{"id":118,"date":"2013-08-24T02:56:06","date_gmt":"2013-08-24T02:56:06","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=118"},"modified":"2021-07-18T19:41:44","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:44","slug":"ir%c9%99van-s%c9%99h%c9%99rinin-%c9%99halisi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=118","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisi"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/08\/ir_420.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-119 alignright\" alt=\"ir_420\" src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/08\/ir_420-300x133.jpg\" width=\"300\" height=\"133\" srcset=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/08\/ir_420-300x133.jpg 300w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/08\/ir_420.jpg 720w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>Tarixi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri olan \u0130r\u0259van\u0131n \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259d\u0259k ayr\u0131-ayr\u0131 salnam\u0259\u00e7il\u0259rin v\u0259 s\u0259yyahlar\u0131n yol qeydl\u0259rind\u0259n, Osmanl\u0131 i\u015f\u011fal\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259rtib edilmi\u015f vergi d\u0259ft\u0259rl\u0259rind\u0259n \u0259ld\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Rusiya qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra ke\u00e7iril\u0259n kameral siyah\u0131yaalmalar, statistik hesabatlar, illik n\u0259\u015fr edil\u0259n t\u0259qviml\u0259r \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi haqq\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r dol\u011fun m\u0259lumat verir. \u0130lk m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 aborigen \u0259halinin tamamil\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. B\u0259zi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumatlarda k\u0259skin f\u0259rql\u0259rin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131 \u015f\u0259h\u0259r u\u011frunda S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131lar aras\u0131nda ged\u0259n m\u00fcharib\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur.<br \/>\nM\u0259\u015fhur t\u00fcrk salnam\u0259\u00e7isi v\u0259 co\u011frafiya\u015f\u00fcnas\u0131 \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi 1647-ci ild\u0259 \u00c7uxur-S\u0259\u0259d b\u0259yl\u0259rb\u0259yliyini g\u0259zmi\u015f, \u0130\u0259van qalas\u0131n\u0131 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u00f6z \u201cS\u0259yah\u0259tnam\u0259\u201dsind\u0259 \u0259trafl\u0131 t\u0259svir etmi\u015fdir. O, \u015f\u0259h\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 t\u0259qrib\u0259n 2060 \u00fcst\u00fc gill\u0259 \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f evin oldu\u011funu, qalada is\u0259 3000-\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00f6z\u0259t\u00e7inin, 3 minlik xan ordusunun, 7000 \u0259yal\u0259t \u0259sg\u0259rinin oldu\u011funu qeyd etmi\u015fdir.<strong>[15]\u00a0<\/strong>Bu m\u0259lumat \u0259sas\u0131nda t\u0259qribi hesablama apard\u0131qda (h\u0259r ail\u0259d\u0259 5-6 n\u0259f\u0259r hesab\u0131 il\u0259) bel\u0259 q\u0259na\u0259t hasil olur ki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 qala il\u0259 birlikd\u0259 t\u0259qrib\u0259n 25 min \u0259hali olmu\u015fdur.<br \/>\nFrans\u0131z s\u0259yyah\u0131 Jan \u015eard\u0259n \u201cParisd\u0259n \u0130sfana s\u0259yah\u0259t\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 1673-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259vanda g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir etmi\u015fdir. \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131, Xan saray\u0131n\u0131 t\u0259svir ed\u0259n \u015eard\u0259n yaz\u0131r ki, t\u0259xmin\u0259n 800 evd\u0259n ibar\u0259t olan qala ki\u00e7ik bir \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n b\u00f6y\u00fckd\u00fcr, orada ancaq t\u0259mizqanl\u0131 s\u0259f\u0259vil\u0259r ya\u015fay\u0131rlar. S\u0259yyah qalan\u0131n m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn iki min \u0259sg\u0259r ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131r.<strong>[16]<\/strong>\u00a0T\u0259mizqanl\u0131 s\u0259f\u0259vil\u0259r dedikd\u0259, m\u00fc\u0259llif \u0130r\u0259van\u0131n \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bli t\u00fcrk q\u0131z\u0131lba\u015f \u0259halisini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu.<br \/>\n\u201cQ\u0259dim \u0130r\u0259van\u201d kitab\u0131nda \u0130r\u0259van \u0259halisind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n Yervand \u015eah\u0259ziz \u015eard\u0259nin \u0130r\u0259van qalas\u0131nda ya\u015fayan \u0259hali haqda m\u0259lumat\u0131n\u0131 bir daha t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r ki, qalada yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259r ya\u015fay\u0131rd\u0131lar, erm\u0259nil\u0259rin is\u0259 orada yaln\u0131z d\u00fckanlar\u0131 var idi, onlar orada g\u00fcnd\u00fczl\u0259r alver edir, ax\u015famlar is\u0259 d\u00fckanlar\u0131n\u0131 ba\u011flay\u0131b evl\u0259rin\u0259 gedirdil\u0259r. [<strong>17]<\/strong><br \/>\nDig\u0259r avropal\u0131 s\u0259yyah \u2013 1700-c\u00fc ilin yaz\u0131nda \u0130r\u0259vanda olmu\u015f alman s\u0259yyah\u0131 Kaspari \u015eillinger d\u0259 t\u0259sdiq etmi\u015fdir ki, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 sayca v\u0259 siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri tam \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. O, yaz\u0131r: \u201c\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin daxilind\u0259 (y\u0259ni \u015f\u0259h\u0259rin qala divarlar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u2013 red.) yaln\u0131z iranl\u0131lar\u00a0<em>(y\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri)<\/em>, \u015f\u0259h\u0259rin nisb\u0259t\u0259n iri q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259\u00a0<em>(g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u00dc\u00e7kils\u0259d\u0259)<\/em>\u00a0v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259 kils\u0259y\u0259 xidm\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni tacir v\u0259 s\u0259n\u0259tkarlar\u0131 ya\u015fay\u0131r. Onlar iranl\u0131lara\u00a0<em>(y\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259)<\/em>\u00a0vergi verirl\u0259r\u201d.<strong>[18]<\/strong><br \/>\nRus qo\u015funlar\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259y\u0259 h\u0259v\u0259sl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn I Pyotrun saray\u0131na yol tapan erm\u0259ni \u0130srael Ori 1701-ci il iyulun 25-d\u0259 \u00e7ara t\u0259qdim edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7iy\u0259 yazd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yadda\u015f qeydl\u0259rinin 7-ci b\u0259ndind\u0259 R\u0259van\u00a0<em>(\u0130r\u0259van)<\/em>\u00a0qalas\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k yollar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir v\u0259 qeyd edirdi ki, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259ki bar\u0131t v\u0259 dig\u0259r h\u0259rbi sursat anbar\u0131 erm\u0259nil\u0259rin \u0259lind\u0259dir, onlar orada pul \u0130ran pulu k\u0259sirl\u0259r. \u0130.Ori \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 300 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q erm\u0259ninin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259min erm\u0259nil\u0259rl\u0259 s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259kl\u0259 onlar\u0131n qalan\u0131n qap\u0131s\u0131n\u0131 rus qo\u015funlar\u0131n \u00fcz\u00fcn\u0259 a\u00e7a bil\u0259c\u0259kl\u0259rini, bununla da q\u0259fil h\u00fccumla \u015f\u0259h\u0259rin \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259 bil\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259rir.\u00a0<strong>[19]<\/strong><br \/>\nErm\u0259nil\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fmalar\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar tarixd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. 1736-c\u0131 ild\u0259 Mu\u011fanda ke\u00e7iril\u0259n tacqoyma m\u0259rasimind\u0259n sonra Nadir \u015fah xanlar\u0131n ham\u0131s\u0131na g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc erm\u0259ni \u0259srl\u0259rini paylam\u0131\u015fd\u0131. Nadir \u015fah\u0131n q\u0131l\u0131\u011f\u0131na gir\u0259n E\u00e7mi\u0259dzin katolikosu Abram Kretasi m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259n \u0259sir al\u0131nm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259rin bir qisminin \u0130r\u0259vana g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdu. 1740-c\u0131 ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 is\u0259 katolikos Qazar \u00c7ah\u00e7esinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u201cRumdan v\u0259 K\u00fcrd\u00fcstandan\u201d\u00a0<em>(\u015e\u0259rqi Anadoludan)<\/em>\u00a0xeyli erm\u0259ni g\u0259tizdiril\u0259r\u0259k E\u00e7mi\u0259dzind\u0259 v\u0259 \u0259traf b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi.\u00a0<strong>[20]<\/strong><br \/>\nOsmanl\u0131 i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra 1728-ci ild\u0259 t\u0259rtib edil\u0259n \u0130r\u0259van \u0259yal\u0259tinin m\u00fcf\u0259ss\u0259l d\u0259ft\u0259rind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 428 evli t\u00fcrk m\u00fcs\u0259lman, 224 evli v\u0259 9 subay xristian qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Evlil\u0259rin ail\u0259 t\u0259rkibi orta hesabla 5 n\u0259f\u0259r g\u00f6t\u00fcrd\u00fckd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015fayan 3369 n\u0259f\u0259rin 63,5 % t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman, 36,5 % is\u0259 xristian oldu\u011fu ayd\u0131n olur. H\u0259min vaxt \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 100 xristian qara\u00e7\u0131 (bo\u015fa) ail\u0259sinin (t\u0259qrib\u0259n 14,9%) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, onda erm\u0259ni xronikalar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin iddia etdikl\u0259ri kimi, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u0259ks\u0259riyy\u0259t deyil, \u0259halinin c\u0259misi 21,6 faizini t\u0259\u015fkil etdiyi ayd\u0131n olur.<strong>\u00a0[21]\u00a0<\/strong>\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 avropal\u0131 s\u0259yyahlar\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n xristian missionerl\u0259rinin h\u0259m d\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin katolikoslu\u011fundan aldqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, onda bir \u00e7ox hallarda h\u0259min m\u0259lumatlar\u0131n bil\u0259r\u0259kd\u0259n erm\u0259nil\u0259rin xeyrin\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259ri d\u0259 ayd\u0131n olur. M\u0259s\u0259l\u0259n, J.\u015eard\u0259n Parisd\u0259n \u0130r\u0259vanad\u0259k erm\u0259ni n\u00f6k\u0259ri Allahverdi m\u00fc\u015fayi\u0259t etmi\u015f, \u0130r\u0259vandan T\u0259briz\u0259d\u0259k is\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 erm\u0259ni mehmandar\u0131 Arazind\u0259n alm\u0131\u015fd\u0131. Lakin xristian s\u0259yyahlar\u0131n yazd\u0131qlar\u0131nda m\u0259lumatlar n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hrif edils\u0259 d\u0259 yen\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n m\u0259nz\u0259r\u0259 odur ki. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 \u0259traf b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar aborigen \u0259hali olmu\u015f, erm\u0259nil\u0259r is\u0259 h\u0259min \u0259razil\u0259r\u0259 sonradan ax\u0131\u015f\u0131b g\u0259lmi\u015fl\u0259r.<br \/>\nErm\u0259nil\u0259rin \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisin\u0259 k\u00fctl\u0259vi ax\u0131n\u0131 1801-ci ild\u0259n rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rin\u0259 daxil olmas\u0131 an\u0131ndan etibar\u0259n k\u00fctl\u0259vi xarakter alm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n\u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131ndak\u0131 xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259xri \u201cqraf Erivanski\u201d tituluna layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n general \u0130van Paskevi\u00e7in d\u0259v\u0259ti \u0259sas\u0131nda Sankt-Peterburqdan \u0130r\u0259vana g\u00f6nd\u0259ril\u0259n v\u0259 ke\u00e7mi\u015f \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131 \u0259razisind\u0259 yarad\u0131lan yeni inzibati-\u0259razi \u201cErm\u0259ni vilay\u0259ti\u201dnd\u0259 1829-1831-ci ill\u0259rd\u0259 kameral siyah\u0131yaalma ke\u00e7ir\u0259n \u0130van \u015eopenin \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisi haqq\u0131nda verdiyi statistik m\u0259lumatlar \u201cM\u00fcs\u0259lmanlar\u201d, \u201cYerli erm\u0259nil\u0259r\u201d, \u201c\u0130randan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r\u201d v\u0259 \u201cT\u00fcrkiy\u0259d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r\u201d qrafalar\u0131 alt\u0131nda verilmi\u015fdir. \u0130.\u015eopen yaln\u0131z \u015e\u0259h\u0259r, T\u0259p\u0259ba\u015f\u0131 v\u0259 D\u0259mirbulaq m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rinin \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumat vermi\u015f, s\u0131rf az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Qala massivinin \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 is\u0259 siyah\u0131ya daxil etm\u0259mi\u015fdir. O, \u015f\u0259h\u0259rin yuxar\u0131da adlar\u0131 sadalanan \u00fc\u00e7 m\u0259h\u0259ll\u0259sind\u0259 2751 ail\u0259nin (11463 n\u0259f\u0259r), o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1807 m\u00fcs\u0259lman ail\u0259sinin (7331 n\u0259f\u0259r), 567 yerli erm\u0259ni ail\u0259sinin (2369 n\u0259f\u0259r), \u0130randan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n 366 erm\u0259ni ail\u0259sinin (1715 n\u0259f\u0259r) v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n 11 erm\u0259ni ail\u0259sinin (48) n\u0259f\u0259r, habel\u0259 46 bo\u015fa (xristian qara\u00e7\u0131lar\u0131) ail\u0259sinin (195 n\u0259f\u0259r) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.\u00a0<strong>[22]<\/strong><br \/>\n\u0130.\u015eopenin \u201cyerli erm\u0259nil\u0259r\u201d qrafas\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi erm\u0259nil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti 1801-ci ild\u0259n \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131nad\u0259k olan d\u00f6vrd\u0259 g\u0259lib qaladan k\u0259nar massivl\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar.<br \/>\n\u0130.\u015eopenin \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin m\u00fcxt\u0259lif t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda verdiyi m\u0259lumatlar da x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Rusiya i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra xan n\u0259slind\u0259n olanlar\u0131n, imkanl\u0131 ail\u0259l\u0259rin, din xadiml\u0259rinin bir \u00e7oxu \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk ed\u0259r\u0259k, \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Bununla bel\u0259, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 imtiyazl\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 yen\u0259 d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edirdi. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 4 xan, 51 b\u0259y, 19 mirz\u0259, 50 molla, 39 seyid, 3 d\u0259rvi\u015f ail\u0259si ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halda, c\u0259misi 8 erm\u0259ni m\u0259lik v\u0259 b\u0259y, 1 erm\u0259ni mirz\u0259, 13 ke\u015fi\u015f ail\u0259si ya\u015fay\u0131rd\u0131. Dem\u0259li, bu t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t 188 ail\u0259nin 166-s\u0131n\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131, 22-sini is\u0259 erm\u0259ni ail\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil edirdi.<strong>\u00a0[23]<\/strong><br \/>\nRusiya i\u015f\u011fal\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n xristian \u0259halisinin \u00fcmumi say\u0131 20 faizd\u0259n \u00e7ox olmam\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259rb t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 G.Bournoutian v\u0259 R.Hewson \u201cEncyclopedia Iranica\u201dda \u201cThe Persian khanate of Erevan\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rirl\u0259r: \u201cY\u00fcz illik m\u00fcharib\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bind\u0259n 1804-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisi 6000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r azalm\u0131\u015fd\u0131. 1827-ci ild\u0259 sonuncu xan\u0131n\u00a0<em>(H\u00fcseynqulu xan n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur)<\/em>\u00a0hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259hali artaraq 20000 n\u0259f\u0259ri ke\u00e7mi\u015fdi. Erm\u0259nil\u0259r \u0259halinin yaln\u0131z 20 faizini t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n immiqrasiyas\u0131ndan sonra \u015f\u0259h\u0259rin erm\u0259ni \u0259halisi 40 faiz\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015fdi. \u00dcmumi \u0259hali is\u0259 farslar\u0131n\u00a0<em>(y\u0259ni\u00a0<a href=\"http:\/\/www.iravan.info\/wp-content\/uploads\/ir_396.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"alignright\" alt=\"ir_396\" src=\"http:\/\/www.iravan.info\/wp-content\/uploads\/ir_396-150x150.jpg\" width=\"150\" height=\"150\" \/><\/a>az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n)<\/em>\u00a0\u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra t\u0259qrib\u0259n 12 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r azalm\u0131\u015fd\u0131.\u201d\u00a0<strong>[24]<\/strong>\u00a0M\u00fc\u0259llifl\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131ndan bel\u0259 n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n rus qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan \u00f6nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin 20 min n\u0259f\u0259r \u0259halisinin 20 faizini \u2013 y\u0259ni 4 min n\u0259f\u0259rini erm\u0259nil\u0259r, 16 min n\u0259f\u0259rini is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. \u0130\u015f\u011faldan sonra \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 12 min n\u0259f\u0259r \u0259hali olmu\u015fdur ki, onun da 40 faizini \u2013 y\u0259ni 4800 n\u0259f\u0259rini erm\u0259nil\u0259r, qalan 7200 n\u0259f\u0259rini is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil etmi\u015fl\u0259r. Dem\u0259li, i\u015f\u011faldan \u00f6nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f 16 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131dan 8800 n\u0259f\u0259ri \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk ed\u0259r\u0259k m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015f v\u0259 yaxud m\u00fcharib\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259l\u0259f olmu\u015flar. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, rus i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra \u015f\u0259h\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi yar\u0131bayar\u0131 azalm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nRusiya ordusu Ba\u015f q\u0259rargah\u0131n\u0131n kapitan\u0131 Pyotr Uslar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edil\u0259n v\u0259 1853-c\u00fc ild\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi-statistik icmal\u0131nda \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumatda g\u00f6st\u0259rilir ki, orada 1437 tatar (y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131) v\u0259 1169 erm\u0259ni ail\u0259si ya\u015fay\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, h\u0259min vaxt \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin 55,2 faizini az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259l\u0259ri, 44,8 faizini is\u0259 erm\u0259ni ail\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Uslar, h\u0259m\u00e7inin \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 42 m\u00fcs\u0259lman ruhani, 3 xan, 48 b\u0259y, 27 seyid v\u0259 3 d\u0259rvi\u015f ail\u0259si m\u00fcqabilind\u0259 c\u0259misi 33 erm\u0259ni ruhani v\u0259 2 erm\u0259ni m\u0259liyi ail\u0259sinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.\u00a0<strong>[25]<\/strong><br \/>\n\u0130mperator Rus Co\u011frafiya C\u0259miyy\u0259tinin 1865-ci il\u0259 olan m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 6900 tatar (<em>y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131<\/em>), 5770 erm\u0259ni ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Faiz etibaril\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar 54,5, erm\u0259nil\u0259r is\u0259 45,5 faiz t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.\u00a0<strong>[26]<\/strong><br \/>\n1886-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n siyah\u0131yaalma zaman\u0131 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 14738 n\u0259f\u0259r (2968 ail\u0259) qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u015e\u0259h\u0259r \u0259halisinin 49,04 faizini (7228 n\u0259f\u0259r) az\u0259rbaycanl\u0131lar, 48,45 faizini (7142 n\u0259f\u0259r) erm\u0259nil\u0259r t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.\u00a0<strong>[27]<\/strong><br \/>\n1897-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u0259halinin \u00fcmumrusiya siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdi. H\u0259min vaxt \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 29006 n\u0259f\u0259r \u0259hali ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r ki, onun 43,15 faizini (12516 n\u0259f\u0259r) az\u0259rbaycanl\u0131lar, 43,19 faizini (12529 n\u0259f\u0259r) erm\u0259nil\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Statistika g\u00f6st\u0259rir ki, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin daxil oldu\u011fu \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 2542 n\u0259f\u0259r \u0259silli zad\u0259ganlardan 59,04 faizini (1501 n\u0259f\u0259r) az\u0259rbaycanl\u0131lar , 12,03 faizini (306 n\u0259f\u0259r) erm\u0259nil\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi.<br \/>\nXIX \u0259srin sonlar\u0131ndan etbar\u0259n T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 erm\u0259ni \u00fcsyanlar\u0131n\u0131n yat\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 erm\u0259ni \u00f6lk\u0259ni t\u0259rk ed\u0259r\u0259k C\u0259nubi Qafqaza ax\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir qismi qa\u00e7q\u0131n kimi \u0130r\u0259vanda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Qa\u00e7q\u0131n erm\u0259nil\u0259ri daimi m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0130r\u0259vanda 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 4 d\u0259f\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259dilmi\u015f, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n xeyli hiss\u0259si ya m\u0259hv edilmi\u015f, ya da evl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\n1896-c\u0131 ild\u0259 C\u0259nubi Qafqazda 900 min erm\u0259ni ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halda, 1908-ci ild\u0259 1301 min erm\u0259ni ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. 1914-1916-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Qafqaza daha 350 min erm\u0259ni T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259lib yerl\u0259\u015fmi\u015fdi ki, onlar\u0131n da bir qismi \u0130r\u0259vanda m\u0259skunla\u015fd\u0131qdan sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti daha da a\u011f\u0131rla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u0259sl soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi. \u015e\u0259h\u0259rd\u0259 t\u0259k-t\u00fck az\u0259rbaycanl\u0131 qalm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.iravan.info\/wp-content\/uploads\/ir_420.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"alignleft\" alt=\"ir_420\" src=\"http:\/\/www.iravan.info\/wp-content\/uploads\/ir_420-150x150.jpg\" width=\"150\" height=\"150\" \/><\/a>Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n az bir qismi \u00f6z evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilmi\u015fdi. 1922-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda c\u0259misi 5124 az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halda, erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 40396 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 1926-c\u0131 ild\u0259 4968 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131, 57295 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni, 1931-ci ild\u0259 5620 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131, 80327 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni ya\u015fay\u0131rd\u0131.\u00a0<strong>[28]<\/strong><br \/>\n1939-cu ild\u0259 \u0259halisinin say\u0131 200 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atan \u0130r\u0259vanda az\u0259rbaycanl\u0131lar 3,3 faiz (6569 n\u0259f\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti \u201d Kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi. Xaricd\u0259n Erm\u0259nistana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t ed\u0259n bu q\u0259rar k\u0259nd rayonlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 \u015famil olunmal\u0131 oldu\u011fu halda, f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin deportasiya edilm\u0259sin\u0259 nail oldular. 1959-cu ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n siyah\u0131yaalma zaman\u0131 t\u0259qrib\u0259n yar\u0131m milyon \u0259halisi olan \u0130r\u0259vanda c\u0259misi 0,7 faiz (3413 n\u0259f\u0259r) az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Halbuki, 1939-cu ild\u0259n \u00f6t\u0259n 20 il \u0259rzind\u0259 t\u0259bii art\u0131mla \u0130r\u0259vanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 az\u0131 10 min n\u0259f\u0259ri \u00f6tm\u0259li idi.<br \/>\n1979-cu ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n siyah\u0131yaalma zaman\u0131 \u0259halisinin say\u0131 1 milyon n\u0259f\u0259ri \u00f6t\u0259n \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar 0,2 faiz (2341 n\u0259f\u0259r), erm\u0259nil\u0259r 95, 8 faiz (974176 n\u0259f\u0259r) t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi.<br \/>\nErm\u0259nistanda ged\u0259n prosesl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq Az\u0259rbaycanda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u00fcnbit \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fay\u0131r, onlar\u0131n say\u0131 ilb\u0259il art\u0131rd\u0131. X\u00fcsusil\u0259, 1920-ci ild\u0259 sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131ndan sonra erm\u0259nil\u0259rin Bak\u0131ya v\u04d9 dig\u04d9r b\u00f6lg\u04d9l\u04d9r\u04d9 ax\u0131n\u0131 s\u00fcr\u04d9tl\u04d9nmi\u015fdi. Bak\u0131da erm\u04d9nil\u04d9rin say\u0131 1970-ci ild\u04d9 207,5 min n\u04d9f\u04d9r\u04d9, 1979-cu ild\u0259 215,8 min n\u04d9f\u04d9r\u04d9 \u00e7atm\u0131\u015f, 1914-cu ild\u04d9ki 9281 n\u0259f\u0259r daimi ya\u015fayanlara nisb\u04d9t\u04d9n m\u00fcvafiq sur\u04d9td\u04d9 22,3 d\u04d9f\u04d9 v\u04d9 23,3 d\u04d9f\u04d9 art\u0131m olmu\u015fdu. Bak\u0131da ya\u015fayan erm\u04d9nil\u04d9rin x\u00fcsusi \u00e7\u04d9kisi 1914-c\u00fc ild\u04d9ki 6,7 faizd\u04d9n artaraq, 1979-cu ild\u04d9 14,1 faiz\u04d9 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0<strong>[29]<\/strong><br \/>\n1988-ci ilin fevral\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda erm\u0259ni separatizminin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131ndan sonra n\u0259inki t\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131 v\u0259 h\u0259min ilin sonunda dem\u0259k olar ki, ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131. R\u0259smi Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 ilhaq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz yolunu tutmas\u0131ndan sonra Bak\u0131da ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r \u00e7\u0131x\u0131lmaz v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r v\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259dric\u0259n t\u0259rk etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar.<br \/>\n1988-ci il iyulun 18-d\u0259 SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u0259traf\u0131nda v\u0259ziyy\u0259t\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f iclas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u0130r\u0259van d\u00f6vl\u0259t universitetinin rektoru akademik Sergey Ambarsumyandan Sov.\u0130KP MK-n\u0131n Ba\u015f Katibi Mixail Qorba\u00e7ov XX \u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 \u0130r\u0259vanda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin ne\u00e7\u0259 faiz t\u0259\u015fkil etdiyini soru\u015fmu\u015fdu. Rektor \u201cDem\u0259y\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kir\u0259m\u201d cavab\u0131n\u0131 ver\u0259nd\u0259, Qorba\u00e7ov demi\u015fdi: \u201cSiz bunu bilm\u0259lisiniz. M\u0259n siz\u0259 xat\u0131rlad\u0131ram \u2013 \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Yerevanda az\u0259rbaycanl\u0131lar 43 faiz t\u0259\u015fkil edirdi. B\u0259s indi az\u0259rbaycanl\u0131lar ne\u00e7\u0259 faizdir?\u201d sual\u0131na S.Ambarsumyan \u201c\u0130ndi \u00e7ox azd\u0131r. Y\u0259qin ki, bir faiz olar\u201d cavab\u0131n\u0131 vermi\u015fdi.\u00a0<strong>[30]<\/strong><br \/>\nB\u00fct\u00fcn yuxar\u0131da deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n bel\u0259 n\u0259tic\u0259 hasil olur ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisinin 80 faizini, h\u0259min \u0259srin sonunda t\u0259qrib\u0259n yar\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil etdiyi halda, XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259vanda bir n\u0259f\u0259r d\u0259 olsun az\u0259rbaycanl\u0131 qalmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzS0AAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"O7Kh6OTMssQ8haPzT87MODmzKDMvM08ByEzMySzOBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDU0tAAA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwNNY1sNA1MlEwMLIysLAyMAMA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"rVzLjhtHlt33VwQKaEACyBKTryI9kgdW2912a+SH5BnIMBqNIDOrGM3MZDEfFMmVd\/6AAQYowO3yrrbWRiutzNJCa\/2Bv2TOvfHISDIp2dOzkFRFZkbcuM9zH6H7lyIvNnH04KSI1kVbxuoi\/UD8o8wLdb75t5MP70sxy6LzByezorj84N69VG5VkuBreS5PVXq+uPf8sj1dpEWUFvfKy3ghw\/xetxP07nVG91T29363c\/qPywsspJILQV+r9OLBSSy3mxMxjWWePzjJ1TZqJ1GoykRgNZXIi6gdBGPB1GTqYlac4OfiwYle8ETk2fRfoajd63TWQa\/HlInnKixmD07w2YmYRbTbgxN8ybvkUfH\/tZHAz89b4l\/jozjrdp6DMnAMjLuTyHWbyf+AVr9c3xVBp7PCLvzbibj34f178sOvZabWSny0fXOVTeRmKlPx+vrN1Qy\/KrGI8evtz9mbq5VMb1+kAl+A77kSM7lc4oNQiuTNVVwmsohldvtCPPvsGR7KM0XPrlb4LqaV0jdX4ZuruZAbPNTmv0Uu41Ti7d2N0s8IPC7yN1ebjZzxaqnYLGKxjDahfgBLpC3xRZ7INMYC6vX17bWkn8Ldy1W2e0UPiAKPFmoioDJxgkfEKsoulMBX5\/RVtRIIjOmFqEiItGT3KpnTGrtX2ak7tFjzXrfXoIYIelLmaiPFcvH6ukz1kWlVLG4WdUSBN6nIF2kmxTzCGTM6ZSrmMokyGQtaZnb7YiNlnEgs1IKpyULBtOZQtFxOmKMtoeIYn4B\/r68zPhMtgi2XK5XQWSppNUpnrs7l5s1VIZYsgUyEi\/gWpDuxEXsUHzie04fpBF\/Qg44D1QbELTlZwOgiu1mKbQuZyIQIq2lRAT7OPW6ricyIkAXOmzM36Rh5qJZ0LFDw8M3VVmlR0mu02bvP5mkenRSLzfHgOZ5fGoVaZIWEtHY3ty\/WvKtbUZS311lJqzyF7HBQ1kE6g1UvrCpkxqTiqYuIDwElmcFgDI\/o8Ym8vSYVxLHK19dhmZ3en2SwrT88JpHNykwzwtd2HII0fboACfIcevD6GnrH5O3+ZxWTfu2+5x0mSgTD\/ll7qqAHxJDd9+W6zNqgGeIUIGNDdPC\/agNhiAswkbS+Bflp8S2hXYbfK5+lYvdyK3797gesBU2EZJi8X7\/7Z64FjU9AXWzEtFIZGQpWZll90ao4qXY3tJ55jVSTGZSKbmfYEbtXORggLhQ5AuyZ4bcYbIRhRisSURyWpJBliykFqxVcAPmoThv\/WrW9ALWgCNyDxsGFiUSlZBgwT0g5LHOsgM\/P8JqgA8WkaqD7ghXB34f9iXeW+3mRLdKLD78NBn\/75af798yvD8vKRLCO1QNzPKVtNIbmC3kJ\/bt9scS3d5ghknSJeDFoD8lySSP18+S08N1dMYlifbhUEqEzmasYJEJb5gph4M0VjqdNgdY5YorEL15PTFQGZuyzf0BMMoZzqJ9\/zmSKQ22txwVtf6UtfpQZqzpU40uoes6\/3P6cn8tU8rOsLNATYoujJRie9dpTCFrrqaWYLAcyh081rgAaGqXklekoc\/1wg365E1fa2xLPyKHCJDeV9+DXmEJH90Zub19oPuKJdUKxJxUj6EW02nNEZn08C72aExcdh\/nJye7lBpRTRGhBy0g5ZTqVS1o4UdulDkO550AEGTMRmMF9nJJvIdbyLhw+oPghTB6Uw\/5e7W5g90LNlREUa6uOkXHogo45kaeow785Nf3lp6+P0hLCr5JStGhbisTqvBbMX1+DENLyLU48gY5oTwXviv3iCU7ivC7kBjZujVsuyqKEzVlNgqZ8BYVXiVudtGOuClJ4UgEnTbecZi9+zY34vokyUhcS44ziwNYJVKWH2oA1NaPdmhQWvJCgGUcCDeVMeoGGY\/XcVxLjdeAyUrIGF7YqUYYcDFoiyig+WrDCbkorhX2X1FwaVLBC+FAh1l\/QB+bBC40vtry+jBF6Ofa1hFxjr4Qe5GW9hfgcFGOIFKCalcVTFJJUxoAAmvat1Y7grFIOI5+PldarVba4lEZLWC1\/\/e6\/RQCXaQxXGePxRYYftecQhFNSz1k8kjkcn4KcCKKkFziLNWZmtTVmZvIRD5YTVNCwD1EPNjHlbwtWiWYwQWjDBJU0Bptow9fX8CTCZwfikxbxB+THGnYn9yrXdGai486GBOvDDfYLoYIUtTjrQY4Yl0Xh6V0nepVZ0IAYEiUfmhWbz3D3\/j080vL3S1UOcyjYP+GQS\/atE\/ITtKFZk1wpjs3uaPfD7ganzjnS6AV\/+Yk4CVtfYx0y9k3kkJR+FESJtQoTcn\/W\/RitBl+nEJaB4NCvYm7P7gwBfGVlrg4rf8NpU48+huKMOOkruAnPq40OFBdg20faZAq1LRbZpVy6rwzy1nieTgrW4jg5IWaoBoN8e+jPxJebRQEA6AKK5FyjQDCvWIKol8koFl9AIrCTQOMwoTZlXFJ8bTMku8EKHHfJA3LWUXPvlB7AvjT0I7KgmKH2KuTg8WsYkqut0hyoA0O+CRPOCveE9dcw26qz5aqH8Bg1mnyDD4xDOQZBfXKixohZ4yA2GrZRL\/QhIk3orYIfDLX\/oO8AfPIyy4GJZMpP7DlF0jsimJ2a7\/kuy5icAJiLn0oG61oHKNafEoO97Qn9WeDErkBm8OhLu1fKjgo66cXIlZY3xVGPImJGDhQVMl9eXxNL6LOFUagqMC\/l5e0Lw8RsT+0gyi0kSckPhI2ogiWmeiWSVktMCHySv5BkuOdQkdnu1bSEP69nMJVsDGrTC2ng7oRzCjE7oxgfGMUnNYZ71r6Sa5MKHfG2pJdzIhSMkNq0GQqZ72wuBSPI1JpVGxkCzsnhH5aR3L6AR2c\/EJz1hu0pw1l68DGgNccKP9OFQ1kuNgkHZeRRKjFhX+fEn8uQ4RbC0NqGOgTxREuBYSO5EERCQDBnkVRasEDyUm5iaWk69RZkecI9Ge3AWiqjjT\/Z3SRAPOFWURpeLACZF3kpPppkCCmPsqigCNToPhmcKQrZWI+33NN7QhpLlSfKhyt8CDpzZnwCqVAqGelrME6M7HcMI6uSiRYXIwFHp\/hKbiGb3fdytruJcp14k04jTEwQDzmCc2j64UmZUO2BTOKRZmFekHQIlhkX8vpHypLhsVMZIu0IK2eyjpBKOn7D8Au1DbVIGTl5TCQiVy5TJLQcX+jEmL7R3GMIoAsxofI1u9s50OzDwo5XQwnOuqMqD\/aLPDo\/cQhT537MH8gSLiQHH2NX\/9FkH7GQfndECMsiYbxP74Kqluh2+\/orOvEYXhBBSKwzKtgQMIUvJf\/g9EObySd4wWgIJ4VM95zSR6pM2BxSDFyWWGn93K9\/MD8t4O31hmP7AhYe9loD8UdNcdunuDfkL1iNHKEmDUaSEZKZUMp5Kj7VjpMcSG3LAG64OiLCHBVSxJ0JfKO8q0+kFfGOl3YG\/db4j3cPHLRJH5hJuVxSdIC\/sHq2hh6oubShKq0yFhcSVRgqvFAgp9FAcA6PchRZeubJLoy+2HAhLIw2Km555aspnR6W3w1aQ3Eu1ZbdnUOV2HCjavy673Kvb7uBXzNoxpmuctXkbMGZA1yuuQAOCcINupaQVoIAsblapFHmWEOBj8F3o4eLue5BliTjsIJLzQIhR7a7WazhimMdTExUrdGc6thFDoFpqztDuBCdoeRQKEnhhqwBDtkW\/jiNmFDOyYJky\/H18TGj35irvX89dZm9X44wHpaLylaJ0t3LOS\/4EUifAWWG7M7JbBRJXqckLS+3SQWy50mmtqY8zbZSl45dPIlmCb1Cn32Uya0JZsiKXAT6D0n1RyenvUo2oz7D\/nrxkkThCl1QvFmG4EOejVNBdqWp+clkAFyKxF9GgIuQC0enx4zhuJOWFZy2Jc96fdeEqlryq9lk9IJi+9Yog3bVrGlr4golrLQZsZ2xXiOEOVZq1yvrqDnfvSpiKmzwyqS+wcjicZZDdpAqvG9hl0dzHmjL0oLhIB0hKnShKPU2X8MHzoso88TuDtVQskpNQDA1izmWN9lXlcRDoPgHvhx6Q8F7SVL6JEPmmeZzRYWUQhWUb0gRQ4+XRgU46kFM3Eu4\/Zn2\/VLm82hFpayUdGVFUdAvXT6V6bxofxmB\/kmZLUPZjFRo4ZUBqtw\/cQejTz+XawoCFVe1RlfC0qEqk1w0SUl1IaN0C14Wqq2fomMaFRArFXN\/gk6qC4mj7rgdjHpGuC5\/bWqbGLipPQKr\/Y+Ly6hWMWr2xFUPgb0E\/HvVfPENE4Q+dhEVH4DIFn34DZyv8k3CfsEpDnF2vntJ6Z+RlHmEOYinvqZYTblgqNWr6VHSAwPSZVw4Yi2U0nmTPq8rQhCqo8O2yK1dwrNJskHe9WOyVsg9lks64Uw35uJ3cMZvEGm\/CT3Kzg9dhvZuVbQHUgWmgdLnavW+xQns5ab8w2I11sg5fFO3gVK\/ck2bUjE21AzK4XOgbDLlpNs7n9HH7tkg0HCFwUoQ9Ic9i6Du7sdZOJYzD\/nVYM5Zrxd4Lw6GZwxzK7zsP9z1cNrdljiiGoBpw8bXg7PA4cK7LMN3qY0IgsZV+qO7dpEW+K\/7Dv2hYAwn7hygO2ZoHdsFY4+OfVhn01YrKx\/hdw8QvlNZxf2FTYMZacW3XTezOpvofqXBA3VqPxw0OuMqrdC4gRsArslCgQoZhS4Hp1ShSOEBtBpbL+Rn0Mb\/U52\/4XSuO1ZV0GvJesEAaGlMsMEh+W4IH6+hkGVO\/pzjroGybN+6Mmca002pE\/XIUiqEGcxC57YYUyVznXOxxDVvWyIkHIN8OnEOwuLC0msgcjLjauotHWtogz\/hr3JSqwcaTG+PbxeJG4sTHmvFQ1NbYc2tFalAe4Ejb02LsmLnXrG2Qk+HaIeOFJfL\/SKyS4ne14LrE3PhCALuxbZEMAY8z7ZE6aAjEiq+IRFDuoikI6S2JTFrRVHVWFjdc0JVQrxgM5JRhT6JbXP2Amaj6iuzX9BDOHx9fbC26WCcio8jXoXKVXV+1bpiwWhUucpgOGybolidd5QPt7kuxO675nliqxw1jvpJU6+p0lvTXqFnKpwHPwblnP\/yzQzOvEwUNRewULfDOR2fkRMbAnpeiv4VHYuoDZdqKQvnA8VfTh8uyixdlLw+cf7J6afRc5gU45d0upnGMHZKSj+DZ1dTCe8FS6X4PovEl1GW04vzGQJTEYkFobrI9MbAraWs4lNV+yPeccvim92rrZn9qM8c2NTJ2DL8Xr+h73oE9ww7VWHVyznk1k9jgMC8iQOct0ynJTEeDDflo0\/hjaJNuqRSrvEufm8QSZwtJ80kpenGSftjOia9kFmByLOEmDzSlAOfZIqf1FJ5m7VbzGPkW8\/ZvU4QB01aYHcjN8TLpVwpx3ot2Gg\/HzECrwdclSRqSYXMjQlP1r962KSqUxqO9zV55IZ2r+a5SYboWLsfWEsNH9iMzmWWa8fst1Xw896c3fPnz09VJiHno9NhKvt7bzx873Rd0xAd3qsP0f3m7drBoLPGn9roHH73RufoFz141oQjrdYcxJgiqSSmme5XnLrcP3+PXuvipwMnfb+H\/rhebdpP1lMzr0FdMTXlns\/ti7VtIB\/zTXsp6TvnxJB9TevzTtBr71A1\/+apPDUide+t7z9OX3lKjeAw3P+aFe4wIHp1Ly\/R0LQeajwnbN0GQqtxE2YR+RBCMf1Gykee5e8Tzg0aGmzs\/H7itQNwYU9Vp9hjN+MP+KZpGdpud51he3vREiOf6qOgqKGdwNUMQHfTpMQ\/U6Tjdt8Vp89rEFK5fad31YgVFjo3r2iUhEi\/lNTr2jJMIt1rgoKegtWPVHmsDSkrPtep57ah0mGCtR674q3J4jKZXXDvhXR\/Li9VQRFD91nFf+ZGPp4F7NfwV5z9D\/wxIjrCi6Xuv5lSiY\/ty0mUpcYdc\/uIO5TtKpdX08Qw4DeOEno5h4rN7IJuYAb93pnAwjiG6XbXGahTtCBAzreXh\/n98305zRoq7zVbHwxaXWczeyKr0FZL9PutkXvu\/ZisMm6WjCZED9fVrKLf9VPhrASYUQRjGfX2RwaMds80wGUWNGBcjroTO2xh0W2v52jUC\/Pr3Trm3dTS2WPZ517iOWhIPJPLKJPFIqNESfzJjV5SrmLxCSPe0XCgwQ\/VVcn3eCNF0ujg0a7DcAynYJSEAniTonCIo+LB2VnHnZUP5qHSP0OSpgLJlBz6ukG\/NWioyvYHrQHrQZOwfR4ND3gE5O\/3dP1Wbr3qtpUJm\/YRJgT9s97Iec473fHQZBR3j7XJbN2qpvn9cavTdyp956zbHVVliAN+kDa2+gPv+QC66573+fQexpw1MGbsAWIVz7mZqPWDsGsFSjnzyLR7rEpaVRHYMdWCQL\/zdoSdXejUcD+81vWlirH9XivwmBB0B8Hw3VzDC+PaC93x+9hmUuSn1s1Kf7LkyLSXnbdyDcjKiyN3sPWe7qASGrfcgcmgbmDDBZcsKJAN6noBRBm844QC2Kfb6vSqF3qd4W87oJG+d6Mht3Mjuj9g2gN+luAMGk5zI71exIYciOuB7Uf0RcrzzGZixa3xMp7r0aw6prDlla\/k+RIB2jRbqgTuCztOYeZXq+kEwKndzZIDNLIyf8ivofyC3Ng+7SdIkCO9671AKpjouvKS5tHYY3lrB+POoI2\/rHex1bS+taMlsYZcOoMEdrHm8karudyshxRmilr7HGC55rtydz5o+o\/wpp2WZLwRKmLgBcmx5oBOKzP3\/V+dy1iMfLs3X9RYucEpvSmFoAfdPHjFH6MZB31wJtjnzL6EeYi1N6jvX89OTfnSTl1oB2Mcg+Gaae9qTWiWvZ5jt2ixkfcrGs+1CT3RRYV44kFWVx4ca4SzdTv1Rg7VLFM5F7Pdy3mZ2LB7tExw7BbKPmWSKtjc7aBCJ+jfsFK9SOr6RH7LRhsDpeftgmxkD1stvczR6Mf\/LQv\/LXfcOAuPo\/N33WT7zbv9riTc1Fb0fBC4toqKuiyWZVbCY79PKeTWUy0aG\/PmlJeEfVn3nAigFt3KTDxVtNhwEHT7+yJpsrd65UZX\/Pqd3njoVQN2N7Ko1PIYaBl3fePvE2hpTv4IuXWrloglgWy\/V7UgxGDY7RxdYdTpATPvrVAv1\/qQ5HAyFnuN29PS7OXDJlv17OzVRIgLXsc3bBCk6LV0nBR3hgOvd3UY+oOxvZQkwmguJ6wD3R7Pwz59+uT2Z\/G53OpqpnhKSkX5\/j\/Fo0W8Xmx3N2XlSuxwaWM2SufxNJSWbh+MhtOHeI4m3do0mCEWK1mN\/nldMj2W63I+7jVx2kr\/TMoKD56KZ4DdU97J27622O7VRA\/HGYRcV8S94OhGX6Sbvta3HialJYECfSgyuakgRjXx1cicDRcw6OIdTc2knOg6dGXM4xzE5naenrDauWSQsn80AaWYTQh+UMJ1xESOkGNkWe\/HMd6LLmnKjcGwG4v2RiDDkksXwXjgqfL7sw6v8Mc1igSKHoNtVVpfu7XqOZVO68yod68f9I6BxsYkBUhdxpNyrs28opdKSYW+60bGgHW2rkYzUUoPLtMcsEfOu\/mo7ZfuLoigZsPkVwvOieleiQMt47Pfxb1DVxFY\/vn71Oos7wm94GvX8LULxnotbx9dj5Gtjsxj47N+cDZs8i\/WAuuDQiY8mTuYl9kij3LXuNL3PZVNxjzXQBZQ7+0\/5Bmc45OCCVDHROlSTCZVUak9rNhDUppzKoYWgmoWsu6xPdNtWq7tVNhH91H2YyuJgMNrstdPqPsSphkmtHrLzvItyOQhrrdXMX7Gh3YiKoexv70q8Glq\/Ri\/q8cs39KKb70wCc2x5GGRbuespe8Lpm+vznlhOoGvXN1g0BrVH6lia0tjWf3wW7pAMO6OnC6YnMFqPuM1uvECct\/qW7Urea6WdLcAHzE9XcSikPfhk3d71e\/aqLwhantMZ1n189re+e6GCMMPmlRdZWRah8YzhG\/1ZQPSpNrx31JZoxXwQ2\/3IIUfqccNkXpkMgK6mxytMluQ\/FhfHF4C5GeSbnh547B5dIkPC7XVA+V8FQ+IVCdadWUBh1U65xxxPj0KmNMWlOYVoPAqNqPFNdM64ouiIlVzc9mRfIrz4EQQX5wgkvy7F3xKbhniNGGUmDELXRagtyTzzgRFNpknWBS64dFDWx9wh+0Nwdte17fXa8ytFBA5lStqmm4oGpbUh9xnVZOaONM3LR0Y49ZLcfRdPMiZp2yyvRvU1DXOKI1P\/T7V3Nb0rZ2bu7r1YZFKL+x9IqRLFX76CB7NIKcnNNNOUVx8GjnH0YCADlgmHpdrKkX+l52xM0OgZtDEP+SMKhzVf5mgpu6epeEL3XioT9ZQlsa3rMtUrajZXUSatCyaF4usFHIuoQFQoKdRdhFtxEfJRGZ5mWy0xuF0p7c\/P\/pSPH7UZpFzI+ERtB7ifKzWBBK+WuCMu5vFSjyjIky2f0XiKJr1AGQa0TTIQU001Pflc1CKrNU4kidMOvXfuWu0YdzMLKdGPP04p3HDhLAj1I3vt5IBRFQI4pu2FcV0dvLC3M5\/is3plhAnQUQ+ReAtTzpTpKb+8JorRDFlOHQfhfpj9f9IQx\/5m4inCBrxe7+3f0yD1x9iJYH3VcNLHn\/w9L\/T0fJST0mJp6ee0PR8Iy3CcxT6Ftup+AZ4jMbNycCRAjIBCz0rucejw0sgvcNLIA\/JTb3yp\/x4YN9MRmrUXG\/G7l2ePzzhsf+T5P0DE\/TzyPUsW9XMsy0Hlt7\/CeAQafW\/W9SuEBhM\/swRM\/JKI\/XqIm20Qb5WA3R73jg5bAx65kCicMGXS9V5mTYVObxy1P17lx\/+4X8B\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarixi Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri olan \u0130r\u0259van\u0131n \u0259halisi haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259d\u0259k ayr\u0131-ayr\u0131 salnam\u0259\u00e7il\u0259rin v\u0259 s\u0259yyahlar\u0131n yol qeydl\u0259rind\u0259n, Osmanl\u0131 i\u015f\u011fal\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259rtib edilmi\u015f vergi d\u0259ft\u0259rl\u0259rind\u0259n \u0259ld\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Rusiya qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra ke\u00e7iril\u0259n kameral siyah\u0131yaalmalar, statistik hesabatlar, illik n\u0259\u015fr edil\u0259n t\u0259qviml\u0259r \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi haqq\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r dol\u011fun m\u0259lumat verir. \u0130lk m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":119,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=118"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":141,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118\/revisions\/141"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/119"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=118"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=118"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=118"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}