920, 2-ci hiss\u0259, s. 10-11.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> \u201cHorizon\u201d q\u0259zeti, 1 mart 1918-ci il. Bax: \u0417\u043e\u0433\u0440\u0430\u0431\u044f\u043d \u042d\u0434\u0438\u043a, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, c. 53-54.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Arxivi (ARDA), fond 894, siyah\u0131. 10, i\u015f 80, v\u0259r\u0259q. 49-56.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> Toksoy Nurcan. Toksoy Nurcan. Revanda Son G\u00fcnl\u0259r. T\u00fcrk Y\u00f6n\u0259timind\u0259n Ermeni Y\u00f6netimine. Ankara: Orion Yay\u0131nevi, 2007, s.109.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Atnur \u0130brahim Ethem. Osman\u0131 Y\u00f6netiminden Sovyet Y\u00f6netimine Kadar Nah\u00e7\u0131van. (1918-1920). Ankara: T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, 2001, s. 27-28.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> \u041a\u0438\u0440\u0430\u043a\u043e\u0441\u044f\u043d \u0414\u0436. \u041c\u043b\u0430\u0434\u043e\u0442\u0443\u0440\u043a\u0438 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0434 \u0441\u0443\u0434\u043e\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0410\u044f\u0441\u0442\u0430\u043d, 1986, c. 239; C\u0430\u0440\u043a\u0438\u0441\u044f\u043d \u0415\u0440\u0432\u0430\u043d\u0434, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s. 365-366.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> \u0411\u0430\u0434\u0430\u043b\u044f\u043d X. \u0413\u0435\u0440\u043c\u0430\u043d\u043e-\u0442\u0443\u0440\u0435\u0446\u043a\u0438\u0435 \u043e\u043a\u043a\u0443\u043f\u0430\u043d\u0442\u044b \u0432 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0432 1918 \u0433. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d, 1962, \u0441. 172-178.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> ARDA, fond 970, siy.1, i\u015f 6, v. 1.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> Day\u0131 S. Esin. Elviye-i Selasede (Kars, Ardahan, Batum) Milli Te\u015fkilatlanma. Doktora tezi. Erzurum, 1997, s. 87.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> G\u00f6demir Ahmet Ender. Cenub-i Garbi Kafkas H\u00fckumeti. Ankara: T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc, 1989, s. 50-51.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Siyasi S\u0259n\u0259dl\u0259r Arxivi (ARP\u0130\u0130SSA), fond 268, siy. 23, i\u015f 503, v. 29; Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 1918-ci il mart soyq\u0131r\u0131m\u0131. S\u0259n\u0259dl\u0259r toplusu. 3 cildd\u0259, II cild, 2-ci kitab. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda soyq\u0131r\u0131m\u0131. s. 43..<br \/>\n<a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 1918-ci il mart soyq\u0131r\u0131m\u0131. S\u0259n\u0259dl\u0259r toplusu. 3 cildd\u0259, II cild, 2-ci kitab. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda soyq\u0131r\u0131m\u0131. s. 55.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> Azerbeycan Belgelerinde Ermeni Sorunu. 1918-1920. Ankara, 2001, s. 370-371.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> ARP\u0130\u0130SSA, f. 277, siy. 2. i\u015f 40, v. 3.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> ARDA, fond 894, siy. 10, i\u015f 80,\u00a0 v. 39-44 .<br \/>\n<a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 1918-ci il mart soyq\u0131r\u0131m\u0131. S\u0259n\u0259dl\u0259r toplusu. 3 cildd\u0259, II cild, 2-ci kitab. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda soyq\u0131r\u0131m\u0131. s. 131.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> Virabyan Vanik, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sisteminin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti (K\u0259\u015ffiyyat. Ordu. D\u0130N). Yerevan, 2015, s. 167. (erm\u0259ni dilind\u0259).<br \/>\n<a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> ARDA, fond 970, siy. 1, i\u015f 118, v. 3.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> ARP\u0130\u0130SSA, fond\u00a0 276, siy.9, i\u015f 28, v. 22.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> ARDA, fond 897, siy.1, i\u015f 38, v. 361.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> Yen\u0259 orada, v. 357-361.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 78, v. 22-24.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f. 31, v. 23; Hovannisian Richard G. The Republik of Armenia. Volume III, From London to Sevres. February-August 1920, University of California Press, 1996, p. 292.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 31, v. 23.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 91, v. 24-25. Bu bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 bax: Nazim Mustafa. S\u0259fir \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin sifari\u015fi il\u0259 qar\u0259t edilmi\u015fdi. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, 4 may 2018-ci il.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Lraber Hasarakakan Gitutyunneri. \u2116 3, 1996, Yerevan, s. 197.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> \u041b\u0430\u043b\u0430\u044f\u043d \u0410.\u0410. \u041a\u043e\u043d\u0442\u0440\u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u0430\u044f \u0440\u043e\u043b\u044c \u043f\u0430\u0440\u0442\u0438\u0438\u00a0 \u0414\u0430\u0448\u043d\u0430\u043a\u0446\u0443\u0442\u044e\u043d. \u0412 \u043a\u043d. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0437\u0430\u043f\u0438\u0441\u043a\u0438. \u0422.2., \u0418\u0437\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u043e \u0410\u043a\u0430\u0434\u0435\u043c\u0438\u0438 \u041d\u0430\u0443\u043a \u0421\u0421\u0421\u0420, 1938, c. 99.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> \u0536\u0561\u057e\u0565\u0576 \u053f\u0578\u0580\u056f\u0578\u057f\u0575\u0561\u0576. \u053d\u0578\u0580\u0570\u0580\u0564\u0561\u0575\u056b\u0576 \u0540\u0561\u0575\u0561\u057d\u057f\u0561\u0576\u056b \u0562\u0576\u0561\u056f\u0579\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576\u0568. (1831-1931), \u0545\u0565\u0580\u0587\u0561\u0576, 1932.\u00a0 (Zaven Korkodyan. Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi. (1831-1931). Yerevan, 1932, erm\u0259nic\u0259).s. 167.<br \/>\n<a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> ARDA, fond 28, siyah\u0131 1, i\u015f 210, v\u0259r\u0259q 125.<\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzQwswQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"DY2xDYNAFENX+Qsg5ajCOD6g+NLxJT4BQTa5ihVCny5HcVvFne1ny6ELzyZ07aPpVTSlmn2oWcrHa95gMq9xdNMDS7lsgIw+1Wys3mc5kRhCZjjdJXhzHXH0MIIEJ5Xp941wJVpUXlS7Gh\/sDw==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDU0MLMEAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwtNQ1NNI1MlEwtLQyNLIyNQQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"zX1rjxzXdeD3\/IqCAwQk0N2e7pnhcCRFwEiURIOmJIqMIGkRLG5P1UyXu7p6uh6N6f4ky5t4gQSRd7ObjXYdU85uVlkEi6Uci1YcSgY0pAB9G4JhfoB\/yZ7HfZx7q6qHif0hQGINu6tv3XvueT9fOInKapUlv\/+tKjmt+ipLj\/PnoiI9nlTPf+vFF8qqmOfHL76QzF58Xa3TWXSzLit1pHovjIvo2y\/+TqWK9DQ6e7AuvvkoOvrmo6z85iP4TxTPp9W8qF\/4NvzwhW+bVb598uLvvND6wsMkr5JCvPGdsweZgsWi8NcvDveHV\/vD\/dFW\/zCN0iz75qMihueSYvbNR3kalWmmJtnDT6PF2YPlEnYE36fRw3uwwaXKo0U9Too8XakSHoGv4FBlmuMCag3\/HKvVocoz+m4Ce1vBFwtVPLoLn0zPHlSw2jKNFg8\/LR7CR3mmiqg6uw9rV7P00d1eVM5X9OWnM\/jBErdV5ek0qr75aJau4cewx2jyzUcrValompx9khb4O9zjILr5zUcLBX\/G\/MwszcXx7AFunj0AsGQz\/BO+TqNHP6kLPE0O\/4dXgLuGbVd0qrwXHbhzRe+obBG9fPZgNqkL8xS8Bjf6Rjnjg985e1BM8eAlfdcKFvzCABz2\/\/Cuys4+efgpgAM2oSzEZmcPxoAga4TuiSpmBPSzB2efnD3Io+Oz+2WFp0unfEczFccp7WWCr0z7JV5TGq1UEQNAYfEYjjCGHZRREqdZWgwMThis+erjBrqYrw7OPoHLKs\/u4zUUz9nnLGR70St8IkBwH2w9B5Ne9B48cpyOVamKXvQ27EP\/+drZ\/dXZJ\/jEo5\/AL2v46HV1ilChteP0JJvPVAXIkAP8FayF95OlU3uI38vH5cnz5l96MwSaPOpA+n8xWgMQ3fVozLUX0EDe4O5X6tFdtXr46aO7Ee4NLm+h6QvxgQgPbvXBIdwusgC88FgRndB9zRCl8P4KD8fjs\/vLAhFCFafpMgLkhl\/HvCw+hhuhZ1J8azWuVQUrxkA\/6RGCsYoWtF4BCAQ8JFUZUiXcM8BhijgcVepkhrsGLCpouXEKmAD\/UEiY8SJdqAoehjcXDIiVWgOo7G8G0XfVtInxHqo3wIyndvhf4i6AVTJRWiTGv+FG+DUzhRtfzU+jmGB0SCQIf8cC0320wMPMc\/22iVoCvAv+F37wnegawHWlcB8TePuY9mHgjbAlVF2k0UGu4nlWx\/QoUuUizexx8QcZsgqkRFXN1CLKmXnYux\/DEaKqhu+IxnMkVNzbWzXSMCwL+LuHqAtiYaVAdJx9ksCFZgDJNMpxbXvYqKjLaDF\/dLfO3Uks\/UUgVU7Ugr\/BtxzDjUdId1ONYAzgcp7D7T4DeWw4ZBon\/INjhhZLg2NkvrDvOLV30voaxNANtNcQV\/ACBLwFaUic7dIHgZNmU6SMYkK\/hhs2wAb4EiTqHvMP8xGsgoJRv4pYekWiis\/lkM1bKE6mcHP4wt0+Qu7rD4t1msPR4KAvw1nqcRrdUkcLtY5uzGdpCVwRzoUbjRBdxR0ye4+mwA\/xDs1TqjBwG+PBEEyLqISrQiRJZ2sgjxzoZIHXzvfbhioNlM6RFyCCEr028CU6KeZlgowJHoE3GKofCJhFR4CtRPDRcESHr\/Aw0byI67I2d6lpsklT4VXKC1SIeWv4\/YpofkpMK5oAF61nrCJoZDOwBUIZTyyxWKBKRWVZFzVwasew4PFjZJBIkms1TplwI4sDuBKzbzpXf+Z0jH+hGhTrU\/gIoQzEU5D2pOy0s7MJ8l2Q8tGv3\/\/xLUYSIZN\/\/f5fRSpmJECNgLlACG9N3vZguSdn8KSjK1sRfAB\/rdQpCScNpoU6+2Rh6KpxBEP4PQQnqqZ51En4Wsugl5SM3rk6BJ4iRBG8ZfCCiiZFcvT73\/rdf39U5cNvRbmagWaM\/4CPh9968d8N\/\/CFb6sXo5cA6Cgjx4TqAcY9I\/9pucsW7ZSULlYMoyJBYWqkE8i86NFdBG9aaS5paMVc53ViQT4DmqHKgLsxYB7XxfdquKKV1VozYLVa9M5Ip9UcYgJcxLBEeiOCjSWM0vQqoRm9VCMjXJSsP0RvJqDiLQqUP6eA0SCLfN0LSQK0UPwbZBHTGWgVvZBuLE+OUyIjTYJaCbMyiFQdwBwA9bhJrSg63LuI8xhNGMgNKHOxIPEzObs\/rVHRoaUL0kSQEaqsZNQcRFcitUI0XzPlGgTd3kW0DjefConl9AWkyPkpUMsU9gSmVgb\/j0fD9YijZjNgIXE98O8yn69YBgBINWUGVgiofY2zh5yeBLfZ5hQEOjDRvG7esLm09FCRCZE5fPPoZhTQzQjoZsR0o7cSp8tUIlwJTHBht4VGz3wJbwWNfa2KcTJdKXqsue9w29HRnPQ2phGhNA5ACPLBcBWShgScR3dzNY3AGKrEdhCVnf2E0JkDm4uuFfPo0jUAawVqVRXdULmCjV1Gel2lWqfWwuGVYFuIWvbUuCCYKSiDQKmBp19KAZ\/hTs0DK5SLeQIiDm7zVIHAOyiSR3fny16UTsMn4UYzRM06TvU+T+bZdL5ETnJzvgRZGt0GZJnir53M9zgWoTac4tHdKeqZ+hyGHsB+kO9L0QtgtneQx4XCN72xVqDZele0wJUK1Ms87NgOsGMbsGObsGOzmgOXfSc9ytISaaID2UmxQSN2mo5Rc8zgOtfmlrXBaiBPoHpHozTiRIUr5miMAIUCkme0JHsFUi1qXmlSCSLDDBUVetyZyxG7Xgo0sAD8gZvB8JyJWiz4cAvk5AX+Z1xnHjIBG4Vl1+mR5b3pYeHZ7lbitMOFaQy4MHCfg0LNAN\/RclTRJfrXTZXXU8JkQ+HI5dWEjYpomRRuL9es1gnKGN4ErYCnRuow+5DSmcRNNNrpE5YlFcM\/N1ByfBowrgEjrdh7CLQTINAOINCOh0DvJgCCkBMIHteq5DvioI2i8oGC45i+7lBKkFXhPU5RDTByeWGvBS2BHNScMRvY9pYAqoU64muH5RHAIDtToSrh4yuSwSjhG16fKUpMq9Gwdkp6SGw1OukwccoGU+9hip4dXBnovdVZ51k\/8ACIxIVapigHraOIaLupXk+FNeWkWWNFLdUEtDwGREZjy27Q+MODHcM3xML5n8TDpumzwImA1AOyBYwgJk+aK14juhGA9OAUYEeQZA\/UYQNnkoZg8sAhVnU2ayXF\/st1dqRw67O0WM2z6BRgx+49seVnvOTUKP5Am28lqwk90ItukYoI3AWdXCngDn16Dd6P1rF4N6rrqEgagYYKMWwWlC9xrx4xOH3SqV+hSWycomWVLpRWkYis4SqkN0Jrt8yIUG0g1RUIP2OrsjD6onXfAYFPtMuTgMTsKkdbp4itYtQw5+EaNfcW4k2o111Y7JlAndq7AQMAdwImcKbNx\/YTLqzmSzLpYnexJkrhMA4ITTwu+fnXH8Knp7gc+sRKVJenqkLxR6T+shoDv0Vf9gw2FK8VAi4VzpK3UbJo17PxrOT9Y\/YZosJ6nOaEoXG6QhsEPl4zVJGALvA00EbtMchvoO0RY8nDrS7ZbUICokXEo2wRUGODBHhHoZyTQd863C8gyjItWMv1JDfiJRgTpB2AYCYev4OnQRkNND9DLxaoCunMuwTcCWkKY0C9uVOJrVr5rj3AkE9grxqJekLEJDAnml1wFDT+AB0y2Ltz521SSUpyIODlkC9XqxHOwWsY01ibrChiM02eqC0lWQI2GYkP3\/gimM3gVeT+StaM8LRr\/XP2EAGhFHVWsZwXZhfzRd4P2L7orukwGHYDib4LEn3Xk+js8B3ub+324X+u9A9J2TOScp7FNbBuuN5Z2mv4F6SAcx5r0LxWfeAnKyDejFUE5ENkbx7XK\/IMKiCDou70wpSpp0YDU81ieBL+DzahcDNMx\/NioXIjNio1ThjdkHESh8Zfe9G0kDRGWx5m9Q2H7z\/6iZpU6hSO038J73WdxoIdM\/N0DFk7uHf6qNEbiKCxUFuZQfZmdzQN7hbBZSFA2hDAaQGSMAdEjg6WQIAFiy7P22Ju3r\/4K8HFX4GLv0IXLwlrtN2Xdyh07zEoi9lqntM\/bimiI\/FyFth1ezCA+a0QCZo5aV6O+pyWf+Yt2rgB0iNKJpvOuPLs3WfEhHr8rZCcGEhAoffw01PHPG4ZESONUlCk+WzaCJVO23ZOElg2C+eu5WXxBRMVk0AAhSPNfb+5kLstdoNnDEeeNCOHv9aPG54c5z5GlgLYEpFpT\/sij4d28HrctGsnEWoACAbWL1kLGTPZIbuHR0sAP8Ee7uG5aCiAS8cwAQW4MeB1QknFRVAdrChUE10iYscPLxOUkQUcam+M8IgjV8P\/AbZ6H9TbfIZ7eD4aDaI7uJJe5nK3XwL54fPR9kAAkzdhfvrVx77brQxMGlohYKR7AT3tAT3teYz01+\/\/+Pq8SNdzct8Cc16DRRYNtUddSmaKjyFcjb9wxd5gzSMlDrThlrCZJOfUoQSGAnJxi6HaejbKCFDUqiBKnooIklipgXBLgzuOxrWwp0053z2rex7grgaAuwqAu+oBzqgjBBYQinAdr8DeovfO7k8AFVA7HZO7kz2kKybQXJUY5qtAhGcxIip54xmSBEaH8B45a9pr4IZBJ+FmMNiRhz5ZQyWpC0meqJyQCzWCaIaM27m4loKwKRiNERWnw0wSUDQwJmUMAG0lr3JcJGfMCKC6H0B1H6C634GOFhe1+O5AO0G0mYn7BLTpoque\/pqOe9EfZPWpMYfZBGeGBgpWRngWnSYrwHm7LH5p4nFgF+bshS2c47ZVA6BYsQ4uGZfUJAbZjKYnW+fCsmRF3RprZ5\/UzGrtJhB5z+7PcElAOKNO479JmQercqJmbu3NpL5jSL1B30zCHrQ9OIiTtkMbYBzHrBoCr18qY2prRCVjFdVqVSHg3F0Y65S9zBwEyihAWIgt2McQOxf8y1myitHbhOHrlCDCStXKgMKP52yFAZ0tjOhstdK50BSBrkECFGjBj3X4AXa5YovBWokIC5JZa0LgWKBfugrFNQvWtCTVVQfOjtIpxX8DLr9gZcMZ7LE6Shmn4nGqwzRI9aBi60wM6zixHguld2U4hDG5zal3+1e7RAAfpWHVRNfqmdMR0jywkiXPd\/ZB6NgDGc1fUexYw2VJ+K4N\/VRbRKk1iCKt0y9ZozVrMVmd\/XhWz2wyRM8zTfZaDSi5CzKrUfmCc9xsmDmki\/gWoDU2yIiDUwAyFqfsJ9f+Id87ZKDjSfo2Tt7UF6x8PGLHMV4HkaXwFL9q4+L7\/e4z5CZLod2g3LhH4pSrDVs0J6Xn9Z2RqDDaqVNJG8Z0QK6N+CsFYHUE9usPy4xQ89k37EtHFxUgcJjkklSH5RZGTsy8sHyDigFkVVqQQkkHpJQZ4EBNMjacKfA3vRrmMlzgUkFZbdw5q7pMj\/AH6MTAAM87aI9VIKBuqAKAj159Og0YitlSRQdZMi2TVbLs30zK0xSYpncAklVSrwKpz8pYm2N\/E3ZhRleeYJYBI5l1PJq32eyWgXTu+KROMVVismQn56py+pX2DLIRd1LMx1ky04yZLzm2Hiite7nEznYPH26bX2iiQUyJ2s\/2HtgAR2gsAoa9l2bz1WXP66Y5PFzwirRVEUDRyqngN5i+e0ksOEZ8uUl8la51UWc1fzh\/eBf+vJOsZrV5TL9Qux1jkpOEtb9+\/8+j1wc3B5fhBZzne4HmOjeKKwJRkbB27g+ZUYPmKKYXAZucSQHNhKTFIooucg14JOLyWN1SFBSA\/4sAWWUAAH6Hu9H+GOIKLUkZYXR5iOHl4SjgCqzNbE5CbtkaZvv0vWwfRgPKEFQ5sVutxKcPAZPBKqVNWj8JqfeY9uK7fQNM6\/IomUCsTf+YCq4xwDScg0d3T4HN5VPU6S7BB19\/iI\/Bvy5bFY+zdTgyQMlR88WixtvC35DVjSY4h64ow9m62aXu155utdcfkmgxkIV3NVUTGSjAd9rdOHuCU+qMamcd\/E4EclyVoAiqnWJZWrdiRBhRHmJIeejHlF+qc5entjkOiBb9MceCKTcUE4kfTLVbiZ3BVnfNSURk2rzUKqgVgQRPioSD0l5wUllbnoxdji1Xxt0Fsbqx2YiLGGKqk0mDiTDTBP1vSUukqhb5sJgHbBIMRWDasmHmjOFGJhizUsajJgNXeVSDpMkjlRTzE7L\/omSanqjvNU0qDz5dBvgwjOoOMaw75Liu0GtGLCO1j2xDQoi5Wx0l\/LG8MbJZSjTHV34ei2eWmVOLICYKhSydkf9WKjtLiqRGtwbvJpSMXrCVQl46tD0nwL0rdQj89bpCp8dba\/reghsTPrTvXSdYRaTZ1MF9oH4RR4dgW41x+UTCM\/JQXAMICM\/aoHhPhY+64\/kMNhsjAyLLvomfTZxQp0CrMzAbQRzv9hlROd0bNT0dJOCUR7aWCcXZgW8dEXQ7\/bIuSrKwgBMgtCnrhKydT+anYJciaabVNMWTaq6rqZByPHjPlGx7OHYFFOTDdpcaBnJNuu0hMvMlkzwFgzUt9DQEiQjN6ywvWnG6o1icmCXqO7GaKOMXx3R3vTgFu9G2QLehSYoeULrEGGUOBi3Vw7tU6kHBL5GZhjE3G6Fp+EIk+ujY9ho2ihe7b+mg4ZjeHtnvVuQxt775IiDJMCwzxLjMkAMzVn2V+JSLVPwGKj4DrfrimXkeO3xN8GpDiNwXEy3BCnjEXAkxsBiFI9rn8GjWSJ0Urrd2x8cF6T2+31In+fFBAWdOALllbrNVFNq8gFIjB+XtHfSiZKwN3sLdzPDP+dIpGSKakJOHpgDeYwJAREZOJdYplgxsB1Dau85J9BU6du7SKvpUxuOglVwjv9n7qKmKYlw+eoXBnyFGf4Ym\/BMwjHHt3JnGzbwCZYdfGBQAXKzxCg+s80OBBc\/GP2IcKD+jLa0Fe2gGfGOtk57JA+T5JFuiv34Gg9V5UraRzu4vUYdC\/pBhlQOqS76h2Ob2BLF0aHN\/7fo6ITUAcxgTGGJQYLinwdypoYqA1O3BnXkxJ938AttUPSPncgqlDm1ivsG8qFQX\/Fgo4Q5QXqAuK2UEhWA4C82wNKWNWV3LklEVEyGtlF97+PKpcVZai1QcOCzu6NjfvyazuzUhkJW9MotY9xunxMKLqj\/Gi6GKKUvEPkw5aO2VMug1OBYJxElelyWV7xXP2axT\/QXrIAWqHbSUO+BGRZ1sral2mcugn2ILEXUl4seI7vwQp22nTjiRZOJKsBq5iWdamRhkpnyda8E4l4E+NdMviWsQ9dc4Kbx5Kos5Vtx47m2XLbUEybHWQgxu59FduDkqmJB5gNpkANYi62TwGAmlN1qjywnCoKKF3JU2wzbcr86zxZvwLc0xavyxMdBJfzoMw8O4+cOghGfz1rR8NZdOlLSSRXcBVwkDZkOMmA2vaq7yGhwBU4nOHoDppNMyBFGR\/5iQEsgk7iT6kPYM\/MyZsC6uxGi8Y6rORkGirPxMMwd4IyhuBW9ICr7SY\/ZPcFEBQrHP5YkGhfTjhm8Qs1uq0yruqnELq6JcJoFL1n4zLerZSrrYYaUJ6xfkwMSq1Tw6VXE6M6lBVjL0ZGh0qcv2uhOMUi+\/KHQBijwqz24jX535huoV9U5jF450IdwoIaXaJiLZmKVx7+kkhmzKfoHTMjN4QareCnbcp\/\/NqMrMlCGn+QIIeEwhmsmUHbTS87cp7wgPgO\/rXirniANnkO+ZBDFKivNyOnSGRwB1kuk6p8zcgKnqDgPWWg01fvFG\/n0j8XkYxlOHGFAd+hHVzvRFyQF0wF7Hjlax9ueF+cs2Ga89zcN6h6nghmycyi8IDNSF28lqRqCYqaIi6U\/C3whAggaHJCiyiGXba1EIOYheb3m7qXfFHBW8+NcSzLeK1wkZYWYRLamm83xaJFV0pKaVVmYrE5bvdRdumUqCpjqITIDyUnyX8yJZxWLf13WmLB4u3pzF0LkHJmagO7XkZM2lS8ZDiqIMQGCZa2ZR+legW17jQEdZV6uaQsFetYuLH3ueoIt\/x7oMGesPPz1VIsQhxWQT6eEXrwKnizlfcRXdOLuPwrXgLga\/97tXR8Ph8xF5NkmQuzgNpvhkE5vByflIvOESBTzWU4PFEGtzC5UJiehBmm6uWYOnVODu0AlB\/jrkdfhLPLvZV1nrQnNywhh6Qn+Q4zGYEn+U8une4vpta6JxdiaosqktQ\/NTm2JU\/VHlQKPSMk+2p+CzI3tPlOP0ihf6CvOFxsD4TwEx8cADzE1CpwOiDYka2I4R+9pAI0pH7MZUqEc6jZN\/rJHBBphW5C9J0WY0G\/LSghroa\/OvZgmYW+l6xkx3SWek3GKdUqdLARaUU4BlJpJctD9Ge2H8pgDA2tdgNBaakIIy9lZ54Cc5pFSaHBQNMFszIl+1ZWKkWYmSWFvDJLkpX8A1yqBDlppmMUEzr9TCT30y0gvBFZTThWkLI0xbGG35fphbri7FxMO0409WNkjuPrHFoVdFcWihcwjaWDclf8em1kLE7Y5AeShFHE1uBjjzfe500Eyebl+CXuYKL1NJtywXmKS9SNEG1PP8F6LkX5eZBDaTX9bhZfG3C78gadrvH0H+G2eEgpxkIegJOou4Vvb3gjojmRlHAtSFGm1zCvIDwMUeo7Ma73xmOEyOJYQufalE66wXqNfw0cp6NXD92RSRxONsAV6G8Xn44MUXyvoEkBOD9PjXxamHFzZeePamJ7IUikuSkeY5I3btzmbwv17FmPeBMMGlsnrGiUkI0ENTu2hEN2\/Xy3pseGsZnYzTQ7m69E7nxx4HM1zydS5iZWEi9zGnb+9tNUuKwWo1FiHxPpv3yB1NKq4wwo4gdVaPe9FwyyYuk8OEMqpWpMWMe9ppesU+Q4voKC+mMcfYTOcYaSHXjX\/oXNpX5zzOY1YlbjHoxjI8EWaMSrhKfrwMS1Ub5ounQ+ft+uFXH9s7YlEDu83Ivyjy1QnZjlOmpRWDXG7FHI+MA\/Z3Wk+MvTQKoKDUnSnbEcFEgkhLdv4xUz3ksIORTRdctFNLl\/sJufZCloIg95xRTjQb4QCZnvY4EUui5BSKnFDeUozbMg+KHQUU36jsptLuUWsCXbtT3ws\/6WgBWdDTlj4x\/dfgPgt0jsjqB0chjeK6oN4BEfZEeRlS9sf91+fIqJO879pCddbskV6Awo\/QTJtNlG2ndLWXTHsif5hXFZdTcsaK4IJJHrJyj\/5NeT\/08oDqLypabetMsvEGELfciZvha8tK09kUjVp6vRfWblRTRAaUMpPTpokUtghAA7VIstKGohFNOS5lpCSH7yoWe9kclKR5lS7ZfXAlWqoFCGhcQkcoyPaAC\/DaW81tu4SzvyCmvGzvvIUCEhg+bkCAWhM8JcZGu\/0rKFXXxqwngweJqJDRIpEsYWzbcu4Ofxv\/WLAgJR8M2ZHCKRRy7LWKhefEZdjkxi1n2zoFnZV8vjBLAYsWHEXwcvxcFbj081Lem1c1sUqOKesF6BNMjHlRC6eOxjbZz+6tpDypx6AbEwZcMyr\/AXYS021t1CnXfKjctBajCyd72cmSzUjfUFm5yFyRMx\/tpMMNuTeyPwtStFbCtke96BWkIaySTP3vru70AMeXc1dkJb\/dI7jdRj82FaJ43+0akwUZANqCfTYI4QxXzVd+Z7bK1d6ZbWTs8BVGke4tYlxN5XzFiWAz9FLIvnHAoKhhW3KC4RXtYWaniAmVotc84PNhRs0IM2pGnFETFJb7KvWG\/jVBvKNJb1bVfpY+YSAeiYhKJM2gKVGzd1jYcSPojzPaZSxyeEWlqIUar9mdAIck579z1l5SGYDgcvSWqo\/Y0reb5tqA2k\/a6fS+zXNlCqO4PDhWR0qtwLxSa1RJKeY2E6o\/5yP2qOxpyTrx1x+OY3SN4INxRDiBmSv48Nn9FbawdNrGO6pIDxHEbPJjixWdIas5m0xvwIIs45g7QvJasbpL8ZSLCqVp+Y2tq0xqFSA8JlxpE8m0rqKOktj8IowDmC4VeC3A+SXVIuyN0qDzuFzubjNEv0p1JJxbYVk3h+ngF\/wgtBZdIyMKE0xBTkUFSLj5KnfqH+bCoPVta2Sit9HsAICsDZdF\/EupwhDgpCpbzyqsPOMl6XUnjaDTiBswkreBQ1o945Im2WpcXtpT2QsoEDseZama6ai+CW7YeLWElCsVyqOWylhEvt2t6Eila0ZERZkPua6Mb8nXsQAzunk1P6H7PKmzZLaaV7Qr0FqB+tAqdfq1NhoQ649NNE+0Ot2YJbThmix+CysAy6kz1M6im2mBi1+HoyerHDV3FGdUX29auGKaGVFi2ZGzYZ+Gq4cH2kEdsOYwTw4+MEb3jjC6m+0MgoLKwKra0BKP89o13zUSkF1ADT2mtU0Tejjug6JaYAodoiPeR1WPrTFko0v8OWqLyYpP\/xxy+rdsbYjXKdArvRpb+Ud2PxAIoi7eYmZdm2OZ30nuEh1DxkYvbPWaDB0FGDtJx0SKnKO5rkX\/X7sWd1+ycJPlAl4fAatiGwf7bT99iNWqKnaRsQ3BCB2DD3KFvC53BfYMJQijATh1tnKPKj8A8IcUrlprKQTKQSxyr8P+FcZRLNNI4cfpjPqjzqmlh9Y+jJmwgncwUvOB+RJj4hHcdEZ0utVQp2R9XBWkOiUUc3wBi7vMMg\/vYZuXFYp2eKHuQEwVUATlvMvbR75xA2aTkaRD06KvHEA7wwI\/T9\/0E6BEhBlYVM\/yJ\/a2HmNBZ7TGfDtR7vc69zOh5XrCw+w82QVh2S0VG0ckvP1QLVG9Mcv0ImwjqdnVlGwX\/ngxP1QaenMwqNcZqsOFacGHVRsmRxMtU7JmaAvaA28yNGjTXNZZF1VN3VRQ5nE+KoobBijIW5ObH92hjCzh\/sGAGBH5Ii1ncC2HmY4IIk6DZlovuAVoZsMrgzbrJWXPv9NxkUjaOjCkUx3BZMPBpfbacjjY+acYw0HpPlGmkNiyGoPa7UpnWz4e3RGe4hRuFdQ6tlt0AETr7YbFYWmBbGz3doJchS2vJWyU8g0y2e\/7RMXw5YT4ptHHdFyA4UwAplJjVBA1D16pZVFbdxO6KyYpucLKLk9FWijOvOIgBoUwqNkp2hlUq2zRQx0SeS88B1Xb4XlbdHANB8ykMG06XlJVPYt9dYpDetN5flSo3GVWUks7EoGwr0AChmmp8IGRgLttElBr9ZnufBmNrtqoMyUc24s\/dSJLFwM5ewOZZrM3MRp1wvigfmpgcVwODGE0Q8JWuXDGmVtK9AiJ1HhepMdJ\/hu3C3UaXGE6CXvWekuzB8+PQdDaHnbG6PFrDquFjSFE3fic8xSpKFiCyoMQIOeJWmEnE+LIusnXo7uVZqiyGag4gePufFdcyGQ8I0C2rC9QvjXnk8odiAAT8Jg0n5KPiTuHsBwn2PV033LdIb3b3yGQRmbW6Hxo1Gutq+836xPv9YXvuHBh5Io7TVdU5cSNiizHcfichrfkEsgM8TLBkk9hXlZZvRAtDHVTaFZNsK2KboRgAyHdCCAJTno69kkGTJeD6awnmD5aN9ujoecEuTTHsOss0w38Rttbsv9qL7rK\/3YcvRexF2WVrLF+ztUc96Ir9IXuLys6Hl320nQK3Z2xsEfxGQfxvFIVU6qELIzmWbJ3uMyV7TvV7l3qtbiqKBEuAWqw4fIOv5VuelKQfw0EMpIOln8CJyrmJ2Cldj8JiHSK2NIwPsKUbfjAsN4rbayXkEYgA9uF29SACMdLuOi88\/9pMu9EFUbSbq+jl6GPTdhNHbmzpnU\/M5tzi+QGYCeLmtD3pJhX8+k88woY09lJUqATNCPj3LGPnKvxQWjOdFAZ2z8Qu9XRQwcBsouRGr3jdx9WO5IEY6AIw4SEZaCstvQA0e4\/rV\/n5rPOgSDsFTAq0Ri1lmbUiyqFkEioDZd3ECLMbirfYL0gteUESvLVozbfJ\/9w7oV3qYyucntorEKciek2ps4fWpHJS9TGMvucTjxcGplJoZSF7sWQO\/PPNDkgnQrM2Fh0j65Ey6HQhRqm3cMHhlT2WoLj7ZSiGWqnt3\/DHIVlHxOXV41aFxvskA0aRLpGRe7FQwquwIlXSdFf1cAX7SgZTofBvFo0uf06K79d24ZmtI20sEC+eK2iGHEuDYeok9hMrB2SZpdlRbm1J5et4i1nvRx5gqVb05\/M+YHQdtG5vDdIK5sv67xnW1Hzv3RHZfzTtEBG\/ZlLneDh78Wg5+fNkQqmQ8e\/YjqSUbfWrotnh6l7wWAk3TfGdWgJGhJcoCJqHWK4vSl389kxdNpVkYXopgN3h31sXbpUh6BzMIMOsmO4hw0psLtbUilwPu02f+do64qLweAD5kHrgLOeKQeHbseM2JTS05N0CphIFfObMnoJC9YdhqxNJKw5b7wwv54BwjNA\/MM65pLlZ3PVBVatULu9w+k+CeyDIUOkDKffbGIepnMvw6BdJ9dCFeOzwkQNuWxYhgAfGC57tYXLgkpoJt74sR6nud6sQT0qzZyTXGqv6HrCgpmWKT4M728+wnYNYxPMZVumGeuFV3MPxjQLdBSTJeLcnBdVtxJOFGOAwjqlbrD5EkUfORg6uq9+5x3ySsiaTNjUuwoQCTA8WYJUZP9ENxta0piDooxAVimZlNYWBmj0BxD4L09LyVNB14mmK7lSJ5SZ6qVwYhflNCh3UFGGaSwzrgUg75etUixZM6Bz8CvdGBY9Ecp6sLQjw+\/NvVDkM+b3uhls6DHUxRnN3Muy5nERWic0B8GTiVwxO9LBtIMZbW1hJhbOnYrgioGdnVCxYl3aoEcqMjq073hBHrFLNip92V0JBoXEW3h6EFtU+Cp\/YS+zKRzOEVJjWJ8AHxhq3G+hxm78CjN+rT0tQ4t+yoStwDZJRdWTjybZ2YPpE5N6mseOyfWiNwDHxsCj4RUEpCfYmuzJR\/ETILkndNeuZuMJbAG+f4LX6iAHAvAJkMGTj+C3iAaXUmxWiB32KySf6nK0gHc\/+WiMO8if6Ap8zDcD1nkAb+hTx\/noOvG8J5ToWpPrXQwFeOINBZAp+l997H4ZFU8+Qrs4t2iAKPLkL2cAFHj9Cv6cwn+BacOWe9HkiWAZKWyR9UpUEjjtt6+n\/ejk3+uOKwNMLhHlO0592Su\/YGcyYOC4ADky49e\/DBcD2FTMl1GJCoOVq\/5jsDlqFApfPrE1n0hnzRYjNsogKNBLBcTiXfSkIR5og92WY9xRwFB1f4uCLF5iq6Pdrf4uUICo+bHLWUXNH9DSnJxhnQL0dh3x2OkDt3c0itm32\/jRo588wdGE\/WvwH0IwQLU1XRFFo3TLVbwgMdnwvSdi4qFDv+UT9DYA6E02lmkv\/8QauxboTe7g2mIzK0Bygi2sol3UyJeqsJ20WguVHFPjQ5seUMxCvelcneqTzbLY7x\/W0VGKraylhAJkph29pS0uiqaywRu7GYmys4TtHMX2Ymk6\/Jq037geEHuKggklYcL9Nibcb5s+gczGQt9aMKqkXd2i5nJwODlIqXNglLG6zeblJD0t8Db0EredplWLBPbDW5cqTQ+XRacEU0JvolC6MzwcCZtALSJXuoAb9UvyA+8j3adtaB1ZXV034mDik1bHKeeomCAdMyqtYYB5DNs6ANRDf\/1XH7+HrRdP2UojNc66iKRe2b5iI3c7n2MYVPY9Ty7KpexCZ6zlEWey4ycnKdXmrMO5aNF6ThWYmWmPLFq8+p0zGzUKHQq04U3chcGwpgDVwxz+bZvDv92Wwy9vSfjPG5ccJkCK5mbUNu0OanzcxkxuHyP\/7YNZ7ZClqi2Uwe6jjomuqzAQb5sJcMLgs0+l7EiW8AdCuDaA42SFzqtTHPJrmCbdIFqiEpJijqrmYiY8pEw5EwLq4iESvdZn3klWbD7IVDI\/x+CWPDrycmIwei6O3TrXw+hCidw1zR88U+53HoxQIX\/GhRV5Zo4vGNQTU5PvDzBpY2mtMkpgqV+A2ngHfWV8A3naWjR9xXM0mMY\/NjbMFqVzK6WHM8VZ+XrW6xsP7xb1oRIvKRXRw02u1qA8yFJFNzhLJKOcQKzdoZ6AaByZ3ercBmZqoB\/M4+aiB6gTm1aDNyhZiZyi3EiQRb72+gqpEtbiUBajEMmszBlC6LkdedTzLIOwclNhofzOppSjZ6MDlvYf3gvBKXh263UGFqmhqc3RvIoSr22uvW6B3Z4RFzDWsFQCPjCMddTCWB1ukkajeSggumsQbqNHKLdcJuq1OZVUkPzr9DdS3o6Y+qB1sYZB51Zrz9xs6yVkCmPSSjF\/NTNAdF3enCY+LtQqVv2FsoMFdVKB7ZMmfZk4iUVHF0UTdZ2aBqzO+6kstH7TgIXUMZv2ilptTu4dB07d7acWuSQUbBHBFDdKyc2U4Ooe633xJ1G3u3Pt3CkNsNvJKo37N0DX4DFO7wA4xuht5g9Mw9YJIJtv\/bY6WABSwEmUBrZNBULeGnv1gyJ7KMfO2cbfQdxyskgLm3tOAyTchDNMJjKzoI4F7ZjCbz0lw7Z8LbmqKWyUJss9TWVkIwwgsZmzYxUXvmlUi1WQpmrbLBPC+02nTM4YX5JDbc1olgm3KeKoP2Xna2YSox3uF3SDmdaoyOPJE5kueZdbZ8W\/boanDCHKuSOUr6fKyvbW5UIMWiJiUgrb4K2SnM1dg6Erojv2GmpaOPsLe1O\/fv\/Hb5s8AsyQX3IG\/W2FPqlaf2hn+V44Kc++PcRsHMGiilN1SLPJUOXsRe8CUJA93CIspySyHokjYLIojfAZOMUEy6sE6jfHt3FQ2iSrdREAZre5zv3afWwDdYwPX3+oU+dSv9RGN\/HXmodlFYhzrgFyRweMyhsQSbr4CTKyWZJXZoSeZZ0edr5pHovdNFib3Cd3qCsTnYJJzI+arulsb+OsXPL3Josllk3S5Om\/+njD+dP8GC6wbE3nFVJApJpPgPz9fHNdPua3Z2vrxUqaM+gvyQTtWp4OLlgXdp7IMjgpdiZWCy5tIdVHj\/hJ\/RZOunCPHBkVtVMALguHUb3oZRUvCMm9oXne8CCb4eq1x5StNgmtHrSdwdFGu+1mjA90Ar6k6x8Q06zK1v1Wfxqh\/PHKTTfkdF1dG2Am70jX09TLajScKogG3MDyFlzhVDXvmzF9rtVwM+GyaSqhyMmqdEahbZnrzbatMwVk7flDSoyMVSGkuuzeycXMqftJSfeGLjUu5u3pm+Z+PADthZIJt7LVp+4Y1xBUgSrXmFi7bVW57RZVjgPTwtr4V7g3Bs6t4dvH1CKkw0S+ObBm9WpDE9FX4b6wZp7SPy3z2dCWopJpo89S9fNMBQVeHlzbHF\/XQdgYnexBN6I+CAQ1xo0L9osF77rCZomRlpQrBl3PGoJRLMbhocaKVofrmhBiRViIsW0LMbZ3WrDCShPQbbU+Uec2\/Gd6amDr7rqIQQM7IasY5DLCVkQLJp4v\/gIzmOD4TKaCTEpoTntvDEULC\/NdKZevp9iQqKnI1UnpLc245eus3t2ohvZYpsjEb9ZBM8+8Rs9rStNMvksG2MmqdDo5yk73DXblfMcm++8Vn\/WTGd0KCS+uG4gSvL2YogygqFaZVwsPvCSzKZsS4u5aD06KeZnOuq5VjvEmS\/yZgBgMKmqYlkvyKNrmiTZfRyeSLTanOKANf03m+JjuFtTA2DvnEaB9acroER+oEDGiMgungJvtvm23JReJm4H1VSp9o4U0FOTbQylLumbtXsyNCwQ0OId+AyQzHXPikDOh2s7IBllC+qEBR7Ey86gLOydXv23Hlp\/0op2tLRu57elJVrN0EVOhIkdEvGp\/szGPHKUC67hKi4zqbuucp3CL7GPgvFIf+wKFJSGHjrPLjUIi1ZGDMXznpmKAhRBnJOdw\/RVntHmTtDH1ZZGQx0IXDGrb3zFNjhrrxqKE0rJFVHBfScZNanXLk8I25uU6mvH8EWV5j3vUckPPwGpiJ0goRvBlK5pK1xRtT96WFaWiHjJTWh+KBHYgR8HutmZSB66CYFOnyoJLZH\/5Bx1iCoB5CgmY+xFwf5FLIjFb1EyZtFPjx70MWGxn3b1bL5Vwn0gqbEClw+LQZ8SKJ9cFDYeVkPpm9G3DO13cuKHIhZUj27ZyZFtWjrwwLqJvv\/g7wl2smfCQayGEnoUnv1i1C5Ux0F+PeGilUDeMM1HnW0nGI6efhiHFbo96pH2f417o9hPWVIu21WZFmRsbD4QlrNuDe93kzehFLgR7pFMrOfnOtaKXfU1CRHK5fKMtag5t0U+XRfdMk2ed7NK+rEjo8RYd+vF9PIMd5yBuw0mZrM0KQbsH91KU9TqrXZ8f4TPQIeDweOZdBHRglBOZggnAZRKwM859cwqdmGJe+hvkWZ2bRNeOV+G+BMqS+yxFeaDHWyNJrdOxnMg0cAE60ZqJ+sNqEtU6Yhhpo4ZdyIoWfbj8qZuPeEIHKCvNmbEVFV1mXnd2G9oOqw22bbXB9pUmuXaGGLvio9S78zTNLLkaNw19iiShZ\/5wgR6o5idJUWK\/hhx9jmAX0UAd19kH+7gX65pMBrXWPW3xEdszRWNTcM4wVXwbO7Rvc4f2yIyjGNd2+ptpwoANazM\/hEGwNKk41GzwEA3wtK9z3Kl5cKobRhTYXxhzb1CmXlcL9ocmSxNrlbaPtmK+\/nAgH+w0BlsSBG0\/rf7GnhDdGV62LQQrx6IGSndz1RT+EskVMFTQwjc9aLR4PQB4NZrW9wzbBk4ytc1COfeJsd5HcxdUEPWZJkf\/os59Xoc+UYPiho96\/UfxmoDQeZo5ReewywATU0rcE7RNqviiRnPC+am768BdD+TlpkGWBM4rXBod2XTnaU0Gp+RvyQs2RNxpPqALuutANiCgSLsDFsCuXEr951j8MUhzOD6qx9\/oJDw7f9WYXD5D2rQJdr5NY9tIHo\/w6G4FevBSTdLYzHviuGeRHKem3UtnMiuGSmhYTZmu+aAcvaJs72SC\/XEPrTSQyUcrr6UWn+SN3HZ7R+gHxOXm2Of8V6tyEb1KQbcsJab3znylvT9inudoyyU6dzmFpF6lNRAxVY9Y5QQgQxVQKe0NHTbGxkNSJw+cLDDDmg3diwXeyNO0rwG7PaQ8j+k8L+uMZSeLDO40G\/DGMMF7G\/vMb\/ujmduTUvC2uho6qeWiLqt+meScDI7TWAq\/UQ9xD799sPWQuc5cnrfVDCjJu0oe\/c0Nr8hkdOkrFExKmPnXVTnVdoi4Q11vXXdWXUjPjkustv65VRo0QMUSixULEDodJqO6BpqUoMT9UVy3jmb1HgO4tjleLs1JuqJ1uIecYX5bbJdS3XWFseoq5oUlktVE9xPGeQOcVdAYxmb6hmhfpHUymjhTPfYKLpqH1AH5lR5YBapwiUHuiBx1RITLwPOrgL\/pMDbG+tKxzUIX3e4bGekd6dDf+BnFLdAL08JNHNOChasy0KIImxgCRPqLeXFa80a1pdbaQKEJGIDGWOVTklLayrUIweMDdyxKAn5zFC9sG3pgfqFHxPCmMZEgOyV\/SEH9BfUMLrjSE9O8UiPqmHRkt8y2WIb4DcvnWxw5tPFGrW3c4vWF6YrGNHmaTZuiRnDXNrdEhspXIx63IBhdQRBgXg+oZsWpSNaRkqaxWXNT3BvKg\/ogeg0HhaDruCY3ySWb0H0deEwyA3YAC112I47aZqyk5dRKyZdVfpRqCn14bxW7LIisMb4xlVOsQ4QY2KXcMZtNNTYVAXEaayPArz1vdqqLYdy6S5YbQGswbZYa0Gr70RqmwIkr03HSWZPcD7XXcVGZDo6jGoN0iUFGCxp\/Sp2JjnfcpuhitXN1S6dtcCaHS9vgJWPdMsNtj2fJ0lhCHobMWfY65m0f69NgWBoLG3QoQemg+7h3pIiGVR3btqpju62qQ96kHKwK8lAzlqPU6x62B8ADFS6puA2dSVvnLDhmXCZrYnO4AyF\/iDYRq9Yg2d77xqbKy+J7EYuW3Pmdh\/de76cycudSuk2vZnk6ej7foFT5XaxeqjlmrMygCGqXZMSOm1Mk3jlsvFPIOXk4l8wU0lbQAakzIA380mbxH2ud7uFdRdOG3BhEY8imYy60trMv6OcHKzGiU6OZWlDuluj865r4cydv8ilRDaaM1Zz90MkQY05i4B83u5CcSLfGTimvg+q+x+Qf0676GP3eCFQ6da8LmEHBMYilNch\/nxJ2wroA+EBTws6WoIQoRKom1sCexfV1lzwJ9uU7+vx27a5gyGAfJWCTiwdl66vYXEfZ0r2H9+Amde9BjRU65GtwBp+6CXZRhdS6sCXULaaxVFbtT18qUjiqaW\/YeCRWYeu3ANBhVvqOzUrfGbYXkvHwcPIWGB+V1a2C4XkY+l5oL4qb\/WLCdsDGQXOemv5Dh5weZmZ40+gHKqCTlVaMMrQLGhCBWpQZ90uu62W6kJaVUMsAU9IjrvdvxFTn1Jq7nJ+ydkbWI3VqX3OrJNJvxFqVSNQmwAsLPI0uoaSQdcyc\/HBax+3hZep3rf0C3Di+kFLEiyGSnkve3wWzIoumofHu2uTib4Ryz+4h4eHxG22a8JRkejZv07W3WGwql5UlFa5Ss21ys9XgbQ0FZrFoyY0yZynTuKwwuePCI4KJbzVCtzfmPDHZ6ZYuFjbuOfXdyfxwxo4\/99c+GF3d2hKcpG9cUfZgB7OkMG1qFikP09AzFEqvTMLVDfO1NfKcmuJBnkPmLRnoXHMgudoASWcLm68\/nHqjf3Nbq++a0A23WGTpge1kusvFr6PqXl6wzejOHOQTx\/GMiEq54FsHLrtmbJt2ynKKrM\/PwmTwHZsMvjPaWBhb1Cck1c0kOMw0zBOgtP4MyKzAem3tHqDo\/1XTx1i6fKTw6ar\/b87ulH4FmedODExSYVuHPPLua0nKDn\/jO4tTTMs+DMpPXN8\/5km6h7uJXmhORD39yNYV3WiEOmPOJOsK\/KYEcboGUgIWZ0Yi0yNrsopTqUIIr2JlczHFSCG6bdQryGGoeQpqqSxfIs6ZWjo16BtbUiwSV9dzSiM8BNzFMK8THFP6aZuCJ\/UEEPUz40\/QLnI7p1o2hZvqSng9xA2bEw2iN3rmWp1+iphmOMUo4m1TSKkH\/xwrVBo4gwrDxHBGpBRemicwff0hKvlrrvVwAxvehDubCn8+bfWQCo1pMf6zv6AqlmBuQpIbH3nGFwTcTly5sh02xFjQUkWHaQ64oXfCNqox6OUmSG49vIt3tOZ4rPiy8WpPY8OAzAo7RKFIy5IVsttr2Emp\/xZcwlrlOnoajeerOgdTDnDZOBAKqml2LF3C0D8fsqKmeLoC0LeZ2SOk9BNMF1TkLKwpCIF9UOwjVN5jumablLNoXACgYxux4bGw2F1ne+t5zMCiNvXT9Ih7SpseClVyiuUVpnmlVqp6gKBj\/Lf8XLtHSU2QKb0Edm4hwhW6h5N0bXOQ9TVrp3ypYg71craD8ajH4YBtM6EPG3iPMbWurzsyA0+3NxLm73ebQmIMj+yn0Eyuw87GGIczWqUu4XdtusM2PRyCSHH6SoAgegWTfIwxBrr1OXeN4OIjCvTMiAmXOpIkplUgs8QmDn3Zy91HsEAyhbmtOza3dWf7AuO+W5ZEdwauXVIziyi0mDE50xdbPLkbgM9T9qQs0vIvlHySV5Ivxxt46gb2GLFwwhoY80rLNQuEk8kzAGZrOCSyNilmOPaPT8gQjyNQLxIvkg\/Cu7FxQ\/xSiyEqWG00I3+DmquyFPEGituad51usZJde+0UE+rsIfMe\/JSKvOZ18NkFVyBToXcei9wGA4zneDijhYe2M7P2kdZEz35nWe1tz8FUOynT03k2\/16qxSw19ecDNIHOPiQTBYdLvI7DCE+Ack978Dc2o3sFzNoSkzqxSx8ysVlawFbsJzeTCSEpG4Z3SK+wkuES+ceB4Y1VfNmvBMBYpSIegI2EAxoKM4F3bCbwzk43DeELHt09MmxeB0oOtc1hxm3pICk2EYZTBBHCa05L0fa7c+E7HyqnOpvOVjr\/OeUZOxk29pyiw1qWuJCbTYeHEbyHajG4KGdAEK8prmUtn9bv85SCvtNstb9VRK1MoZc3Zps7HLLYAAUIhzsUh1iphcy0vVUpBeyTVYVcYj3PUS5qA1H7H7lgi83+uBuEeHQDtZFJHw\/GIo5ZKUNk2u7tmIek\/4efwORM7j6KAx7ITub0kNReCEW6MzMAiNoLUSptZ13CTpjOBh8Ayu16sdEAY4J5DwxciifYOJhXwVTMp3WhO17mSo6YqEzJkVfvg723s2Ac6kt2DKtt1OMSnkl4B5uMFeaoeHnDjuhzkwecHCmRKEtYtrItxqwd1goGoTe0oO2QwjPz6Do30I4VRw3doBS\/j7CtqIE9TjFHLroD2mCtS61vKp2EFCRSPFPTA26Fu0r9gUtvoJpOprrJj+yMheIAXqCLiaqsA4Z+TX1vVBybOqqITIWVTqnEGzK5T1hmgagIvxiXRszxmF+XtdbRFULIZAbSxe57r1GpHaKhG7pTI2kiFU8CtrbJZkvLCtUwNQPjPDR7I+jHd4xZHVqvBy17wA2xxlljVIXAG3VSJFi1zSn6\/+J8FAElZXiOcULXGf8hbzcUG1ljSLt4mgN7j+6aZJGDwTuwtZJUpvZ0koPBG3DxAEsKto6uUM9N36GwUmvDF6VmdmdgkJ06PSDCsLPFj7y70NUEBzO5uDsVMlJjD7NJnRpICseBB2X\/XTTomw0MV\/JgBwf4lnTg5vAumcdoUmcVZH7zEpuAehnzpgOBNO3F7HpNJZpYdcwc24LhjXCSMwdi9FNOTXPH0S8kXhXMiOwBaCING0zqWvWnAEkqJ7bz6127firdJrvHYcBArKAHAGPKtAQm+XpdO123DZ0TK9UTdIS42G\/uZvfwFA9iM4\/uJmbM0gr4+jo1uqdJp694JKcNGwsMmC8578jYeGsx5gH5Rg72nARdzLDmOzJ7mfe4sF90LEKfDfnQS5qQrsUTnB6zNWUgmQIwKxyPDhp5bdgj68G0kVcHnHKlh38QftPkXWcMJAXptmJeLLFRbehyYNBK37Ai3lYpLBSHet0QSYwYYMd8Xjdsxto2WMG1yvUmS87aZrSbNrsycIzlvVOsWedw2gpb3tL96A3yNBn8ugEESmok5oosjrOIBgDtQKUJU37hA1BprvjpXow+kop4YmuKebgLkpZ4vDuDrz624tef\/eDCz+jXOCK2lttwvSbvuaiK6Sq5FHqJbkp1C1FMT3tPD9FpbrL\/dK1JqJqYyep+cthEYfNQkzYqGgDqZgNB9LBVBtKmDrljcGP6sc\/SeTm0S1e2jmBsuQi5IqynXI45Gdthq+g8mxcn1GACfUwTCl7h7B4e4jGIXhcDPrFFyyETTGZqcTwmbdxNYPTipmLl137h83PtE+ISnLIuhQ++ZzKyUox79kzOhIkIUmo4tvi2E37sKPpwiCp5IoCsgIAPckwajb6rqHkU2dt4cZRT7bcOpSscDU0hsIS048WBqPWlalGvnbaLmg4F2gEpQEWqSPIfIziNOR64JpH7plNTj5Y1hk8Bx+FcZy5sWpKKa2foMPMezwtWlzBNgWvJj6y\/DwtU2cedLqo01qYcezA1faKTEKMyaDTq4TBUrsA8Mjdxmko3Omz4DgBAmFpfYTSAyjMVYBeJGDHRuFSz+VI7ezCNOwNk0f+wyhM106Az6A9aauCanChMyt+x\/dt39i5ojPYONvx6GdjExMUhaRbjgwXI1ov6uG9osNuRPs9qlhlnT0L3EIGuXeO6rUHpcNvHluU3or1kcyCw4+EG4V1WjxhQeKSoTMLgB41Azqjdk6jzd6SArAmpo4+lVTL\/lj2gYxq5g\/JQMw08Wot+ayqaTFPy\/b7OmfGO2MPKLd1OlyRw13FZupv34GQPF8z2kvMAl3VvS47690S3S9JPTQB5JXrMS5PYOocvzNl1I2RcKk9jOIzOIDEtZcwQbGIU1KafXI4N2TPcH\/IQB+ZNnXvZ3tse7F4d2WZn\/vt5UjC+xTAwVOXMtEnzGQCPAhMCBVwz3cCCvX37LboszOZCzjsceb3WAmkn39YVgQ3zyHdso\/Cdq5v93Og+mi+TyhPJuoeonctAMbF9wD02CW\/Oy+lSVMG4uQ5uMlAw2gFEqhonFEpZ8iQ7JDe\/yTilLlZ+vYnVUPzJpXKvpnaEMkrBVGIlvj\/GplOuPTsu1RgTQb4VOXGpZxHeQ3E9d9W45mj2yomj2naEdSRDVaFytAS7U47gthdimHfgQ5nzycAGsvFx063Aq8CxJaJ4eHL5SmWFTdByigSJiaSdzemVYK0d3f0Lv+OURGl\/hyEG+xv2wFG2tUrUs9y8GY0As1NKVTmy3htSAIyiYEf0efuSw4q4t5nLMbHHcdXZYVza37nyxn01bjVd52zli7kClr1SK13HHUxJkl8AaRggWmP6sjy7BvVjN1Xy7MG4xhAxNaXlzlrUhj1kDmGGK3wAfGH\/D4MGfW3b0z2\/WyHaOsZL8krt5hlub2kldnPbLb8czuVe+pPlJqxYsWGvRySfcoc5kaFSiG5MnDxDiq5fTWhpxI0bwRAOttVsjMIjhlgqasTT2jJfzygXKmUeuLtwZEHmTyXSm9KOwFbx5m0YH390l1oGyg4YQPfY5GWRLlDv0D3sSG1R06pWmax1ijnzz8Ln9\/JxefJ8+79eydQyERiy5\/T8ltwWzkVrDi6Jhnu7W7tWulF6Mte0XgIALtMqTQDBEgqRnMzLLIHtpuUcuxkAZ0uiAVwHdTe9CrrxfAp\/7owG0e0KPhwNr1zWa\/k4D395SZZDwPghV5ye\/+Xj7z\/+4PzLx++ff\/74w+j8Hvzx4PGH5188\/v75L8+\/PP\/78y+j8y\/o4y\/Pf35+bxCd\/1f4+7Pzn53fO\/\/iOfjX+Z+f\/0+U9Fe3etHj78Muru4OunbhpUaNcMy83sV\/w1fBuvfOP8WXR+f\/F172+fkv4XV\/iy9\/\/IPH7\/fP\/wr+\/CPY5w\/N+6PznxlWMtyPYLN\/Pxj0OnY42hqOetHhAFOWR9udW\/Ri5NtYf6a3+FMCwi\/h9d\/nLeJb6B3nPx\/ghn8JIPsV\/hv++zmc5wt69AMC5D2E7a\/gw3+EDz\/Ak53fi85\/At890L9AYP9DBN88gOc+w+s4\/xyPB6C5h0\/Dq\/B\/f\/H4T88\/i56jO6EPvnj8A\/j7s0g\/\/fd4TY\/\/JNKL\/IxXfQBvxQvU\/6T\/wC\/\/JPKvE9f9y\/NfnP+8j49E5z86\/yv4H8SIAZ7\/p+cf40VfGdFFb2\/vdQLRC5LuIH9lIL5LTXOoRyhfxX5\/e6tzFS\/kheGu3fZVtnc6l\/BcTOheutKxxJXOJTzbEIu1da22lAKcaXuA1bUg5Y7mwN1HIwATuiAnSPNRj5xio52eHojHDZBI\/cPpzdHOzvD56CV1+lw3LfTEYCHdlIMb8dL++xuuw9OHsaaSSyrRl3B9Drx3Tq5QzMQE4QlX7KpJTcP7wW+yt\/1B8KZL8M+n7z\/9\/J\/ff\/p3T\/\/308+f3odP+\/jQ2Y+PgPPjM+R0xLl6l83G8HvtPyvrCmxAfOwE21s4U5pmeKGJo\/OUh\/tb+313DCOenBfVyrZUt6Y\/Zt1ZyNMcYzCF15IYx3EIp6zeIFYVxyBj5kXtZmzErR4\/GabRQzRup7N5Hr1dKKwbknKhcZ2eBoPay\/4FXHTj7XSjzdArgRjiXITh1kbM2fmtY07n3nyBRhJtuBmrt3+7m9sZdm\/Ok3NDFHTD0W9wRyDhO1\/lyashCqzhtoXDwaO7pwoY1NRQHSXZ4L8uC8DYjCwDlt+EE+10i9ahJxaGKBeGO78JWLr5\/tCTHUMUHsMO6bG7Abie+Bii\/Bh2CJCdnf5Ot94z9ITIEKXIcK9joW5JNPT4+BAZ+XAzJx+Nfss4v9vftD+PMQ2RMw33N+\/vt02TV7tVT4+ZjZCZjTYzsyZd\/EZb2+\/vdqs6I4+djZCdjYyG\/iNQ6EBFe\/z9Pil8\/wja2heoioNW\/Kf47S9I0\/sUvvoH+Pi+r09+jD88\/xUoiZ+i7on6K+mO5JqLUF\/mbBpOcuhxgrFRTkqstugPuxndyFfoSaMfXaBb\/BZhurvd3+3mASOPNY6QNY40a+weKGxayGhlLrp08Na1g8tap7u6v2N1OgQNK3Vo+Gg1jq+5m0JGHgccIQccaQ54Zz4Fozl6vS5gU4Pwn28l3EPh9hwnHjzIdRELVXG9Sz1DqnSmfQWgmIKlSB8n9GkyiA7yKegyz0VvFCms8C4F\/hLUVUdbW3t40cOtblk78pjpCJnpSDPTgyqvCzfY65VqkswGPI0VxwzaLcRJDntfrpJK7iu6Qb1\/X1cTXdU2iC5Z18tlt2s+5x2w9yfRjbrAFtAv4W3NzBGGhKujvf5oAwPwmDkOs+Y51khi\/53sIzSovjTW3X85vw9Gz4+BaO4BIn4JdtwP2PwzptVn5z8HMwgIC749fxCxsceG9PnnDSP0R48\/pO\/hX2QsX2H7Z3v\/+ejlDYZlJ\/aXqPPv9revbEA2T+jgSGKeRowH\/k90KmAm9MZ34KR\/Tocia\/T8y74+7meP\/xg3hubll\/DHL+G0bOF+gCbmz7RxSAxJm6t4fchWvPMLqzEa7o36w70N1+QJORzxydM9EdmAFDUl7u9tESUOhkyDAM4lrN29qieacFQhTymEVa+RV+b2IHqFAtevZMt0lfTT6HaSqTKJk+jSDVWUPWAImP2Q6w5Gl7XNdyexk37ymcKRGqj\/Y2numoJXa0RXPP8+kVl0tVvd9ieRyTFkGEEHewijyJMZkNArQE9A\/i8nWEmTRq8pLEi6oY6AhUXXzx6AnQEEFpLPjbMHGbcJwMYZBzg2rqI0AViurFL4qsQgK+DmPu0U5+N1A9SfJYWDpHiG1Ebm+mYBUImpSTMN09LJaA\/vxaowMY\/b3LvsNje0ou8dK37z4b2H927ftgx5dOUqowFQEiPC7tY2ocIICMvv1ZgtvKiak0AskWSPsYH3emzuUZc1EFx0mGYxNV74znfoby0vp2mlRLPERkTNX7skJbkbsp5MxUkyPEQmgOy\/rQPtduu+fkf1bXKpWTGcFOOEjvNSkh0n2KUSUNtIsNtYlFAPXLDAoLTg+dt7W\/3tvQ146klcbNvNHbuJnRh0AmxC6bFncGlAqLSzRZi0wVXoyUXsL8qtRX1WZZQGT2H46mNaer+\/sxN1r+9JLGyIyL0Q\/01jwnB7w2V4EsnrfPh2WqgxOj7exvHqva4AkXS6NSc4mQAFFZ9msnMbXEBZAQc1DWFiE1QlL5FfOn\/D5dwOqIUdcPWH914HfeTdhBzz5EveZfX4yh7oLKET6XI3BDzpJvubtUq3SIu3IXr7N+OiJ+Cwaws3bAnxHJYH3BvtXeEX7Gu\/JC8\/6jaF\/XYY2AuD22CEuL7nieVtve0r3Tjht3\/A3g\/c9iE0jXGZ3b3+xqU8zoll11xx3bFHA9w9c\/j+qNuY8GvnsHCOa+Y2rw17HvLi289H1+eAO4C7KeJuejhRRRy9Bkr8JAFUZkyO5kcg7ZD5gSrx9jwDQQ70+J1e9Goxn0XfhVfMMVAHusmySAD9Xk3GRa2KVf+gPq7LSttwf5CnNPa6WuF6LwNqH82BZhXK37IkZQSu\/wSF5IYL93345MTfuRiY9rzdC3tcU5axbFx4Xy+80x\/tUraOzaLlVv0ZJb+AJYmlGzMcnlepI0Xs7ggUpwsKmrob95XpkRLz1Bc8IVgmD6KfzbHjwB+KCfXALYyxa8KHTah4vF5mwkbfBc6YYF8DzJWcKuwq+VpakQc8B4EJG\/gPfxFtm2u1PAq50\/6GEI3HizHhjXPd0Dr4H+RmuMfWyI8G8H9oIn1Jev\/7Wq3\/EmyHPwPzgCNdX1CEi2JM\/4heiV+RewIDXZ8DuwFj6t7j\/8ghq8d\/DJbFB4\/\/7PwLWPQ\/R2BV4B8yCvlDcllos+MX8JtfoWmEH8CDfz0YYYSPolSw6AewF3gh\/VqHrH5Jps1nGPNCkwRjhj84\/yXHr3QEC9kSWF\/73Savn0KE+UOcOgTQ+af7T3\/69Munf\/P0fvRPv6IYxv97+vnTXz39DD4Gk\/GfvqDP7sH\/\/y\/45LOnfwcPPn2f\/vzp0y\/gQXjs6d9FT\/\/6KS70\/57+Azz\/wdP\/A1\/jf+8\/\/Vs0gq9uD0H6bQ9B0X36R0\/\/5p\/f\/+cf4u9o8yMMP1x6Ty3Bpr4xL6bzeIWW823KW\/LLQWQmm7eskGW4om0afojCS8u1Tth4okamT0gCHl0V4S8tZYbOUxINgYyJGv4\/\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nazim Mustafa, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru X\u00fclas\u0259 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. M\u0259qal\u0259d\u0259 h\u0259min ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin v\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sinin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri maddi v\u0259 h\u0259rbi-siyasi yard\u0131mlardan b\u0259hs [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":706,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[36,8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1069"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1069"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1069\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1070,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1069\/revisions\/1070"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/706"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1069"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1069"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1069"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}