{"id":237,"date":"2013-09-14T21:09:11","date_gmt":"2013-09-14T21:09:11","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=237"},"modified":"2021-07-18T19:41:43","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:43","slug":"erm%c9%99ni-rus-birl%c9%99sm%c9%99l%c9%99rinin-1914-1915-ci-ill%c9%99rd%c9%99-qars-vilay%c9%99tind%c9%99-tor%c9%99tdikl%c9%99ri-soyqirim-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=237","title":{"rendered":"Erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin 1914-1915-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m haqq\u0131nda"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><i style=\"line-height: 1.6; font-size: 1.3rem;\"><a href=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-238 alignleft\" alt=\"Kars_kalesi\" src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi-300x202.jpg\" width=\"300\" height=\"202\" srcset=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi-300x202.jpg 300w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi-1024x692.jpg 1024w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi-720x486.jpg 720w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/Kars_kalesi.jpg 1748w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>Xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin v\u0259 missioner t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u0259ll\u0259rind\u0259 al\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259n, onlar\u0131n silahland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259r XX \u0259sird\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Anadolu v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar v\u0259 soyq\u0131r\u0131m aksiyalar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u00fct\u00fcn soyq\u0131r\u0131m faci\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259rhum prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev 26 mart 1998-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalam\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin qani\u00e7\u0259n, c\u0259llad simas\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya tan\u0131td\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 xeyli i\u015f g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda sanball\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu yaz\u0131da erm\u0259ni-rus h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin t\u0259kc\u0259 1914-15-\u00a0ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri cinay\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z bir qismini oxucular\u0131n n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r\u0131q. M\u0259qal\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin Qars vilay\u0259tind\u0259 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoyulan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n f\u0259lak\u0259td\u0259n qurtulmalar\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc i\u015fl\u0259rd\u0259n b\u0259hs edilir.<\/i><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1801-ci ild\u0259 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n c\u0259nubi Qafqaz torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal etm\u0259y\u0259 ba\u015flamas\u0131 an\u0131ndan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u015e\u0259rqi Anadoluya ax\u0131n\u0131 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Rusiyan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstan\u0131, G\u0259nc\u0259 v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 yer-yurdlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259n soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Qars pa\u015fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015fd\u0131. 1828-29-cu v\u0259 1855-56-c\u0131 ill\u0259r rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259l\u0259ri zaman\u0131 Qars pa\u015fal\u0131\u011f\u0131 \u0259razisind\u0259ki ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 orada ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z bir daha p\u0259r\u0259n-p\u0259r\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1877-78-ci ill\u0259r Rusiya-T\u00fcrkiy\u0259 m\u00fcharib\u0259si soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n taleyind\u0259 daha a\u011f\u0131r iz buraxm\u0131\u015fd\u0131r. 3 mart 1878-ci ild\u0259 imzalanan San-Stefano m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n Qars, \u018frdahan v\u0259 Batum \u0259yal\u0259tl\u0259ri (sancaqlar\u0131) h\u0259rb t\u0259zminat\u0131 \u0259v\u0259zin\u0259 Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. 1878-ci ilin dekabr\u0131nda h\u0259rbi-inzibati \u0259razi vahidi kimi, Qafqaz cani\u015finliyin\u0259 tabe edil\u0259n Qars vilay\u0259ti t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. 1879-cu ild\u0259n etibar\u0259n Qars vilay\u0259tin\u0259 k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 erm\u0259nil\u0259rin, yunanlar\u0131n, ruslar\u0131n v\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n sonra yerli \u0259hali (\u0259sas\u0259n az\u0259ri t\u00fcrkl\u0259ri) s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131laraq T\u00fcrkiy\u0259nin i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259yi m\u0259cbur edilmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n, t\u0259kc\u0259 1879-cu ild\u0259 74 min t\u00fcrk k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu. 1878-ci ild\u0259n 1914-c\u00fc il\u0259d\u0259k t\u0259kc\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 110 min erm\u0259ni, 27 min yezdi k\u00fcrd, 19 min rus (\u0259sas\u0259n molokanlar v\u0259 duxoborlar) yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. \u018fhalinin siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 \u018frdahan, Qa\u011f\u0131zman, Qars v\u0259 Otlu dair\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil edilmi\u015f Qars vilay\u0259tind\u0259 150 mind\u0259n art\u0131q t\u00fcrk ya\u015fay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Rusiya \u015e\u0259rqi Anadolunu b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 i\u015f\u011fal etm\u0259k, \u0130sk\u0259nd\u0259runa v\u0259 B\u0259sr\u0259 k\u00f6rf\u0259zin\u0259 \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f h\u0259rbi haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k ist\u0259y\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r &#8211; Rusiya, Almaniya, \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Fransa San-Stefano m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 (16-c\u0131 madd\u0259) v\u0259 Berlin konqresind\u0259 (61-ci madd\u0259) meydana at\u0131lan \u201cerm\u0259ni muxtariyy\u0259ti\u201d kart\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131 Rusiyan\u0131n m\u00fcharib\u0259y\u0259 haz\u0131rl\u0131q g\u00f6rm\u0259si f\u00fcrs\u0259tind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri yaratmaq t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Bu partiyan\u0131n Tiflisd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Milli B\u00fcrosu Qafqaz\u0131n cani\u015fini Voronsov-Da\u015fkovu buna raz\u0131 salm\u0131\u015fd\u0131. Katolikos V Gevorqun xahi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n Voronsov-Da\u015fkov 24 dekabr 1912-ci ild\u0259 \u00e7ar II Nikolaya m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k t\u0259v\u0259qqe etmi\u015fdi ki, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fayan \u201c\u0259zabke\u015f\u201d erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131 \u00f6z himay\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1913-c\u00fc ilin iyununda Rusiyan\u0131n icra edilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 t\u0259qdim etdiyi \u201c\u0130slahat\u201d layih\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, \u018frzurum, Van, Bitlis, Diyarb\u0259kir, Harput v\u0259 Sivas \u0259yal\u0259tl\u0259ri birl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k \u015e\u0259rqi Anadoluda \u201cErm\u0259ni vilay\u0259ti\u201d t\u0259\u015fkil edilm\u0259lidir. 1914-c\u00fc il fevral\u0131n 8-d\u0259 is\u0259 \u0259yal\u0259tl\u0259rd\u0259 islahatlar ke\u00e7irm\u0259k haqq\u0131nda Rusiya il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Fransa Rusiya il\u0259 h\u0259rbi ittifaq ba\u011flam\u0131\u015fd\u0131. T\u00fcrkiy\u0259nin is\u0259 h\u0259min d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q planlar\u0131n\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Almaniya il\u0259 m\u00fctt\u0259fiq olmaqdan ba\u015fqa \u00e7ar\u0259si qalmam\u0131\u015fd\u0131. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259 ba\u015flanandan bir g\u00fcn sonra &#8211; y\u0259ni avqustun 2-d\u0259 Almaniya il\u0259 h\u0259rbi ittifaq ba\u011flayan kimi, Almaniya onu Qara d\u0259nizd\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flama\u011fa t\u0259hrik etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Uzunlu\u011fu 720 kilometr olan Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259 250 minlik rus ordusu v\u0259 t\u0259rkibind\u0259 4 drujinada birl\u0259\u015f\u0259n 10 minlik erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 ciddi haz\u0131rla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Noyabr\u0131n 1-d\u0259 Rusiya Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 elan etmi\u015f, bir g\u00fcn sonra is\u0259 \u00fc\u00e7 istiqam\u0259td\u0259 &#8211; Oltu, Sar\u0131qam\u0131\u015f v\u0259 Qaz\u0131\u011fman istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015fdi.\u00a0 H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 \u018frzurum istiqam\u0259tind\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">General erm\u0259ni Baratovun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u015e\u0259rqi Anadoluya h\u00fccum ed\u0259n erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini H\u0259s\u0259n \u0130zz\u0259t pa\u015fan\u0131n komandan\u0131 oldu\u011fu t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 noyabr\u0131n 10-da K\u00f6rp\u00fck\u00f6y m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub ed\u0259r\u0259k, geri \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etmi\u015fdi. Bu zaman \u00e7ap II Nikolay Qafqaz b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u0259lib, m\u0259\u011flub olmu\u015f rus \u0259sg\u0259rl\u0259rini ruhland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 m\u00fckafatland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n sevinc\u0259k olan, t\u0259qrib\u0259n 40 il rus-erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda inl\u0259y\u0259n Qars vilay\u0259tinin yerli t\u00fcrk \u0259halisi qara g\u00fcnl\u0259rin sona yetdiyini z\u0259nn etmi\u015f, qurbanlar k\u0259sib, bir-birl\u0259rini m\u00fcjd\u0259l\u0259mi\u015fdil\u0259r. Lakin onlar\u0131n bu sevinci uzun s\u00fcrm\u0259mi\u015fdi. K\u00f6rp\u00fck\u00f6y q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n ruhlanan m\u00fcdafi\u0259 naziri \u018fnv\u0259r pa\u015fa s\u0259rt q\u0131\u015f \u015f\u0259raitini n\u0259z\u0259r\u0259 almay\u0131b, Oltu-Sar\u0131qam\u0131\u015f istiqam\u0259tind\u0259 h\u00fccumu davam etdirmi\u015fdi. 25 g\u00fcnl\u00fck qanl\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 t\u00fcrk \u0259sg\u0259rl\u0259rinin \u00e7oxu qarl\u0131 a\u015f\u0131r\u0131mlarda, da\u011flarda \u015faxtadan donub m\u0259hv olmu\u015fdu. 100 minlik \u00fc\u00e7 diviziyadan c\u0259misi 15 min \u0259sg\u0259r salamat qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sar\u0131qam\u0131\u015f m\u0259\u011flubiyy\u0259tind\u0259n sonra, 1915-ci il yanvar\u0131n 3-d\u0259 \u00f6nd\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri olmaqla, rus qo\u015funlar\u0131 \u00c7\u0131ld\u0131rdan ba\u015flayaraq, \u018frdahan istiqam\u0259tind\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7ir. Q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qalan ilk ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si K\u0259narbel k\u0259ndi olur. Erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri M\u0259ry\u0259m v\u0259 Kotanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rini d\u0259 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoyduqdan sonra \u018frdahanda, daha sonra is\u0259 G\u00f6l\u0259 v\u0259 Olur (Tavuskar) nahiy\u0259l\u0259rind\u0259 q\u0259tliam t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k 40 min t\u00fcrk\u00fc \u015f\u0259hid etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, b\u00fct\u00fcn c\u0259bh\u0259 boyu m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisini q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259k v\u0259 qovmaqla, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aksiyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1915-ci il fevral\u0131n 15-19-d\u0259 Tiflisd\u0259 \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n 9-cu qurultay\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 drujinalar\u0131n\u0131n say\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n vahid taktika \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si v\u0259 \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raitd\u0259n istifad\u0259 edib, s\u0259rh\u0259d vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n t\u00fcrkl\u0259ri s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Quldurba\u015f\u0131 Andranik c\u0259bh\u0259 x\u0259ttind\u0259n g\u0259lib qurultayda m\u0259ruz\u0259 ed\u0259r\u0259k silahlanman\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259yi, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7oxlu v\u0259sait ay\u0131rma\u011f\u0131, erm\u0259ni drujinalar\u0131n\u0131 vahid c\u0259bh\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259yi qar\u015f\u0131ya m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1915-ci ilin yanvar-aprel aylar\u0131nda erm\u0259ni-rus birlikl\u0259rinin Qa\u011f\u0131zman, Qars, Oltu v\u0259 \u018frdahan dair\u0259l\u0259rind\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n miqyas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcy\u0259g\u0259lm\u0259z idi. Qarl\u0131-\u015faxtal\u0131 g\u00fcnl\u0259rd\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlardan qa\u00e7\u0131b can\u0131n\u0131 qurtaran on minl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman da\u011flarda, d\u0259r\u0259l\u0259rd\u0259 qurda-qu\u015fa yem olmu\u015fdular. Qar \u0259riy\u0259nd\u0259n sonra onlar\u0131n c\u0259s\u0259dl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Lakin onlar\u0131 d\u0259fn etm\u0259y\u0259 kims\u0259 qalmam\u0131\u015fd\u0131. Sonralar C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz H\u00f6kum\u0259tinin xarici i\u015fl\u0259r naziri olmu\u015f F\u0259xr\u0259ddin \u018frdo\u011fan. \u201cT\u00fcrk ell\u0259rind\u0259 xatir\u0259l\u0259rim\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 (Ankara, 1954, s. 86-87) 1915-ci ilin aprelind\u0259 Sar\u0131qam\u0131\u015fdan Molla Mustafan\u0131n ona g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubundan bel\u0259 iqtibas g\u0259tirir: \u201cQarlar \u0259rimi\u015f, bahar g\u0259lmi\u015fdir. Qars valisi (Zibovi\u00e7) Sar\u0131qam\u0131\u015f qaymaqam\u0131na \u0259mr etmi\u015f ki, S\u0259lim nahiy\u0259sind\u0259ki t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n 300 f\u0259hl\u0259 toplay\u0131n v\u0259 h\u0259r 100 n\u0259f\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259 bir xoca bulunsun. Sar\u0131qam\u0131\u015f me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259ki t\u00fcrkl\u0259rin c\u0259s\u0259dl\u0259rini toplayaraq d\u0259fn etsinl\u0259r. Sar\u0131qam\u0131\u015f\u0131n t\u00fcrk g\u00f6yl\u0259rind\u0259n toplanan 300 f\u0259hl\u0259 il\u0259 m\u0259n d\u0259 getdim. Me\u015f\u0259l\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 donub qalan c\u0259naz\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck-b\u00f6y\u00fck x\u0259nd\u0259kl\u0259r haz\u0131rlad\u0131q, b\u0259zisin\u0259 800, b\u0259zisin\u0259 500, b\u0259zisin\u0259 d\u0259 1000 n\u0259f\u0259r t\u00fcrk \u015f\u0259hidl\u0259rini m\u0259rasiml\u0259 g\u00f6md\u00fck, h\u0259r x\u0259nd\u0259yin ba\u015f\u0131na ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259hidin d\u0259fn olundu\u011funu yazaraq taxd\u0131q, bir h\u0259ft\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r bu c\u0259naz\u0259l\u0259rin toplanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fd\u0131q, \u015f\u0259hidl\u0259rin say\u0131 12000 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131. Rus ordusu ir\u0259lil\u0259dikc\u0259 qa\u00e7\u0131b g\u0259l\u0259n erm\u0259ni m\u00fchacirl\u0259rini Sar\u0131qam\u0131\u015f k\u00f6yl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Rus ordusunun ke\u00e7diyi yerl\u0259rd\u0259ki t\u00fcrk k\u00f6yl\u0259rin\u0259 m\u0259zalim yap\u0131rlar v\u0259 i\u00e7d\u0259ki erm\u0259nil\u0259r d\u0259 ordunun ir\u0259lil\u0259diyini v\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fckc\u0259, t\u00fcrk k\u00f6yl\u0259rini yax\u0131b talan edirl\u0259r&#8230;\u201dF.\u00a0\u018frdo\u011fan sonra \u0259lav\u0259 edir ki, bu zaman Qars \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 t\u00fcrk \u0259halisi qalmay\u0131bm\u0131\u015f. Yaln\u0131z Evliya camesinin imam\u0131 Hafiz Qurban \u018ff\u0259ndi \u00f6l\u0259n t\u00fcrk yaral\u0131lar\u0131n\u0131 dini m\u0259rasiml\u0259 d\u0259fn etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn orada qal\u0131bm\u0131\u015f. M\u00fcfti \u018fli \u018ff\u0259ndi il\u0259 Tacir Arif a\u011fa Tiflis\u0259 gedib, erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 ruslar\u0131n yapd\u0131qlar\u0131 v\u0259h\u015filikl\u0259ri Bak\u0131 C\u0259miyy\u0259ti Xeyriyy\u0259sin\u0259 bildirmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flayan kimi Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin s\u0259dri oldu\u011fu Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259ki d\u00f6y\u00fc\u015f b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u0259nl\u0259r\u0259, valideynl\u0259rini itirmi\u015f u\u015faqlara, kims\u0259siz qocalara qarda\u015fl\u0131q k\u00f6m\u0259yini \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015fdi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Z\u0259ng\u0259zurdan parlamentin \u00fczv\u00fc olmu\u015f v\u0259 bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra\u00a0 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fchacir\u0259t etmi\u015f M\u0259mm\u0259d Sad\u0131q Aran. \u201cQarda\u015f k\u00f6m\u0259yi\u201d (1951) m\u0259qal\u0259sind\u0259 qeyd edir ki, bu c\u0259miyy\u0259t \u015e\u0259rqi Anadoluda m\u00fcharib\u0259d\u0259n z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259k edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 Rusiya \u00e7ar\u0131na m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. Lakin h\u0259r d\u0259f\u0259 r\u0259dd cavab\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131. Bundan sonra c\u0259miyy\u0259t \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Tiflis\u0259 &#8211; Qafqaz cani\u015finin yan\u0131na n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Onlara \u201cSiz Qafqazl\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar, bizim d\u00fc\u015fm\u0259nimiz\u0259 yard\u0131m etm\u0259k ist\u0259yirsiniz. M\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 buna icaz\u0259 verilm\u0259z\u201d &#8211; cavab\u0131 verilmi\u015fdi. Bu zaman \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov demi\u015fdi: \u201cSiz, iki d\u00f6vl\u0259t &#8211; Osmanl\u0131 imperatorlu\u011fu il\u0259 Rusiya \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcharib\u0259 edirsiniz. Biz sizin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259riniz\u0259 deyil, i\u015f\u011fal\u0131n\u0131z alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z vilay\u0259tl\u0259rd\u0259ki p\u0259ri\u015fan qarda\u015flar\u0131m\u0131za insani v\u0259 maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259yirik\u201d. Bundan sonra c\u0259miyy\u0259t \u00fczvl\u0259rin\u0259 Qars vilay\u0259tin\u0259 getm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u0259n \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 1915-ci il yanvar\u0131n 21-d\u0259 \u201c\u0130qbal\u201d q\u0259zetind\u0259 \u201cBir lo\u011fma \u0259tm\u0259k\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cAxalk\u0259l\u0259kd\u0259n \u018frdahana, Oltuya gedin. Uzun \u015fose yolu m\u00fcsib\u0259tin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olan Zazola k\u0259ndind\u0259n Oltuya 180-200 verstdir. Bu yol boyunca gedin, iki t\u0259r\u0259f\u0259 bax\u0131n oralarda minl\u0259rc\u0259 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndi uzaqdan bir\u0259r qaralt\u0131 kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259c\u0259kdir&#8230;K\u0259nd\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131qca orda-burda qarlarla yar\u0131m-yapalaq \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f boz l\u0259k\u0259l\u0259r, \u00e7\u0131x\u0131nt\u0131lar n\u0259z\u0259rinizi c\u0259lb ed\u0259c\u0259kdir. Qoyun, m\u0259n siz\u0259 bunlar\u0131 deyim. Guya t\u0259bi\u0259t burda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n minl\u0259rc\u0259 \u015f\u0259hid edil\u0259c\u0259yini bilib, ham\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu yum\u015faq qal\u0131n qardan \u00fcmumi k\u0259f\u0259n haz\u0131rlam\u0131\u015f, k\u00fcl\u0259k, ruzigar vasit\u0259sil\u0259 onlar\u0131, o qurbanlar\u0131 bacard\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r g\u00f6mm\u00fc\u015f, basd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min d\u00f6vr\u00fcn faci\u0259si haqq\u0131nda \u201cT\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d d\u0259rgisi (1972, N 126, s. 435). yaz\u0131l\u0131r: \u201cAnalar\u0131, atalar\u0131 \u015f\u0259hid olmu\u015f v\u0259 ya gec\u0259 vaxt\u0131 qa\u00e7m\u0131\u015f u\u015faqlar\u0131 da a\u00e7\u0131q qap\u0131lardan gir\u0259n qurdlar yedi, sa\u011f qalan (yetiml\u0259r) kazaklar\u0131n \u201cat t\u0259si\u201dni ayaqlayaraq i\u00e7ind\u0259n donmu\u015f arpan\u0131 yem\u0259k sur\u0259tiyl\u0259 a\u00e7l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yox edirk\u0259n, mart ay\u0131nda Bak\u0131 \u0130slam Xeyriyy\u0259sinin g\u00f6nd\u0259rdiyi universit\u0259li g\u0259nc qazaxl\u0131 Mustafa V\u0259kilov v\u0259 Camal Qaraba\u011f xiz\u0259kl\u0259rl\u0259 g\u0259lib, \u018frdahan k\u00f6yl\u0259rind\u0259ki bu faci\u0259ni g\u00f6r\u0259r\u0259k, yan\u0131b-yax\u0131ld\u0131lar. C\u0259miyy\u0259t\u0259 raport verdil\u0259r. Canlar\u0131n\u0131 zorla qurtaran \u0259rdahanl\u0131lar Posxov il\u0259 \u015e\u0259v\u015fata qa\u00e7m\u0131\u015f, orada acl\u0131q v\u0259 yoxsulluqdan \u00fcz\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1915-ci ilin mart\u0131nda Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti Qars \u0259traf\u0131ndak\u0131 h\u0259rbz\u0259d\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn Xosrov b\u0259y Sultanovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 komissiya g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdir. Novruz bayram\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n komissiya mart\u0131n 21-d\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f, onlar\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, \u018fl\u0259kb\u0259r b\u0259y R\u0259fib\u0259yov, Xudadat b\u0259y R\u0259fib\u0259yov qar\u015f\u0131lam\u0131\u015f v\u0259 \u0259lav\u0259 maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdi. G\u0259nc\u0259d\u0259 \u015fair \u018fhm\u0259d Cavad da n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 qo\u015fularaq, Qarsa yard\u0131m \u0259lini uzatma\u011fa getmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015e\u0259rqi Anadolunun Qars, \u018frdahan, Qa\u011f\u0131zman v\u0259 Oltu b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlardan z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r\u0259 \u0259rzaq v\u0259 pal-paltar \u00e7atd\u0131ran bu hey\u0259tin \u00fczvl\u0259rind\u0259n Mustafa V\u0259kilov, \u018flixan Qand\u0259mir, \u018fhm\u0259d C\u00f6vd\u0259t (Pepinov), \u0130smay\u0131l Hazaral\u0131, doktorlar Bahadur \u018fli v\u0259 Ordubadski xeyli i\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Qarsdan \u0259lav\u0259, \u018frdahanda c\u0259miyy\u0259tin \u015f\u00f6b\u0259sini yaratm\u0131\u015f Bahadur b\u0259yin idar\u0259sind\u0259 \u0259czaxana, D\u0259yirmank\u00f6yd\u0259 m\u00fcalic\u0259 m\u0259nt\u0259q\u0259si a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, \u00c7\u0131ld\u0131r, G\u00f6l\u0259, Posxov nahiy\u0259l\u0259rind\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259ri t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc \u0130smay\u0131l Hazaral\u0131 xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, Az\u0259rbaycan Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti rus i\u015f\u011fal\u0131ndak\u0131 \u015e\u0259rqi Anadolu vilay\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi hey\u0259t vasit\u0259sil\u0259 12000 yetim u\u015faq toplad\u0131, milyonlar d\u0259y\u0259rind\u0259 \u0259rzaq v\u0259 geyim g\u00f6nd\u0259rdi. T\u00fcrkl\u0259r\u0259 t\u0259hdid v\u0259 t\u0259cav\u00fcz ed\u0259n v\u0259 bu ki\u015fi i\u015fl\u0259r\u0259 yol ver\u0259n bir \u00e7ox r\u00fctb\u0259li rus v\u0259 erm\u0259ni zabitl\u0259ri az\u0259ri advokatlar t\u0259r\u0259find\u0259n rus m\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 verildi v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131ld\u0131. Bununla da t\u00fcrk xalq\u0131na qar\u015f\u0131 edil\u0259n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 soy qoyuldu (M\u0259mm\u0259d Sad\u0131q Aran, g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259qal\u0259si).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n general-qubernatoru olmu\u015f doktor Xosrov b\u0259y Sultanovun 8 aprel 1915-ci ild\u0259 \u201cKaspi\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f yaz\u0131s\u0131nda \u018frdahanda t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar bel\u0259 t\u0259svir edirdi: \u201c&#8230;\u018fyal\u0259tin b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 b\u0259ni insan g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. Yaln\u0131z iki m\u0259nt\u0259q\u0259y\u0259 500-600 qad\u0131n v\u0259 u\u015faq y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Onlar\u0131n i\u00e7\u0259ril\u0259rind\u0259 c\u0259misi 6 n\u0259f\u0259r \u0259ld\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f qoca ki\u015fi vard\u0131r\u201d.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti \u015e\u0259rqi Anadoluya g\u00f6nd\u0259rdiyi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin verdiyi m\u0259lumatlar \u0259sas\u0131nda b\u0259yannam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdi. H\u0259min b\u0259yannam\u0259d\u0259 c\u0259miyy\u0259t Qars v\u0259 \u018frdahan t\u0259r\u0259fl\u0259rind\u0259 qalan kims\u0259siz arvad-u\u015faqlar\u0131n Bak\u0131ya v\u0259 G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259tirilm\u0259si niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu bildirmi\u015f, oradan g\u0259tiril\u0259n yetim u\u015faqlar\u0131n sahibkarlar\u0131n v\u0259 m\u00fclk\u0259darlar\u0131n himay\u0259sin\u0259 verilm\u0259sini q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 v\u0259 ona biti\u015fik \u015e\u0259rqi Anadolunun rus-erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131nda olan \u0259razil\u0259rind\u0259n can\u0131n\u0131 qurtar\u0131b qa\u00e7a bil\u0259n kims\u0259siz u\u015faq v\u0259 qad\u0131nlar\u0131n bir qismi Az\u0259rbaycana p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi. Tiflisd\u0259ki M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti qa\u00e7q\u0131n yetiml\u0259rin c\u00fczi bir hiss\u0259sini yetimxanada himay\u0259y\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti is\u0259 Bak\u0131ya \u00fcz tuturdular. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan MEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin yerl\u0259\u015fdiyi \u201c\u0130smailiyy\u0259\u201dnin zirz\u0259misind\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin \u015e\u0259qi Anadoludan toplay\u0131b g\u0259tirdiyi yetim u\u015faqlar\u0131n bir qismi saxlan\u0131l\u0131rd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Bak\u0131 yetimxanalar\u0131nda \u018frzurum c\u0259bh\u0259sind\u0259n g\u0259tirilmi\u015f 1000-\u0259 q\u0259d\u0259r u\u015faq v\u0259 qad\u0131n yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. O d\u00f6vr\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, 1914-1915-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tinin \u018frdahan dair\u0259sind\u0259 110, Qa\u011f\u0131zman dair\u0259sind\u0259 75, Qars dair\u0259sind\u0259 130, Oltu d\u0259r\u0259sind\u0259 90 k\u0259nd tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 \u0259halisi soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u0259kc\u0259 1914-\u00a01915-ci ill\u0259rd\u0259 405 k\u0259ndd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 soy\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259tmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u00fcrkl\u0259rin 1914-c\u00fc ilin sonu v\u0259 1915-ci il \u0259rzind\u0259 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalmas\u0131n\u0131 o d\u00f6vrd\u0259 Tiflisd\u0259 d\u0259rc edil\u0259n illik \u201cQafqaz t\u0259qvim\u201dl\u0259rind\u0259 \u0259halinin say\u0131 haqq\u0131nda statistik m\u0259lumatlardan g\u00f6rm\u0259k olar. T\u00fcrkl\u0259rin m\u0259skun olduqlar\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259hali qalmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u018frdahan dair\u0259sind\u0259 1915-ci ild\u0259, Oltu dair\u0259sind\u0259 is\u0259 1915-ci v\u0259 1916-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 siyah\u0131yaalma ke\u00e7irm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1914-1915-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 150 min\u0259 yax\u0131n t\u00fcrk soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, erm\u0259ni-rus birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131mdan d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin yet\u0259rinc\u0259 x\u0259b\u0259ri yoxdur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\" align=\"right\"><b>Nazim MUSTAFA,<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" align=\"right\"><b>Az\u0259rbaycan MEA A.Bak\u0131xanov ad\u0131na Tarix \u0130nstitutunun elmi i\u015f\u00e7isi <\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>\u00a0\u201cXalq q\u0259zeti\u201d, 31.04.2007<\/b><\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzI2BwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"cy3KPTkzL1O3qLRYISmzKOfkzKPzgSJAuigzLzNPwdDS0EQXSJjqJmcqZOaAxFNOzlQITCwqVijLzEmsPDmzJDMPJFRyeFsRkJOSmQ3WrFCcX1l4ZGPRkY25ChmJhUBmXkoiAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDUyNgcA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwNNY1sNQ1NFEwMrQysLQyNAQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"rVxLjxtHkr7vr0j0AgsJIFvdrVfLlgxI9tgeaGWNLI2h9WWRxaom0\/Ui60GzeJrbHn0bQMDstm+6Whed+mS2DOhvzC\/Z+CIys7LYbKsFDzAaN8liZmQ8v3gk789V3XRZ8mCvSVbNWGdmWnyifmjrxpx0n+59dt+4zzNTJONZYqaz5hN1uH\/nU3VSFs24NusEr29WSY7ntZpVycmDvVnTzD+5caPQa5PntJw+0fumOClv\/DgfT+iLSdHcaOdZqeP6xtHB4c0bB\/duPNZV\/d+pzpLa7P8wn2L3fKrwjCmmRIFed3tqkum6frCHfcd5Eps2V7SkyfU0GR\/dPFZ8hCw5afboz+bBXrDonqqryR8mbXzz4GB1dHDEJKofTdzMHuzRe3tKuPNgjz7kreqk+ZfupujvH0fqj654eHB0a3XnniyJF\/+CNe8eHaxuHd\/hJenvP76iEHf31vGPxEqSNYn8Wq5XY+b3J+DEfHWdqD9Y0l78ak\/d+Oz+Df3ZS12ZiVHx5u0ye\/+qoX+VKdTy\/SuVm7o2ZZFUqnn\/6t1pajLdZLo6f1Oo968yeTCm5zS+R\/\/dvE6WlaEXxUiVhX2ypm\/NMl3E528q+nd+ev5GJVVOD+HJSr18SYvVpsJC9O+EVqa36Z96WOi4zFom5eGa3ox0N9GFajZnVSq70ycLXb3DmunmDLQvjVrQTtgGFPCX67Lj997kSqe16TSTpmbvX3W60SpNNq9NlZt3p1h0X73UGT2en79Za796s3lbvX8VmwyPqYj22pwV4cInemKEdKZqtjlbtAszxm41kWQ6OnGjlgnxJ8d5Ff3\/ouYlt473bVLP2ygzqa7pDGAhPVrNyG7nVbI2MSmCUV8nXQzu\/fZTZrpkqY7uqFxXjTq8d+94TNI0Gfj5z7\/9I1g5O3\/jZOLpBhv0gl4Usf7n3\/5XEfurnIgw+Zq4RB+\/O4Xg9tXm7yRhImVzFsc4CT23FukHwiS9WejCbF6zCkygJDomDcj9UWJiW6c7rRpNr5uYqcj4c2XIiS40+CQLr5Iuo5MQv6fE\/c1ZRpu\/Ox2pF5C\/6eiJbc3Q1cose72s9SrDNvR\/ilhNcolZ5Yj\/TFCs6ZEi0hlxBm+K3lWq02sQ1R\/+USvv0RfsacdVW0OBqsioyOBr705zJ39iAzErpfOTPA5vjQ9vj3\/9mYWCz0HZMzJctSTL6PxpTVGziM5Pt7WuiY2ou5qYgr8hr0iP6XBr7E8KVue0sSpX7aS1Uqbzrp0+bl5ry2z632JfPSHtg9liZzpGThYAsh\/plLZ9sjkjXmTQg5dJV5kOvP6cnuK\/Gn5yxwl6rdKssu1aLcquZe6XXazJvrTo3BrkwdJ1iuNBsRZt1bS0pZjmtipAAUh1us2ZsmbKX4rev5rVioJaZqr9+zcM+bP5Z\/92\/wMx+vD44LC3EQhyUb47ba3DAmkkuaIlyT7TJwu9Vk1ZzfWi\/5hIICllKmmIQvAm4rOJFkPhSLOKy1wW8e7d\/9FfC+McHFmDXvHSbqFe875t4UF4169ojQlJhi1npL4iGifWBs5\/ITVZ0j4rVqHLSE3V5mzzGo5Lz7V3xmRVMwoBkWgvtKYxE7go5nyXVOOurWJZEueKDTzP1LAxvzuFHHaJN9q8JXGlZFcpDMuqjujNnB7WmexfSDipKO7ZLTdv196P1vYhPdEL8hlzx5p9dXh8dDw+ujeeSIA4PL59e3z7zngC7WE7g2THzPitIxq1JlmB3ReIGRCSwsTosw57QqMLsupFYOSxJl8ZayaQtVA8+xYHy4qesSvtMAU231jPtJrTurTJ2P5X2Ms+j\/7i0HRF9b57d3zXRgFmhCjRuPebPT+I3F3CawhTdEI+k8ZnrJQhattKrwIFvWnjzvHdIO5I9CjotM91MX7eJCe6KLHrQi8RKGqWLbthHBRiGFEoq7CXQI9HuqGAhwDtMYm6Rg5yYu3wujhf+Nk1OT7dsOzom2teWk5MhuV8c2wqid2x2Q+IhRCTVEei29ahj02xNpEmZRVtUEs9M7FRqcnNyPkEsmpazRQUfnnHRkcJ64A7UO8cPXoSHemJYOVljpH6NLRldfHLWLuHNnVbicMcRt2R6lrittjoCIpvQ8BSLDhggVNLKGJRaf4UB52RHqlrXiSaI0fgt67DFFdO7owkyCK9SsEcOO5Xxttuunm7eQ0PyWBnQpoTMECg1p\/kFFANgAVz4m0LwbTNIddCe00Z9XE15J66e4uwqvWy\/bZQdLtvmeUt7druDxW1kPg8QViRYJj6HXYEuMPDA97H8n6kju7y6y5ZQz1o93hEK\/J7CCs9O\/MyK1PtAWncrsqorOjl9S3xWOX47SfIA3yAHs\/O3yBGkI8qeiTlvIxn95TBwojDuWGXymgahDvTgvbCkte5\/I0T0sdPG0LZsTaVW41Zc0Frd7LkNrOEv0B+gGKPlYLznAgzV\/NbkghUTPqSyMpkBzHl7ZhZtA6EZxRkAKGHkW5EMbEmcIElKrINcSpYXxSzOnGuYvOa9DonXXaxcZrAsh24mwH3VQiqFoUCh+yr\/+KIbamyQYu0+O1yAb8JhX47o+1zuAOSLAdfAjWslcUg11L\/8e\/HR4eHn9qDjtRDAC\/+6\/yXYmqyhiXJB\/iy0oQSL3eqIOTaoQRBikz08rocHEZeqLQsFlXinrvDIMg9llNCQR5bweKA2Ch1SJxxtqtGuwCOJCFlSTMYAFA70eyQmuCQlM6Zq0cs2usLUpeCkrO2IU+GPQigNMid6CQBBuoDF6x7SzYSfU9IRLXTzwGBMTMy7V34+1fRzPPNnVbyVdqW3sRZHNaudAMtYaugL5L21eQ2aF88VDnDpUzBUs70viCPZmosT\/pG52Ye+i+BvicUo416RESXdWspYwhq44tR35VVWdTlcgwepeWSNB8KXeE5yl+yHhI91k1JeWNZq+\/UV8myrBYtIOGMFwoD7vaS6uiWjYNwiEd9IKe0oVJ\/\/rP6hlbNEE9JABVnuo3nJ1hCSrZYJNAB5gOFyiBNYxjp4A\/JmixPR2ny7hRydmxfcdINUAZLmlHK2DmcQOyCTyF2F1dEQPcOb1qnjrBEGtUiugd6ZCYU+ixi61GxpxjKBawXm5zOFFOIB93kUUg1dAOyiRmm1x0nUOQh9vTkctdt1eYj9R187SPTkCKM1BdEQRUBW1Yj9bWu5m3DFvrcLHW9hXcG2MXyessN0qmIMBdFvWsGhUP3DXdK6+yHAU+dJMuKo4o6HjNsq1lJehrkTT40QpctlIAOXzRw\/pnLGD3CJHOxGTbrKdso0SB26OPclaT5tM45qyFUOU8q8QnQE6JjttxObB4RrwpS3y+4zjAEui4iWqFd5l3DA9kgYBo4kQWlZ+dBera\/BX9qm0ubYruYZmMTQg1zYp5pn20SWcVUymmDk7gwIITQQRoi9cQsgGX0Ar4XyeJCs43y+SihzwPiPN8cMeZy7tjEkzAkL0wZyVTqW4CILkDxOZVeLkg05FiOWGeGZO7kF8xesLN\/uCzg62ht+GizjkPI7oofQ1\/vUmyUR4gRs8qk3t1cTY\/+uqYUvz0\/bVFwJYKyMk8aQENd7I4IR4JtyKMymiuruK0l2YTSpCaSx8h1Vu0PlIPEfbrB0NJ\/+\/dDy8Dr7D78xMSxhyLECCdk0qF99U3ZSQKjDscBYNp5pA\/spRIwQ9g62lYD1m9oZ1CdwZpOPZ5mTTsibIICk6gh8+oZqD4\/zS1YkO\/1NbrZ5mxCOJ99i5Xmrz+rr3szYickmDIo03j\/eqFUNBHUxW7zY9Tjq6RIKuBHK6xHiPgUbQGbcrYLVyPQmaCfHXUcOQ2HxmJQKrxYI8QZORif\/7JeI55yHYKjk9uQ9iqzmFX2IgOKXuwHYyLmMSGgOWHhzdsuqFVYudMbZIltFICgKflShYwt5fAQZkvergBnuFYCJzMPgIDTrmjzNpv6OI0gE436zSTrYuOhZ6a2vIqzV61rCYTI2\/YMoJCpPkHMkUecS7uSHF9sc4pZKmWbKMh+k6VB\/SxlB8CJ5YJtoFC3DhAcUT1yumD9dyh7smwL5reyIs4HkVOLyCSzZu9MNgRzsjGBjArZN6ML2oJUoOhNb9FWkaSLKUiO2BjHokSV5BdnP8R8pjCd\/k+dmqJvvUStPaZRLTk\/RQgKB3LCDTXmAn9EQloq\/vqEEJ9Ca4p05refiiXyFtZX1NWrBi0XEjT8XqUNmOCKz9wdypEI0hngIcYDB7FtvGI\/SEaXWqCXR9ZHt4V7qCkuJLD1jqv3EUNFg+KWqxbMZ+nB36HMRQyKKcGKOT5VMOVTTUkOlzcpNkUWXARlgwPvzdkFxmZp1uRm8Q14HEj48LaSxJspADQn02k4LH+UBg845IzJld770g1KDYe3BasTvi6WIvSbY0lHr5DUMJLI9Gi7Bq42\/0OxhRt2FmYgiFd6ERTpdkvONdP21bOgCde3A1AVJHLT3YVV4uFjekEAOckUJ++gse3rRDtdKXoZFTEn53DzuGxEOfj7zlwub0\/ELWMpCXHudKIbMx1Gvq\/I1Vmg+JRoUtde6GVbpyjhFJRidUHtBNZEcJ802LYNLXi\/ddCXqQiBw1xmJv5IGPP7yXLRt1zRTthmlUuOL02NXWfTwgYVlV0LO3P9oJCrhXduxOGFRHV4NJsigFOLcmlVLGkKw6libtYCdW0v1qL5YTMWadSVcz1nA306Q28d3mM76BPwK\/CNK4rketusgW4WfbsvMCDBen1kqflR\/MVVEd\/ODFrgXD9WjU4bk6KY2VT6RJYPBETKv+T0K0OTmEzOeH96QVoICHC8xLTYh56wdOfLtltV20jKXbpvui6wReWqiz55eNYS8KgidpiEb2JKjUh8TitWtJ3zRRL1PdtiZ1yBWvkZAOm6kBuf9HWxjvKCCBm6hwFw2dL2r+nwiquIOdctR14eW2KwLLb0gUlB8iwlaIt2O+077zB\/698\/UtUQ49nhjvW8Il+lO9ceuwD6TN\/22669SkBkqXu3ulWFvdABDmcbuCBmFlIkI+8E7pEiQCBEw1oZhM1nHPnGEt8y4X7hcvtwNXjBhYZ6RCg+CVvRlSXtAKbg8GcnMwKH4EPoSIm0\/dotvTletAAJXZL7WMo5C1GluCkoFVrnf73FTBgbi6MhvVj7Oq1X0AHU4cGRou\/HUrZZc4IzSIifYw9gqs+lvTt+JtmqxbJfb96mbe4w3EqmYmy32WEfi2i\/fP9qBb8e04MQXUnosNiHixH0mQTDMSvdeJHmcDoyaGCLsA8LiiAcym\/fIpveV8d3xsd3r6uBrrGSyRdCbACJPSmzTKsnMi\/EXgiwcirhv+LKFZxx00atpPYJ18oX6DbVsN0GzvYTkA5NsWKx+R9pZMX2LfFJ5EZYVwDtte9NVC7N5vX1YdK30B35fLzgzk3u8gkuiz2Ht8hdxPR9Vu+wWBluEtg6odgCUptynrGHZTtBfYGxWMGVHOBodMRJpa3Nq1U5IbfaZm1RtySSIZZK4FG9aMJ9zVDnyMPIxtzlctpViwUMV+V2KUuduN6FThgLAEGHx5FiDvcAkDEB4eb76oknzDXRbN4mYFRgE4YS0Jbjx5yvtF32seu2r8Sg+Ey+YEDaT9AtQsdDMrXjg4PB69tbr7mzc9Cz2R7QAhafgyB01AbZNs6ex0TASERkyaDMRkkMIVUoEhzNLWIKy1Y0czjHLXjIhhne6JWlmSRKC540tmIhWAqJTcgN45gtIa2PI3B4bPy01IB4idrq8Cg4pJ2SsS0rlFFcyYftlxuEhluDzk1OeXuf6Es+MumTtIHypaF2DLp+lShVvyGCIXAQm688WQX6GiwlyrTWsKlOz1na0mIkPZKvhLN2Mo4Q8wbBoTgB5VYxd7VQYYr9cIabvcHJRxcIMPKdCBMDmocgmFrUhG4efEru7sv9X3\/2LtK6eQz+LAXIVOwVIldmYP\/Ckgoi4FYabdNJ5ioacTIE9adlhqrXROdocKHmyq5ffU2565rgDPJp8tUnklUwli98q5Jho8cS8bZyB9Glr8\/KWMcC33S0PNmcnTSGZ\/L6raQwDrVQDytzoriCKbCUPQCDueEM3VLGkmwsJLnGbqYHH83enRoHK+zAVjCb1U9siSlHJvNJ9NU7cr9XRnf5oBR1icHoNn6fdEBjEez6BeOcDpUHoNSY46aUsa42X7azdpnyiGqHcRhXdgqcLUxyYQcMufwqDZMRB6uYiHPqahrhhgIwAVMp+ApcqA0SwonmhHUBSEPnRLWetJ0hZGFkUnXK6YurS4RjXpgcVZ9vzvJZ6weeuIZpA9T3Uutft4y25gi4OcY5EcXWS0oJLb5YcuaVvTslHqZ99anwmeqvPw9Luc7zcF9Ooi1lxXkOlPuc\/T8pn4Uoz+Ro\/ljAJNcIfxxeZ2Ss+1byIunigZFOvIx2NKIG1ZhCSfWnkhKjF4jdNQ3Gpby75roK+2JXw0Zrg2NH2Hb0xUmBgDPr2PA1xmTkA5Y64lpdj\/0etT3zwmPAVmHqjI2IG+pFOd+8bqHjXPvFH7Ztw7VfsWZnva70vTUTJOmBBD1SBm1RrpolohIOnrmDPJUiCcnmOXwVL2brW9ZO6HMEwzW5eZkKg7egTJp9NuJVvt1\/hxNcs0tytX039MbdYzNB8PTzyGsogTuN4598uF0J\/l2OqTiRL3xiTzNSJu1ny\/tewaCnp5uyks4MszcQfnZhRpH10R7uEXGLrNZNIuZWy\/AhvHbSmWwUWA\/ChNRvke72EW49SKHF1WAGz6Ae7z2BG4\/TMqkrARPTE8aLwA8DhIIwKfH2cgWE4ftYfnH0a+pzmoHEPqJetGNox6PeoAnkB9ztPGc\/H45+\/NTNZIqEZNSITPbv0AT1pTYL9U1CIl1zgWJnXfJIulPcR19EOoPGEZ5bJ5Yo+oCijspK9IpQJAEX8dCWU+JBbPCbVezhSmcpR4KUvY5LpLUk16RGiLDk+ND9I2RR1onqcKkAtgV9aoyrcBZQhwn3XEhQ3+s1\/ddWISXG2AUPjw\/GhBshibrhrAjj4WXGtbJiYncUxW9cz5n24IGhkjNQeEvJJSbDbNoWPdu17fAadqFoHUBvJeDKGBIpB7oXtL\/FWo+tkxlguAWRUyIPjxByuAyO\/0FjSbhjghZEzoJEXDVuvp6OsVYZ+2wQOJLEm5bkwaCqnyonw+MRf2kqWWIoRQQXRpLj1GyIkSsrwyIp2\/kKXCTOROzPhbKBq5PChuePr5Oydk5sKCZgA+Q0A8oLUT+Fqa7NEdwFnFkLRnzJW2JfyvIofHLEMWKE6b2MK6BVuzZTgGhCfw20Dgpv6wwjVfatGR7XnvRz1C45QSpkbypQjh02sKp90ucrGW3Y\/8Sh5HZJbYK5C19sAOWw6M0ZrEVms5GeH967ezRS31CSc4crC7du3r6+b+82EC1iPraENlK6saP3jtsBFGEr4llzvYIaAmxJUuNAFIRLThWqArbPWVXA9Kmp7HQ\/JsgpmYkJSdQEEG1Sew31YoDs6rpKKftLrfiJNt0o5j+dCmMHHTaSfNzgtgKbJOXHTKWu5hzbuoR9r4zJGuQoIKqfNCc7XXEESXmalEeXXalXsCkP+eQDFE2CGBRU2sLA9qEdBPSnmMOn06z1CgHNlmLUd9xYpYgIBn5OkTPjgQdMRKgVzCJ1xTTXNvU1wEGmSE6ENFrkXxjreaVWzxgjGrPBZ24aoIfRwEN6XlZ868h1CD8PBk\/WmEDtS3wc02fumpD6S1mviHxWf4C9JYm60b3sRzYD0hMGyawn5apus0w6KhTYnEtx4+tX1f5B8St3w4ZXTx6qOiyyp9JdqKI1G6iNey5mO7fxsqwrOi4jmueoZBeX47+05Jtxnd5CcjyMsURjifKBitPPrZmjDjHFX5vo17GHdEHS3u3orHZIOc7VOt3cAJP6kLANZVoj9ZKzeXnzpa5zi\/7LJRQLni3iwgk+\/hZzRPgLH74k6B6TqW1\/4oBBFoxyuLx9N+rpsaIlP2bfrQ1uqc04FfmckGUMT7ELFvNlPjQhM2k1Qo7a78LzwBwZGxkCmn5c2+zC\/PD2tYNwNtp2+Zr2QqZ5oWR+SZqD63FarIJC7Jj+kZH5W1iaw5Q7d4AB2altuxCWoFlxeQRP5Jgd9CylEMEX8q79JZkbUtrrPPrMNZKMkvO1FDdG5CrThkfOyY5mOm7l7qCctIoJv8c1+ZrhnbuB9TK\/YnYUrAajoF0aIFrcbzrdvJVRAjc4yyrk9o2kMGhimVtjtlJcJwfKuO0Lhs0kBfjBWPARiXNiC6e+VczRJrO+yHesR7ZRO3IO7EJz9up33EIt9RWXXZc5rqSB3+zS+T713yG0Qe8gAL+cjg\/qDjsdIVpQYe0Ax94yg63moUD7PtIJlUMoJDVTDtsS\/qX2GkPHcpN17KYAQzpPdWAMU0DAYBM7Q2mtBoN9MWEPO2NHiSgxx05TcU2kpaNThu3aMuJREd\/YIZqKe4eKoFATcXAGC5bBHMRaR8ZO19obLjpelqmMt1qw7gdgap4CSbnaI8U0Tr5iMZoJ111lQkl0j5M8YF14OCkt2qnmfqjR3RCifMoVxjl8ziSoh5KgJEzuT8aturarmjMKXC9fMvGJ0vWraeTHlK4ceEGUmsqo3HjRRklVIHtvHVwUL3NZND2WVlaQINrM77Gu52Y7I4SGTPrbJ6z7dqg48DyDxHVw9Vt6XVDcpeGrR5WtS9iM6befZNIZGaAdewhSsd+5+se9JhkMQynAZWQoUvUFaaR\/\/Rc76bKM75DtLCBCUWgxoE7ARXjj+KnLgwaXqtx8I\/D9Hd+ckbnq8L4g1zGtqSw5gFYoQlyt9Hs1lHVx9nHgOYpLnB1DUWlK8vUu6Tj669hQGF0UmCuCKkRtFtT7bFIUPOP5IbUUf6HJQ2lr0kH45qyjL\/jqihDJuE9j7BXoTi4MDXFY4y\/QqSIYx3LFbVxJ8sV2i44L\/z0IKHCa7iI+Baco5azcqQQJEBWN2L85uAvR\/4CAzNzY2Y2PGzDbnq6lY0Bb7ZAVLhgPL+QuOQPGtEoDlUrVDjD1gXFJrqnIogHS2ZozQB8J+QV2Yob1chJD4ZEith434eiuvofhkG\/SUti3vHfq40eB6KgfVG\/fT\/D5KTrEFI2M9CQJtzuAgweAXHB\/VETV9ZdWHIICepIV\/Q9oDK5FcznZqR6CXtM2lDPLtMTXUvLSg5j\/5E8Pgdc73Ohp8HsQ4fSptBb9tZVcG7l7xLk0gVZTrcWNfCQiguDDon\/h+\/OR5bbtWW4rei8o\/6MMrtG6+QfqMp1FISNLjWern6zxE9+DtlBvYRwk0LUeB53ibb3Zfd3yaV9pgQb7e+I+vgrkkh9z8LHrkh9zMMX2OE\/tr48OkozBh3dv2wuZw6\/cPLBTQjJcY9++dyCVQtXoXOcMy+QaeuyiiM3XbNN01+ijDsPNtgx2FY3DX7T49eeLbLh1cFuo2rqevLPcTBTZH06xE07+51euPuRtrTK40SRj1fYHAfoidP9bJZcwwg0hlr1P7AcHexjCY3gZZoC5jSa\/DUEGseTBnizAu\/72Lo8Z9EU78q0NBvnSMADGFkLkdhq9CkCx3ISu07bgMGNrbR\/AJvY2N5\/MtTli4MVL9DJEY07dwgfYObmnLG\/DX1pgzrp7ytg0vClGHjBPuWE+GMba1rir2VZw5diXui3U\/qCOv3j\/ik5Ub85O2Jh\/\/3bGzh84ubxv0g\/o9WTwMLn0z82EnJkO\/Ch5N95nIsOUkdwxLVeUHl\/NAD70gPys14O9Cr+wtffZ\/eizb\/DDUurJX5+\/ePjlw9H9G9GVfizl4jrbMejhPjvsFSC+Yh+r1QtdmRUu2NEqCGQACAl5WyADUgzySFfd\/8MPEEm\/\/kz2yAmMTR\/IGkfq5uH+wa19ylbv+s3+Hw==\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin v\u0259 missioner t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u0259ll\u0259rind\u0259 al\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259n, onlar\u0131n silahland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259r XX \u0259sird\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Anadolu v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar v\u0259 soyq\u0131r\u0131m aksiyalar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u00fct\u00fcn soyq\u0131r\u0131m faci\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259rhum prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev 26 mart 1998-ci ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman imzalam\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":238,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[15,4,7,8],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=237"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":239,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/237\/revisions\/239"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/238"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}