{"id":240,"date":"2013-09-14T21:18:33","date_gmt":"2013-09-14T21:18:33","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=240"},"modified":"2021-07-18T19:41:43","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:43","slug":"1948-1953-cu-ill%c9%99r-deportasiyasinin-b%c9%99zi-m%c9%99qamlari","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=240","title":{"rendered":"1948-1953-c\u00fc ill\u0259r deportasiyas\u0131n\u0131n b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"line-height: 1.6; font-size: 1.3rem;\"><a href=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/images.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-full wp-image-241 alignright\" src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/images.jpg\" alt=\"images\" width=\"281\" height=\"180\" \/><\/a>1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 son 200 ild\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015flar\u0131na g\u0259tiril\u0259n faci\u0259l\u0259r silsil\u0259sinin bir h\u0259lq\u0259sidir. Deportasiya v\u0259 yaxud \u0259halinin zorak\u0131l\u0131qla miqrasiyas\u0131 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullarla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyasi repressiyan\u0131n x\u00fcsusi formas\u0131 idi. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u0259n bu aksiya h\u0259m administrativ xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, h\u0259m d\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan xalqlardan yaln\u0131z birin\u0259 \u2212 az\u0259rbaycanl\u0131lara \u015famil edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi repressiya kimi xarakteriz\u0259 edilm\u0259lidir. Min ill\u0259r \u0259rzind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n arealda formala\u015fm\u0131\u015f toplumun g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir q\u0259rarla tarixi k\u00f6kl\u0259rind\u0259n qopar\u0131laraq yurdsuzla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 is\u0259 bu aksiyan\u0131n qeyr-insani, anti-humanist xarakterin\u0259 d\u0259lal\u0259t edirdi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1948-1953-c\u00fc ill\u0259r deportasiyas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 ged\u0259n prosesl\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salmaq laz\u0131md\u0131r. \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin sonuna yax\u0131n SSR\u0130-nin T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri h\u0259ddind\u0259n art\u0131q k\u0259skinl\u0259\u015fmi\u015fdi. 1945-ci il mart\u0131n 19-da SSR\u0130 h\u00f6kum\u0259ti h\u0259l\u0259 17 dekabr 1925-ci ild\u0259 imzalanan v\u0259 sonradan m\u00fcdd\u0259ti d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259\u00a0 uzad\u0131lan\u00a0 iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda dostluq v\u0259 neytrall\u0131q haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259ni birt\u0259r\u0259fli qaydada denonsasiya etmi\u015fdi. L\u0259\u011fv edil\u0259n h\u0259min m\u00fcqavil\u0259d\u0259 bir-birin\u0259 h\u00fccum etm\u0259m\u0259k v\u0259 neytrall\u0131\u011fa \u0259m\u0259l etm\u0259k bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259likl\u0259r var idi. Bu add\u0131m ona i\u015far\u0259 idi ki, Sovet \u0130ttifaq\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 h\u00fccuma haz\u0131rla\u015f\u0131r. Sad\u0259c\u0259 olaraq, Almaniya c\u0259bh\u0259sind\u0259 m\u00fcharib\u0259nin qurtarmas\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259lirdi. SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tini onunla izah edirdi ki, 1942-ci ild\u0259 almanlar \u015eimali Qafqaza g\u0259lib \u00e7\u0131xanda, T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z qo\u015funlar\u0131n\u0131 C\u0259nubi Qafqaz s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdiribmi\u015f v\u0259 Sovet\u00a0 qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u0259min c\u0259bh\u0259d\u0259 m\u0259\u011flub olaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259, guya h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259k ist\u0259yirmi\u015f. T\u00fcrkiy\u0259nin 1944-c\u00fc ilin avqustunda Almaniya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini k\u0259sm\u0259sini v\u0259 1945-ci il fevral\u0131n 23-d\u0259 ona qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 elan etm\u0259sini SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyi gecikmi\u015f add\u0131m kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni &#8220;c\u0259zaland\u0131rmaq&#8221; ist\u0259yirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib \u00e7\u0131xan SSR\u0130-nin \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k siyas\u0259ti m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra formala\u015fma\u011fa ba\u015flayan Stalin-Molotov doktrinas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edirdi. 1945-ci il iyunun 7-d\u0259 SSR\u0130 xalq xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131\u00a0 V.\u00a0Molotov T\u00fcrkiy\u0259nin SSR\u0130-d\u0259ki s\u0259firi S.\u00a0Sarperi d\u0259v\u0259t ed\u0259r\u0259k Bo\u011fazlara birg\u0259 n\u0259zar\u0259t, Bosfor v\u0259 Dardanel rayonunda Sovetl\u0259r\u0259 h\u0259rbi baza verilm\u0259si, Qars v\u0259 \u018frdahan\u0131n SSR\u0130-y\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda Sovet h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259l\u0259bl\u0259rini elan etmi\u015fdi. \u0130yunun 18-d\u0259 V. Molotov S.\u00a0Sarperl\u0259 yenid\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k \u201ctarixi \u0259dal\u0259tsizliyin b\u0259rpa edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Qars v\u0259 \u018frdahan\u0131n qaytar\u0131lmas\u0131n\u0131\u201d ultimativ qaydada yenid\u0259n ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bel\u0259 bir m\u0259qamda erm\u0259nil\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131 il\u0259 SSR\u0130-nin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k\u00a0 planlar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. SSR\u0130-nin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qopartmaq ist\u0259diyi \u0259razil\u0259ri m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq problemi qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Sovet r\u0259hb\u0259rliyi bu problemi xaricd\u0259 ya\u015fayan T\u00fcrkiy\u0259 \u0259silli erm\u0259nil\u0259rin hesab\u0131na h\u0259ll etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 idi.\u00a0 Qar\u015f\u0131dan is\u0259 b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katolikosunu se\u00e7m\u0259k kampaniyas\u0131 g\u0259lirdi. 1945-ci il aprelin 3-d\u0259\u00a0 b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katolikosunun se\u00e7kil\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259sinin arxiyepiskopu Gevorq VI \u00c7\u00f6r\u0259k\u00e7yan m\u00f6vcud probleml\u0259rin h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0130.\u00a0Stalin\u0259 m\u0259ktubla m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. \u0130.\u00a0Stalin bu m\u0259qamdan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, arxiyepiskop Gevorq \u00c7\u00f6r\u0259k\u00e7yan\u0131 Moskvaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. Aprelin 19-da Gevorq \u00c7\u00f6r\u0259k\u00e7yan SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin n\u0259zdind\u0259ki Dini \u0130\u015fl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri Polyanskinin m\u00fc\u015fayi\u0259ti il\u0259 Stalinl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. Stalin \u0259vv\u0259ll\u0259r E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259sin\u0259 m\u0259xsus olmu\u015f torpaqlar\u0131n qaytar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bind\u0259n ba\u015fqa, arxiyepiskopun b\u00fct\u00fcn xahi\u015fl\u0259rinin yerin\u0259 yetiril\u0259c\u0259yini bildirir. \u00c7\u00fcnki h\u0259min torpaqlar art\u0131q kolxozlara m\u0259xsus idi v\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 b\u00f6y\u00fck naraz\u0131l\u0131qlar yarada bil\u0259rdi. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonunda Stalin deyir: &#8220;Tezlikl\u0259 m\u00fcharib\u0259 qurtaracaq. Bizim h\u00f6kum\u0259t 1920-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 verilmi\u015f q\u0259rb quberniyalar\u0131n\u0131 geri qaytarmaq ist\u0259yir. Ayd\u0131nd\u0131r ki, h\u0259min torpaqlarda erm\u0259nil\u0259r ya\u015famal\u0131d\u0131rlar. Arzu olunand\u0131r ki, onlar T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n qa\u00e7m\u0131\u015f v\u0259 haz\u0131rda xaric\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f erm\u0259nil\u0259r olsunlar.\u00a0 Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u0259qrib\u0259n y\u00fcz min erm\u0259ninin immiqrasiyas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 Tezlikl\u0259 bu bar\u0259d\u0259 h\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 olacaq.\u00a0 Siz d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 bu\u00a0 i\u015fd\u0259 biz\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259lisiniz&#8221;.<b> <\/b>Bunlar\u0131 e\u015fid\u0259n Gevorq sevincini gizl\u0259d\u0259 bilmir. O,\u00a0 bu m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259llind\u0259 h\u0259r c\u00fcr k\u00f6m\u0259klik edil\u0259c\u0259yini v\u0259d edir v\u0259 eyni zamanda bildirir ki, Erm\u0259nistanda iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t a\u011f\u0131rd\u0131r v\u0259\u00a0 xaricd\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259k bu q\u0259d\u0259r erm\u0259nini m\u0259nzill\u0259 v\u0259 \u0259rzaqla t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq.\u00a0 Stalin cavab verir: &#8220;Eybi yoxdur, biz h\u0259r \u015feyi ed\u0259rik, t\u0259ki repatriantlar s\u0131x\u0131nt\u0131 \u00e7\u0259km\u0259sinl\u0259r&#8221;.<b> <\/b>M\u0259hz bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin xaricd\u0259n Erm\u0259nistana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 ciddi haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u201cH\u0259r \u015feyi ed\u0259rik\u201d dedikd\u0259 is\u0259 Stalin xaricd\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tiril\u0259c\u0259k erm\u0259nil\u0259rin m\u0259nzil probleml\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan deportasiya edilm\u0259si yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1945-ci il may\u0131n 15-d\u0259 Erm\u0259nistan Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n 1-ci katibi Q. Arutyunov m\u0259ktubla \u0130.\u00a0Stalin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k xaricd\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Sovet Erm\u0259nistan\u0131na qaytar\u0131lmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0130yunun 22-d\u0259 arxiyepiskop Gevorq \u00c7\u00f6r\u0259k\u00e7yan b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katolikosu se\u00e7ilir. Katolikosun se\u00e7ilm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259\u00a0 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n E\u00e7mi\u0259dzin\u0259 g\u0259l\u0259n din xadiml\u0259ri f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Sovet h\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edirl\u0259r ki, Qars\u00a0 v\u0259 \u018frdahan\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll etsin.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Berlin (Podstam) konfrans\u0131n\u0131n gedi\u015find\u0259 SSR\u0130 xalq xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131 V.\u00a0Molotov B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri A.\u00a0\u0130denl\u0259 iyulun 16-da ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 bildirmi\u015fdi ki, 1921-ci ild\u0259 Sovet d\u00f6vl\u0259tinin z\u0259ifliyind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n t\u00fcrkl\u0259r Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sini qoparm\u0131\u015flar. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r Sovet \u0130ttifaq\u0131nda \u00f6zl\u0259rini incik hesab edirl\u0259r. Molotov bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 SSR\u0130-nin vaxtil\u0259 ona m\u0259xsus olmu\u015f \u0259razil\u0259rin qaytar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. \u0130den Molotova cavab verir ki, ingilisl\u0259r he\u00e7 vaxt Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n \u0259razi iddias\u0131 oldu\u011funu e\u015fitm\u0259mi\u015fl\u0259r. Molotov bildirir ki,\u00a0 Sovet\u00a0 \u0130ttifaq\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131 ona g\u00f6r\u0259 meydana \u00e7\u0131x\u0131b ki, T\u00fcrkiy\u0259 SSR\u0130 il\u0259 ittifaq m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131n\u0131 t\u0259klif edir. Sovet\u00a0 h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 buna \u00f6z \u015f\u0259rtl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259 cavab vermi\u015fdir. Molotov\u00a0 Sovet Erm\u0259nistan\u0131ndan k\u0259narda 1 milyon erm\u0259ninin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 onlar\u0131n\u00a0 \u201cv\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131tmaq arzusunda olduqlar\u0131n\u0131\u201d bildirir. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n iyulun 22-d\u0259 v\u0259 23-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 Stalin v\u0259 Molotov SSR\u0130-nin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131n\u0131 qald\u0131r\u0131rlar. Molotov d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na x\u0259rit\u0259d\u0259 Qars, Artvin v\u0259 \u018frdahan\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, h\u0259min \u0259razil\u0259rin 1921-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandan qopar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1945-ci il noyabr\u0131n 21-d\u0259 SSR\u0130 Xalq Komissarlar\u0131 Soveti &#8220;Erm\u0259nil\u0259rin xaricd\u0259n Sovet Erm\u0259nistan\u0131na qay\u0131tmalar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul edir. Bu q\u0259rara v\u0259 katolikos Gevorq \u00c7\u00f6r\u0259k\u00e7yanla Stalin aras\u0131nda olan raz\u0131la\u015fmaya \u0259sas\u0259n, E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259si xaricd\u0259ki erm\u0259ni din xadiml\u0259rin\u0259, partiyalara, xeyriyy\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131na, erm\u0259ni diasporunun tan\u0131nm\u0131\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r g\u00f6nd\u0259rir ki, erm\u0259nil\u0259rin repatriasiyas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil etsinl\u0259r. H\u0259min ilin pay\u0131z\u0131nda Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti yan\u0131nda repatriantlar\u0131n q\u0259bulu v\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi Komit\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 respublika h\u00f6kum\u0259ti \u00f6z n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Art\u0131q Qars v\u0259 \u018frdahan\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259yin\u0259 \u0259min olan erm\u0259nil\u0259r\u00a0 f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 edib Da\u011fl\u0131q\u00a0 Qaraba\u011f\u0131 da Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259yirl\u0259r. M.\u00a0Qorba\u00e7ovun \u0259n yax\u0131n m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7il\u0259rind\u0259n biri, SSR\u0130 da\u011f\u0131lanad\u0259k Sov.\u0130KP MK-n\u0131n beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u00f6b\u0259si m\u00fcdirinin m\u00fcavini olmu\u015f Karen Brutens (onun atas\u0131 Nerses Brutens Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetind\u0259 \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri i\u015fl\u0259mi\u015f v\u0259 dig\u0259r \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri R.Sevumyanla birlikd\u0259 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131 prosesin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259nl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur) &#8220;\u0422\u0440\u0438\u0434\u0446\u0430\u0442\u044c \u043b\u0435\u0442 \u043d\u0430 \u0421\u0442\u0430\u0440\u043e\u0439 \u043f\u043b\u043e\u0449\u0430\u0434\u0438&#8221; ( Moskva, 1998) kitab\u0131nda bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r: &#8220;H\u0259r 10-15 ild\u0259n bir erm\u0259nil\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131r\u0131r v\u0259 t\u0259l\u0259b edirl\u0259r ki, vilay\u0259t tarixi v\u0259t\u0259nin ki\u00e7ik bir hiss\u0259si olan sovet Erm\u0259nistan\u0131na birl\u0259\u015fdirilsin. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Stalin fa\u015fist Almaniyas\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, T\u00fcrkiy\u0259ni c\u0259zaland\u0131raraq \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa etm\u0259k ist\u0259yirdi. T\u00fcrkiy\u0259nin azad edil\u0259c\u0259k erm\u0259ni torpaqlar\u0131nda iki vilay\u0259t partiya komit\u0259si yarad\u0131lmal\u0131 idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Qars vilay\u0259t partiya komit\u0259sinin birinci katibi v\u0259zif\u0259sin\u0259 Erm\u0259nistan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin katibi A. Ko\u00e7inyan t\u0259sdiq edilmi\u015fdi&#8221;. K. Brutens yaz\u0131r ki, 1945-ci ilin sonu, 1946-c\u0131 ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n birinci katibi Arutyunov xaricd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi repatriasiyas\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini \u00dc\u0130K (b) P MK-n\u0131n ikinci katibi Malenkovla m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 Q.\u00a0Arutyunovun Moskvaya m\u00fcraci\u0259tind\u0259n sonra 1945-ci il noyabr\u0131n 28-d\u0259 Q.Malenkov Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bini M. C. Ba\u011f\u0131rova g\u00f6nd\u0259rir. 1945-ci il dekabr\u0131n 10-da M. C. Ba\u011f\u0131rov cavab verir ki, o, \u015eu\u015fa istisna olmaqla, Q.\u00a0Arutyunovun t\u0259l\u0259bi il\u0259 o \u015f\u0259rtl\u0259 raz\u0131d\u0131r ki,\u00a0 Erm\u0259nistan\u0131n \u018fzizb\u0259yov, Vedi, Qaraba\u011flar rayonlar\u0131 Az\u0259rbaycana birl\u0259\u015fdirilsin.\u00a0 Bundan sonra h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259 qapad\u0131lm\u0131\u015f, \u0259v\u0259zind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan deportasiyas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si ciddil\u0259\u015fmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">SSR\u0130 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 h\u00fccum etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rini Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259di boyunca c\u0259ml\u0259\u015fdirmi\u015fdi. 1946-c\u0131 il avqustun 7-d\u0259 SSR\u0130-nin\u00a0 verdiyi notada T\u00fcrkiy\u0259nin m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Almaniyaya g\u00f6st\u0259rdiyi h\u0259rbi yard\u0131mlar xat\u0131rlanm\u0131\u015f, g\u0259l\u0259c\u0259k h\u00fccum \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min bir n\u00f6v\u00a0 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin etdiyi diplomatik manevrl\u0259r onu m\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f SSR\u0130-nin c\u0259ngind\u0259n qurtard\u0131. T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 h\u00fccum\u00a0 etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259k\u0259n Sovet h\u00f6kum\u0259ti SSR\u0130 Ali Sovetinin 19 oktyabr 1946-c\u0131 il tarixli f\u0259rman\u0131 il\u0259 xaricd\u0259n Erm\u0259nistana &#8220;qay\u0131dan&#8221; erm\u0259nil\u0259r\u0259 SSR\u0130 \u0259razisin\u0259 daxil olduqlar\u0131 andan etibar\u0259n SSR\u0130 v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 statusu verm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 \u0259razisind\u0259 yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edil\u0259n bu sad\u0259l\u0259\u015fdirilmi\u015f qayda 1936-c\u0131 il SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131na zidd idi. \u00c7\u00fcnki h\u0259min Konstitusiyan\u0131n 123-c\u00fc madd\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, SSR\u0130 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n h\u00fcquq b\u0259rab\u0259rliyi sars\u0131lmaz qanundur. \u0130rqi v\u0259 milli m\u0259nsubiyy\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n h\u0259r hans\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131, a\u00e7\u0131q-a\u00e7\u0131\u011f\u0131na v\u0259 dolay\u0131 yolla onlara \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin irqi v\u0259 ya milli m\u00fcst\u0259snal\u0131\u011f\u0131n, yaxud nifr\u0259t v\u0259 etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n h\u0259r c\u00fcr t\u0259bli\u011fi qanunla c\u0259zaland\u0131r\u0131l\u0131r. Dem\u0259li, h\u0259l\u0259 1946-c\u0131 ild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin xatirin\u0259 milli ayr\u0131se\u00e7kiliy\u0259 yol verilmi\u015f, SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131 pozulmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1946-c\u0131 ild\u0259 Suriya, Yunan\u0131stan, Livan, \u0130raq, Bolqar\u0131stan v\u0259 Rum\u0131niyadan 50 min 900 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni immiqrasiya edilmi\u015fdi. 1947-ci ild\u0259 F\u0259l\u0259stin, Suriya,\u00a0 Fransa, AB\u015e, Yunan\u0131stan, Misir, \u0130raq v\u0259 Livandan 35,4\u00a0 min n\u0259f\u0259r erm\u0259ni q\u0259bul edilib Erm\u0259nistanda yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi 1946-c\u0131 il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 1947-ci ild\u0259 xaricd\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259rin say\u0131n\u0131n azalmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini onunla\u00a0 izah edirdi ki, xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259r \u0259sas\u0259n \u015f\u0259h\u0259r sakinl\u0259ridir, onlar\u0131 da\u011fl\u0131q rayonlarda yerl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r is\u0259 yaln\u0131z \u0130r\u0259van v\u0259 onun \u0259traf rayonlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fmaq ist\u0259yirl\u0259r.\u00a0 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259ri q\u0259sd\u0259n d\u0259miryol stansiyalar\u0131nda saxlatd\u0131r\u0131r, onlar aras\u0131nda t\u0259bli\u011fat apar\u0131rd\u0131 ki, \u0259g\u0259r \u0130r\u0259van\u0131n \u0259traf rayonlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259s\u0259l\u0259r, geriy\u0259 &#8211; xaric\u0259 qay\u0131tmaq haqq\u0131nda Moskvaya teleqramlar vursunlar. Onlar b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n Sovet h\u00f6kum\u0259tinin xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 n\u00fcfuzuna m\u0259nfi t\u0259sir ed\u0259c\u0259yini \u0130. Stalinin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131lar. Xaricd\u0259n is\u0259 h\u0259r g\u00fcn Erm\u0259nistana k\u00f6\u00e7m\u0259k arzusunda olan minl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259rin siyah\u0131s\u0131 Moskvaya t\u0259qdim edilirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Xaricd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u00abHn\u00e7ak\u00bb v\u0259 \u00abRamkavar\u00bb partiyalar\u0131, habel\u0259\u00a0 \u00dcmumerm\u0259ni Xeyriyy\u0259 \u0130ttifaq\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn 1 milyon dollar x\u0259rcl\u0259mi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1947-ci il iyulun 12-d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin AB\u015e-la imzalad\u0131\u011f\u0131 yard\u0131m haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 bird\u0259f\u0259lik onu b\u00fct\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rd\u0259n xilas etdi. Bununla da SSR\u0130 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nil\u0259r Qars v\u0259 \u018frdahan\u0131 Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail ola bilm\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, dig\u0259r ist\u0259kl\u0259rin\u0259 nail oldular. 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 \u0130.\u00a0Stalin &#8220;Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 4083 n\u00f6mr\u0259li q\u0259rar\u0131n\u0131 imzalad\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min q\u0259rarda g\u00f6st\u0259rilirdi ki,\u00a0 1948-1950-ci ill\u0259rd\u0259 \u201ck\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck prinsipi \u0259sas\u0131nda\u201d Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 ya\u015fayan 100 min kolxoz\u00e7u v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcls\u00fcn. 1948-ci ild\u0259 10 min, 1949-cu ild\u0259 40 min v\u0259 1950-ci ild\u0259 50 min n\u0259f\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. H\u0259min q\u0259rar\u0131n 11-ci b\u0259ndind\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Sovetin\u0259 icaz\u0259 verilsin ki, az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar onlar\u0131n bo\u015faltd\u0131qlar\u0131 tikilil\u0259ri v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rini xaricd\u0259n Erm\u0259nistana k\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etsinl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">23 dekabr 1947-ci il tarixli q\u0259rarda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259rinin s\u0259b\u0259bi g\u00f6st\u0259rilm\u0259mi\u015fdi. Yaln\u0131z q\u0259rar\u0131n 10-cu madd\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan nazirl\u0259r sovetl\u0259rin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131 ki, h\u0259min q\u0259rar\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir ay m\u00fcdd\u0259tind\u0259 konkret t\u0259dbirl\u0259r\u00a0 plan\u0131 haz\u0131rlas\u0131nlar v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetin\u0259 m\u0259ruz\u0259 etsinl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin 1948-ci il 2 fevral tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistandan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k 10 min n\u0259f\u0259r \u0259halini q\u0259bul etm\u0259k v\u0259 yerl\u0259\u015fdirm\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131r. Q\u0259rarda Salyan, Saatl\u0131, Sabirabad, \u018fli-Bayraml\u0131, Pu\u015fkin, A\u011fcab\u0259di v\u0259 X\u0131ll\u0131 rayon icraiyy\u0259 komit\u0259l\u0259rin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r ki, 1948-ci il fevral\u0131n 15-d\u0259k k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin yerl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259yi kolxozlarda olan bo\u015f ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rinin t\u0259miri v\u0259 b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn tikinti briqadalar\u0131 yaratmaq, onlar\u0131 laz\u0131mi n\u0259qliyyat vasit\u0259sil\u0259 t\u0259min etm\u0259k, ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rinin bir hiss\u0259sini k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r\u0259 verm\u0259k ist\u0259y\u0259n kolxoz\u00e7ular\u0131 a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 u\u00e7ota g\u00f6t\u00fcrm\u0259k, kolxozlarda k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar geni\u015f izahat i\u015fl\u0259ri apar\u0131ls\u0131n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">10 mart 1948-ci il tarixd\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti 23 dekabr 1947-ci il tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259lav\u0259 olaraq, \u0130.\u00a0Stalinin imzas\u0131 il\u0259 754 n\u00f6mr\u0259li\u00a0 ikinci q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi. Bu q\u0259rarda is\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq SSR\u0130 h\u00f6kum\u0259tinin, habel\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan nazirl\u0259r sovetl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131nda konkret t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259zif\u0259si qoyulmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min q\u0259rarlar\u0131n icras\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar 1948-ci il iyulun 9-da Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin\u00a0 s\u0259dri T. Quliyev SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin m\u00fcavini V. Molotova m\u0259ktubla m\u00fcraci\u0259t edir ki, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin q\u0259bulu \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259rinin qeyri-q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f olmas\u0131n\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n da\u011fl\u0131q rayonlar\u0131nda ya\u015famalar\u0131n\u0131, K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 rayonlar\u0131nda ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, torpa\u011f\u0131n yararl\u0131 hala sal\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Erm\u0259nistan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn daha \u0259lveri\u015fli olan zonalara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verilm\u0259sini xahi\u015f etmi\u015fdi. O, t\u0259bii iqlim \u015f\u0259raiti, iqtisadi potensial\u0131 v\u0259 ciddi i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sin\u0259 ehtiyac\u0131 olan \u00fc\u00e7 qrup rayona k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259ni t\u0259klif etmi\u015f v\u0259 bunu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi \u0259sasland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131n\u0131n q\u0259rb rayonlar\u0131na, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qas\u0131m \u0130smay\u0131lov, S\u0259f\u0259r\u0259liyev, Tovuz, Qazax v\u0259 A\u011fstafa rayonlar\u0131na (heyvandarl\u0131\u011f\u0131n, pamb\u0131q\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n v\u0259 \u0259kin\u00e7iliyin s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">2. Xa\u00e7maz, D\u0259v\u0259\u00e7i, Xudat, Qusar v\u0259 Quba rayonlar\u0131na (Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259zl\u0259 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">3. G\u0259d\u0259b\u0259y (kartof istehsal\u0131n\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn) Zaqatala, Qax, Nuxa, Varta\u015fen v\u0259 Qutqa\u015fen rayonlar\u0131na (\u0259kin\u00e7ilik v\u0259 heyvandarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Lakin SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti T. Quliyevin xahi\u015fin\u0259 m\u0259h\u0259l qoymam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistandan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k \u0259hali aras\u0131nda t\u0259bli\u011fat aparmaq, onlar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k, yerl\u0259rd\u0259 qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xacaq probleml\u0259ri h\u0259ll etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 25 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t qrup Erm\u0259nistana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Erm\u0259nistanda da d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0 Komissiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Erm\u0259nistanda r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar da daxil edilmi\u015fdi. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri Spandaryan rayon Soveti \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri Rza \u015eeyxzad\u0259, Qaraba\u011flar rayon komit\u0259sinin katibi \u0130bi\u015f Abbasov, &#8220;Sovet Erm\u0259nistan\u0131&#8221; q\u0259zetinin redaktoru C\u0259f\u0259r V\u0259lib\u0259yov, Ke\u015fi\u015fk\u0259nd (Mikoyan, sonralar Ye\u011feqnadzor) rayon partiya komit\u0259sinin ikinci katibi \u018fziz C\u0259f\u0259rov, Basarke\u00e7\u0259r rayon partiya komit\u0259sinin birinci katibi Tal\u0131b Musayev h\u0259min komissiyan\u0131n \u00fczv\u00fc kimi \u0259hali aras\u0131nda t\u0259bli\u011fat i\u015fi aparma\u011fa t\u0259hkim edilmi\u015fdil\u0259r. Komissiya \u00fczvl\u0259ri k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan k\u0259ndl\u0259rd\u0259 olur, bu q\u0259rar\u0131n icras\u0131n\u0131n m\u0259cburiliyini xalqa ba\u015fa sal\u0131r, Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan rayonlara n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r g\u00f6nd\u0259rir, Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 yarad\u0131lan n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 il\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r apar\u0131rd\u0131lar. \u0130r\u0259van Pedaqoji Texnikumunun v\u0259 \u0130r\u0259van Pedaqoji \u0130nstitutunun t\u0259hsil Az\u0259rbaycan dilind\u0259 olan fak\u00fclt\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 yard\u0131m etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Pedaqoji \u0130nstitutunun rektoru A.Seyidov, \u015fair v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas alim C\u0259f\u0259r X\u0259ndan da Erm\u0259nistana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 i\u015fl\u0259rinin v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 yerl\u0259rd\u0259 tan\u0131\u015f olmaq v\u0259 onu vaxt\u0131nda ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri Teymur Quliyev v\u0259 dig\u0259r m\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259r Erm\u0259nistana g\u0259lmi\u015f, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan k\u0259ndl\u0259rin \u0259halisi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycanda laz\u0131mi \u015f\u0259rait yarad\u0131lmas\u0131na, m\u0259nzill\u0259, h\u0259y\u0259tyan\u0131 torpaq sah\u0259si il\u0259, ev heyvanlar\u0131 il\u0259 t\u0259min edil\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 z\u0259man\u0259t vermi\u015fdil\u0259r. Eyni zamanda Az\u0259rbaycandan g\u0259lmi\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n daxili imkanlar\u0131n\u0131n m\u0259hdudlu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 prosesinin t\u0259dric\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plana \u0259sas\u0259n 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistandan 11.244 n\u0259f\u0259r (2.278 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. O c\u00fcml\u0259d\u0259n, yazda 6350 n\u0259f\u0259r (1.159 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat), pay\u0131zda is\u0259 4884 n\u0259f\u0259r (1119 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259li idi. H\u0259min ild\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in Arta\u015fad, Basarke\u00e7\u0259r, E\u00e7mi\u0259dzin, Noyemberyan, Hoktemberyan, Beriya ad\u0131na, Vedi, Z\u0259ngibasar, Kotayk rayonlar\u0131ndan v\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin \u00f6z\u00fcnd\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan v\u0259 tutulmayan rayonlardan m\u00fcxt\u0259lif t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qald\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u0259nl\u0259r d\u0259 olmu\u015fdu. T\u0259kc\u0259 D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zin Safolar, \u0130stisu (Cermuk) k\u0259ndl\u0259rinin 70 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131ndan 46-s\u0131 erm\u0259ni qon\u015fular\u0131n\u0131n t\u0259zyiqin\u0259\u00a0 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k, 1948-ci ilin noyabr\u0131nda p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda K\u0259lb\u0259c\u0259r da\u011flar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131b Az\u0259rbaycana qa\u00e7m\u0131\u015fd\u0131lar. Qarl\u0131 da\u011f a\u015f\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259rk\u0259n \u0259halid\u0259n 40 n\u0259f\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 20-y\u0259 yax\u0131n u\u015faq borana d\u00fc\u015f\u00fcb \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">R\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 1948-ci ild\u0259 Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycana 2357 ail\u0259 (11046 n\u0259f\u0259r) g\u0259lmi\u015fdir. Lakin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin q\u0259rarlar\u0131nda g\u00f6st\u0259rildiyi kimi, m\u0259nzill\u0259 t\u0259min edilm\u0259mi\u015f, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan imtiyazlar ka\u011f\u0131z \u00fcz\u0259rind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin birinci ilind\u0259 \u0259halinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti qaramal t\u00f6vl\u0259l\u0259rind\u0259, ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z olan u\u00e7uq-s\u00f6k\u00fck ictimai binalarda yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">V\u0259ziyy\u0259tin d\u00f6z\u00fclm\u0259z oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, 1949-cu il sentyabr\u0131n 21-d\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir ki, h\u0259min il k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 plan\u0131 12-15 min n\u0259f\u0259r\u0259 endirilsin. Lakin SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti planda n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan 40 min n\u0259f\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259kidl\u0259 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdi. 1949-cu ilin oktyabr ay\u0131na olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Erm\u0259nistandan 983 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (4000 n\u0259f\u0259r) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 1500 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n 6000 n\u0259f\u0259r\u0259 is\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 biletl\u0259ri verilmi\u015fdir.\u00a0 H\u0259tta Erm\u0259nistanda benzin \u00e7at\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 plan\u0131n\u0131 vaxt\u0131nda yerin\u0259 yetirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan \u00f6z yanacaq fondundan \u0259halini d\u0259miryol stansiyalar\u0131na g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 60 ton benzin ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. 1949-cu il dekabr\u0131n 2-n\u0259 olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistandan 2368 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (10595 n\u0259f\u0259r) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.\u00a0 K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Z\u0259rdab, \u018fli-Bayraml\u0131, K\u00fcrd\u0259mir, G\u00f6y\u00e7ay, Mirb\u0259\u015fir, Salyan, \u0130mi\u015fli, Sabirabad, Jdanov, Yevlax, Ucar, Saatl\u0131 rayonlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min ild\u0259 \u018fzizb\u0259yov, Axta, Basarke\u00e7\u0259r, Z\u0259ngibasar, Noyemberyan, Mikoyan, Kotayk, Spitak, Dilican, Abaran, Gorus, Kalinino, Martuni, Nor-Bayazid, Beriya, Allahverdi, Hoktemberyan, E\u00e7mi\u0259dzin, Amasiya v\u0259 Kirovakan rayonlar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n qisim az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi deportasiyaya m\u0259ruz qoyulmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1950-ci il yanvar\u0131n 10-da Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti v\u0259 Az\u0259rbaycan K(b)P M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si &#8220;Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 rayonlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f\u00a0 kolxoz\u00e7ular\u0131n v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat c\u0259h\u0259tc\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul edir.\u00a0 H\u0259min q\u0259rarda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, 1948-1949-cu ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n 4674 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (t\u0259qrib\u0259n 20000 n\u0259f\u0259r) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.\u00a0 K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rd\u0259n 1410 ail\u0259 yerli sovetl\u0259r v\u0259 kolxozlara m\u0259xsus evl\u0259rd\u0259, 3264 ail\u0259 is\u0259 yerli kolxoz\u00e7ular\u0131 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq hesab\u0131na yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. H\u0259min q\u0259rarda qeyd edilmi\u015fdi ki, iki ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259mi 80 t\u0259z\u0259 ev tikilmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti 1950-ci ild\u0259 3419 ail\u0259nin (13361 n\u0259f\u0259r) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul ets\u0259 d\u0259, faktiki olaraq, r\u0259smi v\u0259 qeyri-r\u0259smi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259rin say\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuldu\u011fundan xeyli art\u0131q olmu\u015fdu, 1950-ci ild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 3500 ev tikm\u0259k planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, faktiki is\u0259 470 ev tikilmi\u015f, 1488 k\u00f6\u00e7k\u00fcn ail\u0259si h\u0259y\u0259tyan\u0131 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259si il\u0259 t\u0259min edilm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin \u0259n q\u0259ddar \u00fcsullara \u0259l atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n d\u0259 g\u00f6rm\u0259k olar. Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u018fliyevin Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u0130dar\u0259sinin r\u0259isi Karapetyana v\u0259 Nazirl\u0259r\u00a0 Soveti s\u0259drinin m\u00fcavini Piruzyana \u00fcnvanlanm\u0131\u015f 28 noyabr 1949-cu il tarixli m\u0259ktubunda qeyd edilirdi: &#8220;Son zamanlar Amasiya, Spitak v\u0259 Vedi rayonlar\u0131n\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 t\u0259\u015fkilatlar\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 bar\u0259d\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rin tam r\u0259smil\u0259\u015fdirilm\u0259sini, kolxoz\u00e7ular\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259y\u0259 raz\u0131l\u0131q verm\u0259l\u0259rini g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n, t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcr\u0259tli haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259ri apar\u0131rlar. H\u0259min t\u0259\u015fkilatlar bu t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131n \u0259mlak\u0131n\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcr, kolxozlar\u0131 m\u0259cbur edirl\u0259r ki, yemi sats\u0131nlar v\u0259 h\u0259tta n\u0259 vaxt yola d\u00fc\u015f\u0259c\u0259kl\u0259rini g\u00f6st\u0259rsinl\u0259r. Onlar kolxoz\u00e7ular\u0131n bu v\u0259 ya dig\u0259r rayona k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259k arzusunda olub-olmamas\u0131 il\u0259 hesabla\u015fm\u0131rlar, halbuki h\u00f6kum\u0259tin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n, kolxoz\u00e7ular\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259kl\u0259ri yerl\u0259ri qabaqcadan g\u00f6r\u00fcb baxmal\u0131 v\u0259 \u00f6z ist\u0259kl\u0259rin\u0259 uy\u011fun yerl\u0259r se\u00e7m\u0259lidirl\u0259r. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 qaydalar\u0131n\u0131n bu c\u00fcr pozulmas\u0131 is\u0259 kolxoz\u00e7ular\u0131 m\u0259cbur edir ki, onlar yuxar\u0131 t\u0259\u015fkilatlara \u015fikay\u0259t etsinl\u0259r, onlar\u0131n k\u00f6\u00e7m\u0259k ist\u0259m\u0259dikl\u0259ri rayonlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259rind\u0259n naraz\u0131 olduqlar\u0131n\u0131 bildirsinl\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">SSR\u0130 h\u00f6kum\u0259tinin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda verdiyi q\u0259rarlar Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 \u015fans vermi\u015fdi ki, \u0130r\u0259van \u0259traf\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri boyunca m\u00f6vcud olan az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri bird\u0259f\u0259lik x\u0259rit\u0259d\u0259n silinsin. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259y\u0259 psixoloji c\u0259h\u0259td\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif \u015fayi\u0259l\u0259r burax\u0131rd\u0131lar. 1948-ci il may\u0131n 3-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in daxili i\u015fl\u0259r naziri Xoren Qriqoryan\u0131n Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rova g\u00f6nd\u0259rdiyi \u201cAz\u0259rbaycanli \u0259halinin qar\u015f\u0131dan g\u0259l\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u0259hval-ruhiyy\u0259si haqq\u0131nda aray\u0131\u015f\u201dda x\u00fcsus\u0259n da\u011fl\u0131q rayonlarda \u0259halinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259y\u0259 k\u0259skin m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6st\u0259rildiyi qeyd olunur. H\u0259min aray\u0131\u015fda Amasiya, Z\u0259ngibasar, Bedi, Basarke\u00e7\u0259r, Arta\u015fat, Qaraba\u011flar, Hoktemberyan, Qafan, Me\u011fri v\u0259 Sisyan rayonlar\u0131nda ya\u015fayan ayr\u0131-ayr\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n naraz\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131n motivl\u0259ri ifad\u0259 olunmu\u015fdur. Aray\u0131\u015fda diqq\u0259ti \u00e7\u0259k\u0259n m\u0259qamlardan biri d\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, ayr\u0131-ayr\u0131 erm\u0259nil\u0259rin ifad\u0259l\u0259ri il\u0259, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 olsa da, r\u0259smi Erm\u0259nistan\u0131n m\u00f6vqeyi \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. Erm\u0259nil\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u0259rh\u0259d boyunda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda qabaqcadan bel\u0259 bir x\u0259b\u0259r yaym\u0131\u015fd\u0131lar: &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Araz v\u0259 Axuryan (Arpa\u00e7ay &#8211; N. M.) \u00e7aylar\u0131 boyu ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k. S\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131n\u0131n k\u0259ndl\u0259ri d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lardan t\u0259mizl\u0259n\u0259c\u0259k&#8230;&#8221; Ba\u015fqa bir \u015fayi\u0259d\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u00f6z arzular\u0131n\u0131 bel\u0259 ifad\u0259 edirdil\u0259r: &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 t\u0259kc\u0259 Erm\u0259nistandan deyil, el\u0259c\u0259 d\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131 Erm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259k laz\u0131md\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, yaranm\u0131\u015f f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri G\u00fcrc\u00fcstanla s\u0259rh\u0259dd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n strateji \u0259h\u0259miyy\u0259tli az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin d\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullara \u0259l atm\u0131\u015fd\u0131lar. Noyemberyan rayonunun L\u0259mb\u0259li v\u0259 A\u015fa\u011f\u0131 K\u00f6rp\u00fcl\u00fc k\u0259ndl\u0259ri G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Marneuli rayonu (Bor\u00e7al\u0131) il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d olmaqla yana\u015f\u0131, olduqca m\u0259hsuldar torpaqlar\u0131 var idi. L\u0259mb\u0259li k\u0259ndini &#8220;Erm\u0259nistan\u0131n Kaliforniyas\u0131&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri bu k\u0259ndl\u0259rin sakinl\u0259rinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmadan onlar\u0131 &#8220;k\u00f6n\u00fcll\u00fc k\u00f6\u00e7m\u0259k ist\u0259y\u0259n&#8221; ilk t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131n siyah\u0131s\u0131na daxil etmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin 29 sentyabr 1948-ci il tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n L\u0259mb\u0259li kolxozu \u0259sas\u0131nda zeytun sovxozu, A\u015fa\u011f\u0131 K\u00f6rp\u00fcl\u00fc kolxozu \u0259sas\u0131nda is\u0259 subtropik bitkil\u0259r sovxozu yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 h\u0259min t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlarda xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259z\u0259r\u0259d\u0259 tutulmu\u015fdu. 70 t\u0259s\u0259rr\u00fcfatdan (370 n\u0259f\u0259r) ibar\u0259t A\u015fa\u011f\u0131 K\u00f6rp\u00fcl\u00fc k\u0259ndinin sakinl\u0259rinin bir hiss\u0259si qon\u015fu Qazax rayonuna, habel\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Bor\u00e7al\u0131 rayonuna, Noyemberyan rayonunun Yuxar\u0131 K\u00f6rp\u00fcl\u00fc k\u0259ndin\u0259 v\u0259 Allahverdi filiz m\u0259d\u0259nin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k k\u0259nd bo\u015fald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. L\u0259mb\u0259lilil\u0259r is\u0259 Salyan rayonuna k\u00f6\u00e7m\u0259kd\u0259n imtina etmi\u015fdil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, 245 t\u0259s\u0259rr\u00fcfatdan 1192 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan bu k\u0259ndin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si t\u0259xir\u0259 sal\u0131naraq, 1949-cu il k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 plan\u0131na daxil edilmi\u015fdi. H\u0259min il yaz-yay aylar\u0131nda Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri l\u0259mb\u0259lil\u0259rin deportasiya olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif t\u0259zyiq \u00fcsullar\u0131na \u0259l at\u0131r, h\u0259tta h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n vasit\u0259sil\u0259 \u0259halini qorxudaraq, onlardan k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259l\u0259rini t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r. Noyemberyan rayonunun r\u0259hb\u0259rl\u0259ri L\u0259mb\u0259li kolxozunun \u0259mlak\u0131n\u0131, mal-qaras\u0131n\u0131 zorla Yuxar\u0131 K\u00f6rp\u00fcl\u00fc k\u0259ndin\u0259 t\u0259hvil verirl\u0259r. \u018flacs\u0131z qalan l\u0259mb\u0259lil\u0259rin bir qismi G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rin\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nm\u0259li olurlar.\u00a0 Marneuli rayonunda s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015f l\u0259mb\u0259lilil\u0259ri noyabr\u0131n 28-d\u0259 d\u00f6y\u0259-d\u00f6y\u0259 komalar\u0131ndan \u00e7\u0131xararaq, yenid\u0259n L\u0259mb\u0259liy\u0259 qaytar\u0131rlar.\u00a0 Lakin art\u0131q l\u0259mb\u0259lilil\u0259rin \u0259ks\u0259r evl\u0259rind\u0259 xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdiribl\u0259rmi\u015f. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, onlar\u0131 evl\u0259rin\u0259 buraxm\u0131r, Sadaxl\u0131 d\u0259miryol stansiyas\u0131nda y\u00fck vaqonlar\u0131na dolduraraq, oradan \u0130r\u0259van yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Uluxanl\u0131 stansiyas\u0131na g\u0259tirirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Uluxanl\u0131 stansiyas\u0131nda\u00a0 \u00fc\u00e7 g\u00fcn\u00a0 qar-boran i\u00e7\u0259risind\u0259 qalan l\u0259mb\u0259lilil\u0259ri bir sutka \u0259rzind\u0259 Sevan \u015f\u0259h\u0259rin\u0259, oradan qay\u0131qlarla 8 saat \u0259rzind\u0259 Basarke\u00e7\u0259rin Za\u011fal\u0131 k\u0259ndin\u0259, oradan xiz\u0259kl\u0259rl\u0259 18 km aral\u0131da Zod v\u0259 A\u011fkils\u0259 k\u0259ndin\u0259 g\u0259tirib yerl\u0259\u015fdirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Basarke\u00e7\u0259rd\u0259n geri qay\u0131dan l\u0259mb\u0259lilil\u0259r G\u00fcrc\u00fcstanla s\u0259rh\u0259dd\u0259 &#8211; L\u0259mb\u0259liy\u0259 yax\u0131n yerd\u0259 yeralt\u0131 daxmalar tik\u0259r\u0259k, orada ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur olurlar.\u00a0 L\u0259mb\u0259lilil\u0259rin \u015fikay\u0259tl\u0259rin\u0259 yaln\u0131z \u0130. Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra bax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Moskvadan x\u00fcsusi komissiya g\u0259lib, l\u0259mb\u0259lilil\u0259rin \u015fikay\u0259tl\u0259rinin haql\u0131 olmas\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Yaln\u0131z bundan sonra, 1954-c\u00fc ild\u0259 Erm\u0259nistan KP MK &#8220;L\u0259mb\u0259lid\u0259 evl\u0259rin ke\u00e7mi\u015f sahibl\u0259rin\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n sovxozda i\u015f\u0259 q\u0259bul edilm\u0259si bar\u0259d\u0259&#8221; q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri T. Quliyev SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 plan\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edilsin: 1951-ci ild\u0259 10000 n\u0259f\u0259r, 1952-ci ild\u0259 20000 n\u0259f\u0259r, 1953-c\u00fc ild\u0259 20000 n\u0259f\u0259r, 1954-c\u00fc ild\u0259 15000 n\u0259f\u0259r. Lakin 1951-ci ild\u0259 911 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (3714 n\u0259f\u0259r), 1952-ci ild\u0259 1257 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (5512 n\u0259f\u0259r), 1953-c\u00fc ild\u0259 1898 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (8254 n\u0259f\u0259r) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">SSR\u0130 Nazil\u0259r Sovetinin yuxar\u0131da adlad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n q\u0259rarlar\u0131n\u0131n icra edilm\u0259sinin m\u0259cburiliyi ona g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131 ki, Erm\u0259nistanda deportasiya edil\u0259n\u0259d\u0259k m\u00fclayim iqlim \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, t\u0259miz bulaq suyu i\u00e7m\u0259y\u0259 ad\u0259t etmi\u015f \u0259halinin xeyli hiss\u0259si K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131nda ictimai binalarda yatalaqdan, q\u0131zd\u0131rmadan, malyariyadan v\u0259 dig\u0259r yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n m\u0259hv olmu\u015fdur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1951-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n etibar\u0259n, Az\u0259rbaycanda a\u00e7\u0131q s\u0259ma alt\u0131nda qalan, t\u00f6vl\u0259l\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fdiril\u0259n \u0259halinin bir hiss\u0259si a\u011f\u0131r \u015f\u0259rait\u0259 d\u00f6zm\u0259yib Erm\u0259nistana &#8211; \u00f6z k\u0259ndl\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011fa m\u0259cbur olurlar. \u0130yunun 1-n\u0259 kimi 217 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat geri qay\u0131d\u0131r. Geri qay\u0131tmalar\u0131n k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kil alma\u011f\u0131ndan qorxuya d\u00fc\u015f\u0259n Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi b\u00f6y\u00fck hay-k\u00fcy\u00a0 qald\u0131r\u0131r, onlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n imtina edir. Halbuki, xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirm\u0259k ad\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n k\u0259ndl\u0259rin bir \u00e7oxu h\u0259l\u0259 d\u0259 bo\u015f qal\u0131rd\u0131. Xaricd\u0259n g\u0259l\u0259nl\u0259rin c\u00fczi hiss\u0259si k\u0259nd rayonlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. H\u0259r c\u00fcr ya\u011fl\u0131 v\u0259dl\u0259rl\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u00f6zl\u0259rini aldad\u0131lm\u0131\u015f hesab edir, sosial inki\u015faf bax\u0131m\u0131ndan b\u0259rbad v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rin\u0259 ayaq qoymaq ist\u0259mirdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259l\u0259 1947-ci il may\u0131n 22-d\u0259 Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n birinci katibi Q.Arutyunov Stalin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki, xaricd\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin 300 n\u0259f\u0259ri art\u0131q geri qay\u0131d\u0131b, 21 n\u0259f\u0259r s\u0259rh\u0259di ke\u00e7\u0259r\u0259k T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qa\u00e7\u0131b, 110 n\u0259f\u0259r is\u0259 s\u0259rh\u0259di ke\u00e7m\u0259k ist\u0259y\u0259rk\u0259n yaxalan\u0131blar.\u00a0 Q.Arutyunov\u00a0 \u201cqaxta\u011fan\u201dlar\u0131n Erm\u0259nistan\u0131 t\u0259rk etm\u0259l\u0259rini iqtisadi probleml\u0259rl\u0259 izah edirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1953-c\u00fc ild\u0259 \u0130.Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Erm\u0259nistandan t\u00fcrkl\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin s\u00fcr\u0259ti azal\u0131r v\u0259 \u0259halinin geriy\u0259 qay\u0131tma prosesi s\u00fcr\u0259tl\u0259nir. Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri \u018f\u015ft\u0259r\u0259k, Martuni (Qaranl\u0131q), Qaraba\u011flar, Abovyan (Ell\u0259r), E\u00e7mi\u0259dzin rayonlar\u0131ndan t\u00fcrkl\u0259rin izinin silinm\u0259sin\u0259 nail olsalar da, h\u0259r c\u00fcr t\u0259qib v\u0259 t\u0259zyiql\u0259r\u0259 tab g\u0259tir\u0259r\u0259k Z\u0259ngibasar rayonunun Z\u0259hm\u0259t, Qaraq\u0131\u015flaq, Yuxar\u0131 Necili, Vedi\u00a0 rayonunun Xalisa, Yengic\u0259, Arazd\u0259y\u0259n, Qaralar, \u015eidli, \u015eirazl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri, Basarke\u00e7\u0259r v\u0259 Krasnoselo rayonlar\u0131n\u0131n k\u0259ndl\u0259ri qism\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 qrafikind\u0259n yay\u0131na bilmi\u015fdil\u0259r. Sonradan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin bir qisminin geri qay\u0131tmalar\u0131na v\u0259 onlar\u0131n h\u0259l\u0259 d\u0259 bo\u015f qalan k\u0259ndl\u0259rind\u0259 yenid\u0259n m\u0259skunla\u015fmas\u0131na \u015f\u0259rat yaradanlar da m\u0259hz deportasiyadan yay\u0131naraq, Erm\u0259nistanda qalan az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisi olmu\u015fdur. Onlar h\u0259r \u015feyl\u0259rini itir\u0259r\u0259k, geri qay\u0131dan \u0259haliy\u0259 h\u0259r c\u00fcr maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rir, onlar\u0131n t\u0259s\u0259rr\u00fcfat qurmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z imkanlar\u0131n\u0131 onlarla b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Geri qay\u0131dan \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin h\u0259r c\u00fcr iqtisadi sanksiyalar t\u0259tbiq etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, \u0259halinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u00f6z k\u0259ndl\u0259rind\u0259 v\u0259 ya \u0259g\u0259r onlar\u0131n evl\u0259rin\u0259 erm\u0259nil\u0259r yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdis\u0259, qon\u015fu t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rind\u0259 yenid\u0259n m\u0259skunla\u015fma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nistanda \u00f6z evl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt edil\u0259n v\u0259 ba\u015fqa k\u0259ndl\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015fmaq imkan\u0131ndan m\u0259hrum edil\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 ail\u0259 is\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f \u015f\u0259raiti d\u00fcz\u0259ld\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rind\u0259n yenid\u0259n Az\u0259rbaycana qay\u0131tma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdular. Bel\u0259likl\u0259, Erm\u0259nistandan deportasiya v\u0259 miqrasiya prosesi 1957-ci il\u0259d\u0259k davam etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Sovetinin yan\u0131nda K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u00fczr\u0259 Ba\u015f \u0130dar\u0259nin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, 1954-c\u00fc ild\u0259 749 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (3368 n\u0259f\u0259r), 1955-ci ild\u0259 207 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (965 n\u0259f\u0259r), 1956-c\u0131 ild\u0259 360 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat (1543 n\u0259f\u0259r) deportasiya edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259ki tarixi etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si (deportasiyas\u0131) haqq\u0131nda SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 art\u0131qlamas\u0131 il\u0259 yerin\u0259 yetirilmi\u015fdir. H\u0259min q\u0259rarla Erm\u0259nistan\u0131n 22\u00a0 rayonundan 100 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdusa da, \u0259slind\u0259, q\u0259rar zorak\u0131 \u00fcsullarla h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f, 24 rayondan v\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n (200-d\u0259n art\u0131q\u00a0 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n) 150 min\u0259 yax\u0131n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 deportasiya edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistandan\u00a0 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t ocaqlar\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131, rayonlar\u0131n birl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u0259m\u0259liyyat\u0131 apar\u0131l\u0131rd\u0131. T\u0259kc\u0259 1947-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 50-y\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir.\u00a0 Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin 19 sentyabr 1950-ci il f\u0259rman\u0131 il\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 d\u0259miryol stansiyalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir: Kolagir\u0259n-Tumanyan, Hamaml\u0131-Spitak, Ortakils\u0259-Maisyan, Tomarda\u015f-Vardakar, Arpa\u00e7ay-Axuryan, Bu\u011fda\u015fen-Baqravan, Qaraqula-Gedap, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z-Araqadz, Bo\u011fudlu-Arteni, Qaraburun-Qarmra\u015fen, Qam\u0131\u015fl\u0131-Soveta\u015fen, Uluxanl\u0131-Masis, \u0130man\u015fal\u0131-Mx\u00e7yan, Q\u0259m\u0259rli-Arta\u015fat, \u015eirazl\u0131-Ayqavan.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1951-ci il mart\u0131n 19-da veril\u0259n f\u0259rmanla Dilican rayonu\u00a0 \u0130cevan rayonu il\u0259, \u018fzizb\u0259yov rayonu Mikoyan rayonu il\u0259, \u018fl\u0259y\u0259z rayonu Abaranla, Qaraba\u011flar rayonu Vedi il\u0259, Qukasyan rayonu Amasiya il\u0259 birl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Kadr m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll edildikd\u0259n, y\u0259ni m\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259v\u0259zin\u0259 erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirdikd\u0259n sonra b\u0259zi rayonlar\u0131 yenid\u0259n ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistanda k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 aksiyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikd\u0259n sonra t\u00fcrkdilli \u0259halinin azalmas\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k rayon v\u0259 respublika s\u0259viyy\u0259li t\u00fcrkdilli kadrlar\u0131 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Qaraba\u011flar, Vedi, Z\u0259ngibasar, Krasnoselo rayonlar\u0131n\u0131n partiya komit\u0259l\u0259rinin birinci katibl\u0259ri, dig\u0259r 10 rayonda is\u0259 ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc katibl\u0259r d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k, yerl\u0259rin\u0259 erm\u0259nil\u0259ri t\u0259yin etdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sonralar is\u0259 Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n katibi M\u0259mm\u0259d \u0130sg\u0259nd\u0259rov, k\u0259nd-t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdir m\u00fcavini R\u0259him Allahverdiyev, MK-n\u0131n m\u0259sul t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 C\u00fcm\u015f\u00fcd Sultanov, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 nazirinin m\u00fcavini H\u00fcseyn M\u0259mm\u0259dov v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n azad edilmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin s\u0259dr m\u00fcavini Mirz\u0259 B\u0259\u015firov is\u0259 Ali Sovetin 9 aprel 1949-cu il tarixli sessiyas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 tutdu\u011fu v\u0259zif\u0259d\u0259n azad edilmi\u015fdi. M\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015f soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n Az\u0259rbaycana ax\u0131n\u0131 getdikc\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259nirdi. B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131 Amasiya, Basarke\u00e7\u0259r v\u0259 Krasnoselo rayonlar\u0131ndan ba\u015fqa, yerd\u0259 qalan rayonlarda Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u00e7\u0131xan q\u0259zetl\u0259r ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 ill\u0259rinin h\u0259r c\u00fcr t\u0259zyiq v\u0259 s\u0131x\u0131nt\u0131lar\u0131na baxmayaraq,\u00a0 Az\u0259rbaycan teatr s\u0259n\u0259tin\u0259 g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlar b\u0259x\u015f ed\u0259n C. Cabbarl\u0131 ad\u0131na \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycanl\u0131 Dram Teatr\u0131 1948-1949-cu ill\u0259rd\u0259 &#8220;M\u0259\u015f\u0259di \u0130bad&#8221;, &#8220;Leyli v\u0259 M\u0259cnun&#8221;, &#8220;E\u015fq v\u0259 \u0130ntiqam&#8221;, &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l&#8221; kimi \u0259s\u0259rl\u0259ri tama\u015faya qoymu\u015fdu. B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, 1949-cu ild\u0259 teatr\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 Basarke\u00e7\u0259r rayonunun m\u0259rk\u0259zin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u00fc\u015f, sonra is\u0259 ba\u011flam\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistanda az\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rini ba\u015fs\u0131z qoymaq, ali t\u0259hsilli kadrlar\u0131n \u00e7oxalmas\u0131na imkan verm\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 X.Abovyan ad\u0131na \u0130r\u0259van Pedaqoji \u0130nstitutunun t\u0259hsil Az\u0259rbaycan dilind\u0259 olan fak\u00fclt\u0259l\u0259ri \u2013 dil-\u0259d\u0259biyyat, tarix, co\u011frafiya, fizika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259l\u0259ri, Erm\u0259nistan D\u00f6vl\u0259t Qiyabi Pedaqoji \u0130nstitutunun eyniadl\u0131 fak\u00fclt\u0259l\u0259ri ba\u011flanaraq Az\u0259rbaycandak\u0131 m\u00fcvafiq institutlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fcl\u0259r. Erm\u0259nistandan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0259halinin Xanlar rayonunda m\u0259skunla\u015fmas\u0131na h\u0259r c\u00fcr mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259dildiyi halda, Az\u0259rbaycan elmin\u0259 g\u00f6rk\u0259mli xadiml\u0259r b\u0259x\u015f etmi\u015f \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycanl\u0131 Pedaqoji Texnikumu Xanlar rayonuna k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259ri yerl\u0259\u015fdirm\u0259k b\u0259han\u0259si il\u0259 Nax\u00e7\u0131vanla \u0130r\u0259van aras\u0131nda \u0259vv\u0259ll\u0259r tamamil\u0259\u00a0 az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 xeyli miqdarda erm\u0259ni \u0259halisinin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 nail oldular. \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rini \u00fcz\u00fck qa\u015f\u0131 kimi \u0259hat\u0259 ed\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259ri m\u0259skunla\u015fd\u0131rd\u0131lar. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n \u0259traf\u0131ndak\u0131 \u018f\u015ft\u0259r\u0259k, Qaraba\u011flar, Q\u0259m\u0259rli, Vedi, Z\u0259ngibasar, Hoktemberyan, E\u00e7mi\u0259dzin rayonlar\u0131n\u0131n v\u0259 Arpa-Sevan x\u0259tti \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n rayonlar\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan m\u00fcnbit torpaqlar\u0131 erm\u0259nil\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7di. Erm\u0259nil\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u0259rh\u0259d boyunca yerl\u0259\u015f\u0259n Vedi, Z\u0259ngibasar, Hoktemberyan rayonlar\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisini k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259kl\u0259, \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cetibarl\u0131 s\u0259rh\u0259d zola\u011f\u0131\u201d t\u0259min etdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u018fg\u0259r 1915-1920-ci ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259hali Erm\u0259nistanda soyq\u0131r\u0131ma, 1930-37-ci ill\u0259rd\u0259 repressiyaya m\u0259ruz qalmasayd\u0131, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 min\u0259 yax\u0131n \u0259hali deportasiya edil\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259s\u0259ydi v\u0259 bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131 m\u0259d\u0259ni-maarif ocaqlar\u0131 ba\u011flanmasayd\u0131, r\u0259hb\u0259r kadrlar s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmasayd\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin y\u00fcks\u0259k t\u0259bii art\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 80-ci ill\u0259rin sonunda Erm\u0259nistanda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131na nisb\u0259t\u0259n \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil ed\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259l\u0259 1930-cu ild\u0259\u00a0 Erm\u0259nistanda yeni inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 ke\u00e7iril\u0259rk\u0259n 25 inzibati rayon yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min vaxt bu rayonlar\u0131n \u00fc\u00e7d\u0259 birind\u0259 r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 (raykomun birinci katibl\u0259ri, icraiyy\u0259 komit\u0259l\u0259rinin s\u0259drl\u0259ri, prokurorlar, m\u0259hk\u0259m\u0259 s\u0259drl\u0259ri v\u0259 s.) az\u0259rbaycanl\u0131lar i\u015fl\u0259yirdil\u0259r. 1937-ci ild\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 d\u0259yi\u015fiklik edilmi\u015f, \u0259lav\u0259 olaraq, daha 7 rayon yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0 Rayonlar b\u00f6l\u00fcn\u0259n zaman az\u0259rbaycanl\u0131 r\u0259hb\u0259r kadrlar erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z edilmi\u015fdi. Daha sonralar yeni 5 rayon da yarad\u0131laraq rayonlar\u0131n say\u0131 37-y\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0 Lakin c\u0259misi \u00fc\u00e7 rayonda (Amasiya, Basarke\u00e7\u0259r v\u0259 Krasnoselo) birinci katib v\u0259 yaxud icraiyy\u0259 komit\u0259sinin s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar i\u015fl\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Erm\u0259nistan m\u0259tbuat\u0131, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 &#8220;Sovet Erm\u0259nistan\u0131&#8221; q\u0259zeti he\u00e7 bir iz buraxmam\u0131\u015fd\u0131r. &#8220;Sovet Erm\u0259nistan\u0131&#8221; q\u0259zetinin 1948-1953-c\u00fc ill\u0259r s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n yaln\u0131z onu m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k olur ki, k\u0259ndl\u0259rd\u0259 \u0259halinin milli t\u0259rkibi t\u0259dric\u0259n d\u0259yi\u015fir, r\u0259hb\u0259r kadrlar erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z olunur, az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri t\u0259dric\u0259n erm\u0259ni k\u0259ndl\u0259rin\u0259 \u00e7evrilir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Sovet t\u0259bli\u011fat\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 1946-1950-ci ill\u0259rd\u0259 15 xarici \u00f6lk\u0259d\u0259n Erm\u0259nistana t\u0259qrib\u0259n 150 min erm\u0259ni\u00a0 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb g\u0259tirilmi\u015fdi.\u00a0 Xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 Erm\u0259nistanda ikinci d\u0259r\u0259c\u0259li v\u0259t\u0259nda\u015flar kimi bax\u0131rd\u0131lar. &#8220;Qaxda\u011fan&#8221; (y\u0259ni k\u00f6\u00e7g\u00fcn &#8211; N. M.) adland\u0131r\u0131lan xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 yerli erm\u0259nil\u0259r qohum olmaq ist\u0259mirdil\u0259r.\u00a0 &#8220;Qaxda\u011fan&#8221;lara y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259l\u0259r etibar edilmirdi. Onlar \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n ac-yalavac \u00e7\u0131xan SSR\u0130 kimi bir \u00f6lk\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259l\u0259rin\u0259 pe\u015fman olmu\u015fdular. Ya\u011fl\u0131 v\u0259dl\u0259rl\u0259 xaricd\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistanda quru \u00e7\u00f6r\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn saatlarla n\u00f6vb\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r.\u00a0 Aldand\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n &#8220;qaxda\u011fan&#8221; erm\u0259nil\u0259r g\u0259ldikl\u0259ri \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 qay\u0131tmaq ist\u0259yirdil\u0259r. Lakin onlar\u0131n qay\u0131tmalar\u0131na icaz\u0259 verilmirdi. Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 \u0259razisind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq 1956-c\u0131 il may\u0131n 24-d\u0259 etiraz mitinql\u0259ri ke\u00e7irilmi\u015fdi. Fransadan g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259r h\u0259min g\u00fcn Fransan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirinin \u0130r\u0259vana g\u0259lm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130r\u0259vanda etiraz mitinql\u0259ri ke\u00e7irmi\u015f, yenid\u0259n Fransaya qaytar\u0131lmalar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdil\u0259r.\u00a0 1958-ci ild\u0259 Fransa prezidentinin SSR\u0130-y\u0259 g\u0259lm\u0259si zaman\u0131 da \u0130r\u0259vanda n\u00fcmayi\u015fl\u0259r t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Bundan sonra Fransa erm\u0259nil\u0259rin\u0259 geri qay\u0131tma\u011fa icaz\u0259 verilmi\u015fdi. 50-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259r k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 geri qay\u0131tma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin deportasiya\u00a0 edilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259 xaricd\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259rin m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 plan\u0131 ba\u015f tutmad\u0131. Xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259r bir qayda olaraq, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 v\u0259 yaxud x\u00fcsusi olaraq onlar \u00fc\u00e7\u00fcn sal\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259h\u0259r tipli q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015f\u0131rd\u0131lar. N\u0259inki 1948-53-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 v\u0259 bundan sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistandan deportasiya olunmu\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259ri, \u00fcst\u0259lik Erm\u0259nistan\u0131n da\u011fl\u0131q rayonlar\u0131n\u0131n bir \u00e7ox erm\u0259ni ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri\u00a0 d\u0259 bo\u015falm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n 1975-ci il yanvar plenumunda 476 k\u0259ndin bo\u015f qald\u0131\u011f\u0131 qeyd edilmi\u015fdi. Bu, Erm\u0259nistanda m\u00f6vcud ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin \u00fc\u00e7d\u0259 birind\u0259n \u00e7oxunun xaraba qalmas\u0131 dem\u0259k idi. B\u00fct\u00fcn bunlar o n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015famaqdansa, k\u0259ndl\u0259rin xaraba qalmas\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcn tutmu\u015flar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">XX \u0259srin 40-50-ci ill\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n respressiyaya m\u0259ruz qoyularaq deportasiya edilm\u0259si prosesi il\u0259 ba\u011fl\u0131 materiallar \u201cm\u0259xvi\u201d qrifi alt\u0131nda saxland\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn SSR\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259dqiq edilm\u0259mi\u015fdir. SSR\u0130 Ali Soveti 14 noyabr 1989-cu ild\u0259 &#8220;Zorla k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f xalqlara qar\u015f\u0131 repressiya t\u0259dbirl\u0259rinin qanunsuz v\u0259 cinay\u0259tkar t\u0259dbirl\u0259r hesab edilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; b\u0259yannam\u0259 v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti buna m\u00fcvafiq olaraq x\u00fcsusi q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir. H\u0259min b\u0259yannam\u0259d\u0259 b\u00fct\u00f6v xalqlar\u0131 zorla k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k praktikas\u0131n\u0131 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u0259saslar\u0131na, sosializm qurulu\u015funun humanist t\u0259bi\u0259tin\u0259 zidd olan \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259t kimi q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 pisl\u0259mi\u015f, repressiyaya m\u0259ruz qalm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn Sovet xalqlar\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq qanunvericilik t\u0259dbirl\u0259rinin g\u00f6r\u00fclm\u0259si z\u0259ruri hesab edilmi\u015fdi. SSR\u0130 Ali Sovetinin 14 mart 1991-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 il\u0259 repressiya olunmu\u015f xalqlar\u0131n qanuni h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rpa edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdir. Lakin adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 deportasiya olunmu\u015f xalqlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda Erm\u0259nistandan deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilm\u0259mi\u015fdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259n deportasiya edilmi\u015f soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmaq h\u00fcququ tan\u0131nmad\u0131 v\u0259 xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 edil\u0259n tarixi \u0259dal\u0259tsizlik b\u0259rpa olunmad\u0131. Bu, ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 q\u0259r\u0259zli m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n ir\u0259li g\u0259lirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lardan Ataxan Pa\u015fayev, B\u0259xtiyar N\u0259c\u0259fov, C\u0259mil H\u0259s\u0259nli, L\u0259tif\u0259 H\u0259s\u0259nova, \u018fs\u0259d Qurbanl\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan deportasiyas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rini, faci\u0259nin miqyas\u0131n\u0131 v\u0259 onun n\u0259tic\u0259l\u0259rini xronoloji \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin 18 dekabr 1997-ci ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 &#8220;1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR-d\u0259ki tarixi etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; f\u0259rman xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 siyasi q\u0259rarla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.\u00a0 C\u0259misi iki b\u0259dd\u0259n ibar\u0259t olan bu f\u0259rman\u0131n 1-ci b\u0259ndin\u0259 \u0259sas\u0259n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyan\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. S\u0259n\u0259din 2-ci b\u0259ndind\u0259 is\u0259 Nazirl\u0259r Kabinetin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r ki, f\u0259rman\u0131n icras\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etsin. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, indiy\u0259d\u0259k bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si h\u0259ll edilm\u0259mi\u015fdir. Beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t h\u0259l\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n bu faci\u0259nin miqyas\u0131ndan x\u0259b\u0259rsizdir. T\u0259kc\u0259 onu qeyd etm\u0259k kifay\u0259tdir ki, Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 repressiyaya m\u0259ruz qalan xalqlar haqq\u0131nda son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Rusiyada \u00e7oxlu t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n\u00a0 Erm\u0259nistandan 1948-1953-c\u00fc ill\u0259r deportasiyas\u0131 fakt\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 rusiyal\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer tapmam\u0131\u015fd\u0131r. Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 xalqlar\u0131n repressiyas\u0131 v\u0259 deportasiyalar\u0131 tarixini \u0259n x\u0131rda detallar\u0131na q\u0259d\u0259r ara\u015fd\u0131ran demoqraf, professor Pavel Polyan (milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni deyil &#8211; N.M.) m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015fdir ki, SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda 110 deportasiya \u0259m\u0259liyyat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. O, h\u0259min \u0259m\u0259liyyatlardan miqyas\u0131na g\u00f6r\u0259 se\u00e7il\u0259n 47-sinin siyah\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259qdim. H\u0259min siyah\u0131ya 1938-ci ild\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan olan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n (siyah\u0131da \u201ciranl\u0131lar\u201d kimi t\u0259snif edilir &#8211; N.M.), \u0130ran inqilab\u0131 yat\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra \u00f6z d\u0259st\u0259si il\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015f\u0259n Mustafa B\u0259rzaninin k\u00fcrd silahl\u0131 d\u0259st\u0259sinin 1948-ci ild\u0259 deportasiyas\u0131 fakt\u0131 daxil edils\u0259 d\u0259, Erm\u0259nistandan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n 1948-1953-c\u00fc ill\u0259r deportasiyas\u0131 fakt\u0131 daxil edilm\u0259yib. Bu, o dem\u0259kdir ki, biz h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6z h\u0259qiq\u0259tl\u0259rimizi d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259mi\u015fik. Erm\u0259nil\u0259rin yalanlar\u0131 is\u0259 h\u0259r yerd\u0259 ayaq a\u00e7\u0131b yeriyir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aksiyas\u0131na h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn o vaxt q\u0259bul edilmi\u015f normativ s\u0259n\u0259dl\u0259r (\u00dcmumittifaq \u0259h\u0259miyy\u0259tli normativ v\u0259 qanunvericilik aktlar\u0131, Sovet h\u00f6kum\u0259tinin, Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131, Respublika KP MK-n\u0131n v\u0259 Nazirl\u0259r Sovetinin v\u0259 dig\u0259r icra orqanlar\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131, SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti Yan\u0131nda Ba\u015f K\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 \u0130dar\u0259sinin v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR K\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 \u0130dar\u0259sinin arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan fondlar\u0131n materiallar\u0131, hesabatlar v\u0259 s.), deportasiya olunanlar\u0131n \u0259hval-ruhiyy\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cNKVD\u201d v\u0259 \u201cKQB\u201d-y\u0259 daxil olan m\u0259lumatlar, m\u00fcraci\u0259tl\u0259r, yaz\u0131\u015fmalar v\u0259 s., rayon arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259r, deportasiya olunanlar\u0131n yazd\u0131qlar\u0131 \u015fikay\u0259t \u0259riz\u0259l\u0259ri v\u0259 s. diqq\u0259tl\u0259 saf-\u00e7\u00fcr\u00fck edilm\u0259li, sisteml\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k s\u0259n\u0259dl\u0259r toplular\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 \u00e7ap edilm\u0259lidir. D\u00f6vl\u0259t Kino-Foto S\u0259n\u0259dl\u0259ri Arxivind\u0259 saxlan\u0131lan materiallar v\u0259 canl\u0131 \u015fahidl\u0259rin ifad\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda s\u0259n\u0259dli filml\u0259r seriallar\u0131\u00a0 \u00e7\u0259kib d\u00fcnyaya n\u00fcmayi\u015f etdirilm\u0259lidir. Yeni m\u0259skunla\u015fma yerl\u0259rind\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczl\u0259\u015fdikl\u0259ri humanitar f\u0259lak\u0259t ayr\u0131-ayr\u0131 aspektl\u0259r \u00fczr\u0259 elmi-t\u0259dqiqat d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 daxil edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin 26 mart 1998-ci il tarixli \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra 31 mart 1998-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi x\u00fcsusi sessiya ke\u00e7irmi\u015f, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m cinay\u0259tl\u0259rinin c\u0259zas\u0131z\u00a0 qalmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259 m\u0259lumat\u0131n olmamas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir ki, XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m cinay\u0259tini tan\u0131s\u0131n. Anoloji add\u0131m \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u201d f\u0259rmanla ba\u011fl\u0131 da at\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan tarixinin qara h\u0259rfl\u0259rl\u0259 yaz\u0131lan bu s\u0259hif\u0259si d\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq edilm\u0259li v\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259r\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edil\u0259r\u0259k d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" align=\"right\"><b>Nazim MUSTAFA, <\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" align=\"right\"><b>AMEA A.Bak\u0131xanov ad\u0131na Tarix \u0130nstitutunun elmi i\u015f\u00e7isi<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" align=\"right\"><b>\u00a0\u201cXalq q\u0259zeti\u201d, 6-7. 01. 2009<\/b><\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzIxAAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"M7Q0sdA1tDQ11k0+vEchMyfn5MwihZTUgvyiksTizMrE4iMb84BIIenkzKpMhdyTMwsTc3MSi45sBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDUyMQAA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwNNY1sNQ1NFEwMrQysLQyNgYA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"zX1LjxxXlt7evyJAAwYJZJYq68GHWhJQJaqlMUU1KaoFqnc3K6JY0RmPynjkVOZKmIXHBgw0YK8I9DTb3nAxGwoYE2MMPQa6ig1wR\/0F\/RKf531ERFZlqacBAzNNVVVmxH2ce853zvnOuR+dRnWzzJKPbzTJWTM2Wfqs+DD6bVs36fHyFzc++ag+NYV+JEuLZHySpM9Omg+jydbtX0THZdGM63SV4M+7VZLjV0x0UiXHH984aZrTDz\/4oDCrNM\/hiebYbKXFcfnB356Oj+CLSdF80J5mpYnrD3a2J7sfbN\/7IM3Ns6Te+u3pM3hQmj+L8M9p8QxeblbLG9FRZur64xv4yvFxm2URPIu+M97Zm0Q0\/ArHdyOqq6O\/eAjwwObjG\/yLG9HfpnFz8vGNnbuTGxGvwsc3Jne3b0QffPLRB+aTyb29u+PJvf3d8dH5myjNsnfPq\/jd88is4D+mZnlkiuzih8xUFz8U0WdV\/u55kcKIiujJk68j+AiMsU4L+MYsjRpTpWfpOGmKdBY1ZXVq5vzFGD4\/O3\/TwMMXaVS31bvnDb4kTk7LqjF1ujT1xQ9RXRbRzvY2jAL\/WJfL2Lx9QU\/IL35Y4QCm+ovCRM\/gIWmVwjOL6Ngcpe+e49ijOs1q\/CWMKoUvpFV0An+Z4y\/itNqK7rt3Rgt4zdKctTHM5AS2Ab+xKiszgxlf\/ACDj\/J0XnnjWyRNdGJmaZ4ul\/h6WTBagCg\/f3PWwLvS4+j8TQ3bbCp4Arx9aRoTzZLzlzpcemAaVclpldT4Q4GTO8Nvwa+Pyyqn98GAt6LPeDXfPc\/TFXw5xxe9ez6v3z0HCUujZ+dvYnzktI3MjCYFL8wjE+cpblRlmnQRnRmYU5NUES7oxQ\/xxQ8X8A+M8vzl+ZtixF\/BKXgbHBtYmrcvDAwOvp\/hTuI2Lk0Gg13hwqYFfOOn\/\/zf+rJiIvhinmZREsNepstUX9WfeYSLaQeYwpPoSzmuI+3XQ9gTXmUUt5VdaljWJU7cVInJYLC0ahmMGGTl7QsQv9OszdsCFug1rltBz6RxR3OUW9wbFlgQzdczu41FNC9PUcRwHvNo2VZx3a7wwbBs+GvZG9gAt+i0f\/NkWY3TojZFOopM0aTjkzY3uJpufrhk8JLMwPsanGkFe\/zRB6iv4DiefvLvPrpCtQ2d1845osHA8Kbwfzyt1F+wpIGFmNkdwb2HJY7PXy\/o4D9LaBFOq7JOavw6\/A5GvaKzZWD28wiUGhxJXI6t6OLVLC2OUvj+mwJ2E95zAos61fMHR7otUJLOcFCgMy5ejfH335y\/qWYpjCfCE4FfK2D48LWGRoyjimPZD1M1cBijGTwT3gV\/hz1OYTvgcMBq7I+P8BhGOX2sgF+NQRroTdEJbGyb00E9IfUQTe7AYs3MtILP7chXcdZpvgLhKUDAF6R6isqgtMO44pi+D\/97zBoG\/v9Pf4zalYlRRgr47xR03\/nrbIZqs6IdgBHEZd1k7ZyeVyRLOIkZ6hRQH\/M5fwIePjcL0ggpymVDi32cpdHcgOrDZyRFCfJE5wS2TSb95bvnFy8WdExweWQD3dNwPvC4sR7Rk\/M3R23O+05bHw7p4oWJ6A+ZisbUVPyU89cnKKwpnY5oYSpWSYcg9jHMPo9K2FsYFX4e\/wSHeRQ9IS158aoBiTUwVbfXSzsY0FIoQ1VG+gjE6ImBFx3B30s6dqPoIMOjA\/OGX05PSJzk4It8oRTNW5B6VpYg9HrUaQ4so2gkMjpjIhEw0JMpbiIppdcrXD343Qz3GHYBpRX0QroyJ3I4aUogZjtOVvAQwKeq6O0fwMjCdj02x3OzMvyyaXT+8uKHM1SgI0\/M8V3z8u0LfH7Fw\/0UJtFO9et4YisUez6y8BWYeU7SDgNJp7j7tHO0viB14dOsHMh6xWwnLl5k7RQX9ciQygcZm+O83j0fRc9atBayH2ieaOFAXcFOpRW+b8tNAJcblmFP1A78ZBZz0EotSrLdLDrMqN7mfFZwTfHc5qwPaPzemT1OFiCDOPid3TGOGOVpbioUCm+rowTOGQsnPWVgK58lR+mMlkgkk8zKPF3mrFIKXMOK3u9NKfoP\/\/7uzs72L2DN6PijSgMFR7+d\/MIuBanoDXTzQztitiPGkwZP96EohJuN4y9g8DJQ2gdS5qR68vCxpJw8c2fwADMwQlv9pEEgM35YZmVTLkANzRp4g7ULsIR6XBqUrRlb6aqjTdNlC0chukO7wuuNIAANWYqfoLFW0azM07pGEQSB\/HbrT3\/U1wZyw1NnjAhTOoatiJ7Ah5+Y6hRsIurWBZtDPozRYQlzWhGQACX2TCwQaplmBH+sYfK0lfcJkyRZVJklHl1U\/Hg6xGzh2YbzNcWzuYAXZSRAIzhwVU3f\/\/Pv4PsnbL15kHhUQfs2xll6p7BZszmjgnNrSNCtnVVJFVV98YrXcXKXFvJbgDOyQG7+eGSWsP20uaDCqvM3b1\/IQvz0\/e8Fo8DmE2YAHwIFHgAffOTUKFiqHcQanF04J\/jVT9\/\/Q9RmDSgwBIhqcOw40gp1WVTDNuY4HjDvm52BwyRj80Mo1eTw0IRBJS9RaA30rLMjASYkThldZSp2dGKuPC0gfaeZYWWI4LsZ4\/8g1sLBwxtx\/EPwwwG+BpENnXgCrDwiBiO4vjNUtYwB8YMAj6ZZgiqGZwC6jw46gU\/40JYIS6CkAC7a79FBisn\/EJDtbAVuZwarHy7cSVKbKXk+iGWssS7EFSHziOYZ1uIxDwoRDONU8L1QNMIHzkxTgm0vaxDRqFb9PzP5KSlz3AdnPj3dYAC7owEglQ1vu\/rpBT1+JsvJMMea9M\/gxeC8xSv8EjhvCh1NdZYuk9O0npWnbfR5siirefTt30Tnfw9nBEZ6\/nJJCO314ggcOFlYXStcoZTFaAoKEmwMnEU8cqQd2TbOmnaaEQyryH1sgoNrP4zbprKM64mwJiY3hQ\/pKBipDjQYJbz9YVnPFobEhCxxRbDnQJaSQevQV0X5fgXCWJHKJbmiBUKdGKvvfR\/PxcUr0ctv\/9BWvisQw7I\/KjN4HkJoRosodqk4sXjaaLL4X6qDYF225NewZ4sFrik+fHDDeEnPwIEFtJG35IG5AEBXp4rWFICPxmtuwnUEmVG5OjMnYm9o6Etxo5aJuP9HaKQJQmdk5bdwBd8Us1QhkR2JdSXK7Kxk+6KDRvS66Cv\/6fnr5fkbOGXw2ZVGBSo4tOgf4BsxXALy8rldM\/F50Fzw0sUJQIgPFWp8k6wYT\/v4hnEsYLQ5gOt0lebOyKCfsu2wp+eg47IGypRNHGIgdHCn8NRpUuFJtojzGVpbnqHVdktcsINljCYOZJLwbnfdQiXOKitH4BYThscHVKsWNh58PfeUkkByR9UaEB5y0HGx2QmAp5M2RMfr3fNTEo2C5uG\/tMxqQruo336F4R86JBS1QFDLPkEEm7WKcOzyVRSYNPejOCHyaTxngRxaeLrbIjj51hfyzL4EEOBBBKzn+KUn6SqKBecXoJOmVr9NW3QRQa2QXcQAx+z8Nb2W3p5h\/CxdCebc+mj6SfTRB9NPDgXaR8nbF2ySRTvUyQIdbrSCFBDix8K+wy78aoTqmNRVzctodSENBQFRBAC+0iHAPMWP1EME2xITIKQNSpbwqxXsdcHSzigaNzeMFKXzJq0NH6EVG6SI1RxJw4LshJq8gswKvXKGo53TJCq3ZTj+YkWxDRoFxn1QDjkKZiMYcIDyGR44UDigWXUj+NQdmYWZ0pFwZ++zJaDBZXkWt9UIt4LX4+0LOKCszVNQ5g2p0yo5NYCbTdGgDIPYYPyiQXDxEv7OjgiKZXfbHoK9X+GkVIl6kD20j241vKU0uDEI4+C7DOvIEURcpB4z6i9+eEYKGiDiF71pILqLYRdnBApqq969t3ovOn8z9aKptC3hWGU\/QiOLJvqKIDEaTC825YHVJegKtjsCZvQvsPsSbaKT3TZtFbdbm4bGXDBoSbGg\/XFHaUYPyjxvKSb3CIyBFzCb4FcBtKTokaNCaxvA7oDUHVLoIAgPN6jj0kd14UIyKAyVuOmDczF5dA43m7s6Gjs7NOMrEcmVoI0QG\/j5IGEPHJKT3\/IeekG7lINifgSc4mGSTSh8zIAIg5VTFJNExilLVHQMK1pzamAIaPX9r+4uCESaiY8HI+r6QcFZm9LnOb6ic1LNSZKoQBt+2NT7qfCU3XxUxvCK\/BYgjeK4AtQlQvYMxgj6vNjUqw586kPBIodV2hBC56xB+F1MGsFSHsD3Ll7FCQE6cOYzdEJvI8j08xAO6bGSR8BDSp5hsMS+diYOf\/AWYLA4Uw8Yzmp6TD7pwL4BiED775BrR\/gpqYM5GpiwLDp5Y4QRCFkcklwX+LYja1Pp8R446MYc0SZxMJD8RTSYM3agrJQ4Vxy0tUTLacBx4HouzBlJN4WmOgjX8xF7CDcUpLnJYjaGaBTdOqcUQYdt0sEY33DR+qfFMziGFImHGZy\/pBH1J8yxndCLLrO4vXiB3h2CCAr\/iph4k\/eMOlpPCS52nryR0146VJYnyxhPGPnEFz9MaSbOwWXRp2VN+T1e+LoW0EYRudyDbDPUK6QS7TC9AD9DrYL2PaIASmO33wtm4GPQpOoqs6S7BdE16MgpZTDhZ8LCE0CY2bIMQCYpfG9\/FyQybBLhmWClMcQFn2Yf4+IHijcYgM01OQu4V3MF6mi+nYDcl9NGfhKuqIv5yskWrY\/vlEDq0Cl3mcrYAQL8jo1J9eMjl+w3zlLkWr0AG3QcHjHgfBxCw6AVNfQI7GyzkGE4PY1Drjkdwh62OCTBgQsVk2\/j8WGfwwyOMAjEKERzet4O0TyuYWI9eFGUSzMlsANDcLr8KeryB6K8Gb2zt24B6BoEuBYWkJjwk\/zQegyYFFdxKgbPhig1cs0OCv4zbTM5M4et\/Jrz3tbUD+KDzLqvLqNVYmyT3WCKOy8NR5Nh0KPBoICd4czGsjomv8A8xCkDMXTHR9FZsqzIgbBOmmlEekbeQ0wNqJIsA68W+5QFeAQGg86xph8ChEBrBaJVEEhm9RriH4X9w76iYP6t6AsWR0qDnOIurXiFfCH0VNNSVEjoVVBYhDaoZSJC0kMj4MyiNlViAIpWQ+CyouSjc6Q7KK7jQ3QRNe6jw2fwyyqpTwHhpjPjD5td2e6KpnYFNVZ2wEGVwbjzerylLidJNa4miZc3EdCaawFhOo3uc1hvzuFOM+X8VrgJwSuD7JYYQUBJj0vwYM5flosW9UuhqWpcOPgQKJ4GEa9jB2BWdSQHPqaXYt44Fny6dfHqwaPo4YMxIxvwn2HdCON5WTEwT+evp4qhcTUkJAcGEJOQjC4emApwwSH4IUlRRzcxqBSZhiztV0lVJ7X924Fzw4iW0wsW4qLJO\/WNAhhtVjFOn3kjs5\/6eutJsmhz1gi4mOxSXos11GH5MLOANt5Fx2eMFq2\/gKssCwHe+i1VoO\/\/54\/fv\/\/n9\/\/04396\/+rHv\/vxv0bv\/+X9\/\/rx76L3\/+f9q+j9\/\/jx7+DX37\/\/1\/f\/O3r\/f+FP\/\/rjf3n\/6v0\/vf9n1Ys3JQ6LsPbeXYDngKSnfDb9WM+SXG0bNyD\/erI9nuyzsWHI6uNPFUYrisP4T2IhGv4MPRYAP4YCJ5LxEbxA+hREcBbgZD4t9aDdCI4Zui7Rdxj3Q6cLt3tG+lq0+zFocnSGNYNbO0uD54UIWGIyFdyNggyqnzolwowmqlKboWqCk4caI8gOmpWJXRDKhh46BDIiWdglEpNBnlLDAQXViRiWZJrCQxsF05Tf2q8LVYyYLBIDoEjWsYZgrgoh4MuqGX5FtTQ\/VB52AF50CZtYoOuNf4zTOcc8SIdqFCl6sGUPNcug0g8EeQijhn51e3xEm+Wi85JP8Yfq6aJwei6+YWMWXSOifL0Bo0h2H+UBvTsFab1DgK9Fcf\/KnCEIXPwcF\/z896BRo5vTW5GbSjrzZ\/LQZEkxKxecylmZGcJ9l8rZCNvBCZ+ncz5whI4fg2WwS9QWLn3j0ITYA47tDYNDzvo+3tIhDi\/RVQtikyUw163oUxARDq2it+jQTJCiY44ThbW20envfK\/nZJYjTBmBB0NWti4MxVTh8I16K6GjYTVROleLoaFG\/8Esd3IVf\/7dKl2BTliWi1H0LQj\/yK4Cxlgphc9Q17NnA9oMnnzYEqjnpVf+k4oNKNtTB49GEZELhDd4zYBlx5HnQKxPQNtIuBgrDLCgBqh4yFeYn7+h4yxwyz\/PmggH5VrChhyZgCTkseJUOViWjk\/lQBcPY2NJRanuomwwmRUoZS85RcxAGB5+Xc3E0lgXjR4hIwcljOQb3M4z05BXWMgueCF\/mbzOesX7h9YNEyfo1Qs3rHDZ9C86LMVgsElDg4jT06xEPsMsglEmCzatoC67DBqPmMMQ2jm+MMDimfJAKStHrx\/YPBjnQAYedXHGSQLn2HmYmmXhIEu9PO7kXlTOmiWTEt3OEQyADx4j1CavmE7cmryBQBXyGUGKFfB4Ot26qZa1jZtrzuBVLvgQ8RmAkREY0vSzYBGmD4O0m6atWwqfUCIGNnbaVj4RAZbYbd4D5Bakus4Ba9zyiX00pZIBr2ymYiiF41wbdkRUQVK2E8krsHS7dun4PQ\/KAo4gjFTslolWcH4ZG3QyxP5HORuww9A2N8j\/lLGqyKeZZQb2lsfj452\/mbdzQkHGUkBqwCGEUlYwbEwTtxQBrOacfc6J94ErUbfTQKxwBhnF9NDxRqDVe6m8MWAEYmwAo8+kpmccKjktVy1HKUeRwVMwH9M\/gvLIGwB4CYKEaRowq6SXDfFqYNUyjEH7dCpcQ8Q26BHrRNBS8lyYiAMmRXHkSCj3RXqMhC72XxumqK30Q16qskF6VXrxIuUVy0yAOWlViNZPudSRJfq6k9THNqCchBvLgzRLeI5QVChACfN26fTRsDzJOpKHsnEEyR\/TEzwyYGG\/w6w5vB\/O8Sj6Ml3gPyASyII9LLM5bqcNa33dwrFCDYyndH+bUt33trfRwz\/2cqh+ztvDmWQa7rig2S\/ZsMHij3Q0oNZ+iQkLGNfB4ds\/dEb3EI5tJaOj8dBwcSy7+6M9zAAxLyUYi4tCodrtlBgEQQ8ZpG\/xAgKVt4DICUzrqUC2cFqDSU6ivgdSUFOSEIUNXBCbe7PUeccHxvx9hxHczWUHz7ZhMTp1J8ycZ+p6hUUNI40MUwCB8KCin3BJwjQ3EkmyUWdO9D7K8Komhc0ByCPyQlEDWKTKHHsIi9jnjtTmc0EoMBKCt3APLp05bXataZQ8rfAg4TNqS0OBV9fmLDONOMTKE3FxRj3wpokMRW3RBtOqv3tOQQqdIec8BubWC6UxmhoRAQbPN5rHCZhH5Z24iLxje1rI3yRZAmeJYM2irYSGEv2Khq151KlSsQdZopKkC5KiGFs7blct55WKYwL6NQYWYkfHuHilFCwhfGlU8\/wlryAVIcBontptIWE44VDnmyF2AUmVn3lAGh1LZ9ZTlbhxJ3D8fQobk8hzPtEbs6N1hAho4I9MEnGB\/iL60z9+UcC0Zn\/6FxLdP\/3j1yafgaNSwS9cjBit1omZJpxxPv993uaqaJ7a2LFXfRAGQ4WySxFdR5m1CZ0Y7V1FaYojiY4R9tg8RXDHEagp58qZmQCuol4dY5UBpbi0GEuw82B9CIJjKUABcIuIVsUO5nKCBtlLtQOgA98cMbEkT+FVtiJmo8QO6nMLYy9BeAjuNloXL+8xFCbeIGQ7s+H8whBgJTqSO9oRVTRIEHP4G3FLB8XbI+clS9bMZ32GKRsteRyzWSH+4PnLVo68F0ANPUyvrrATpB0j6oTNGB\/A2kfgyrswWy9830vvrOeE7m3f3UU3KueUpxLVyHtQcds4JJJbqltsBsAvHD+NAwtDUTXbT9\/\/HiYB+i3LiF40i05hK+r0NLX1B7HBJOfA6jrqzGSb8Y1d7SvX+ectcg0HaYunYiHEhF5NcbZ746NWfrvHA+Iqln2PlilITJDPJikYojVFwSKT30EpzSkx29f5HN0q3J4cYFr9CBeIMWxNIeTRX0U0u1lJNcLRtIRdzNBEiWMJbjnMgUHCwm4zud\/JQmMd60hxA0ijGE6YsUL3ckU2a7eR1O\/suvpAqyfUE7dn4eow0gzBHYUbxlMzNVRG6tdC+8to6XQKPL1Nz9UIbUXfCb7zhGUbRTNwUbtpcH9rCysntRbJkKw05vTtC+tKKdY66Ypmh3cdLjhGb8zS1UvSYGZlMasAC3mpainUoLIaDvKgMiBkZeMTQ\/IMb6va1fX388rUGJe1ycmPdqQkrbPlJPsW1IeaohM9DNA5hbsmgW6wx866RY2tyQyRP2BtrmnRymMwXo9VAp8YJPOD12ZMkyEkemJghUHS4hEY1iwdH4JPC5AV\/\/SoRbgDHz64eHGEoQihuj+FDUdFQNgZNEZlGDxJVmSNfGhG4m6vho\/ZlrMBB6V7WAXfOh6+wlDUGoOaoWDur+gOzizVroSdtEuBOacqnYNvzCoH4yQI6p2\/xURv0sZzhKDgYizASSbgnXFizhGMR2tG0uGr9afLitfLevUxQwRPnoHUe7vfnr8sG6NJFR6Av0Ch0uhpXq6JIkcVZqUFE+JBZXjKNsSw21RK7W8xHYZ47fmMNlCacoIys\/BqfD24JYwvm368s7\/nYAyXWGPKp8NrseU6ltuCicKaKfa0WEMrxa\/vlYgXeETEswj05qKjVwf1KDEACU6LFzug\/JiMH3SDYC3qco3RvFxeL6gUQAgxRXiW6wHOkLen4p9Q3dEGShK2QMqIvgEt1MLZSRbrxIE\/GFAaXOGjWVN5FUsmalB5KE3GJkocFd6vDMIGDOl4jjQ9jBy\/e34GB6K0kZ3RsN22er2Tr+rFZiS2IMUvAqtHg1Bp6Ds9PYIjc3y0ESe8OfqJmgvnBzPNMF6C+tX\/sMJJqkbnw+RL6NA8+bF2HLqU6IKhiCBShKUUYsGqLOi5g+UIPrZUzr4S1u2J\/BVVUkxTEDbQtDmnCU3aIKNVi0VOS8x0p5SxX9g6hxQpgzYLxq9MTtD7P+KKm4IGH82r9pTX2fScfEcXbSzDZYpEWFyACyqNnBHOycUj0eJvyVl8uJmq3BrGycLsqqa+GBiwQhjQzjPJQj1GscxBCdZUrZBhWvQJgwRUenDARtE35aJdYZ50Zc4Yz128oH5AwZOjmyfJkuKwlQuyn5p8CtJL7EsNqnMxDahSovZjFXFN+fsGayWLGXZyOLasN6\/SRoTl1oYYGqNR5y9zAyO\/T9lXeN0oetrGpoG5tLWgvcfttDuPQ9oWjZpSKRDMDEA0x4hQT\/bM9DVHt7sVfU47gKno6CYY4aY8RjudnPA5Q+OMjDYqkdNnR78xc9DblBA3Z6Poq\/YM\/vNb+CBIVFLIfJo5\/xROyq04G\/reZnlrf83JfIlh5XV62GnqVIsoFUtjkgRNTW5slu46gZz1YFf88LXBXB+N9b3kIrUC6Wq7R4Idq9iFrLTcGou+gqqksDbaNkpCodnZVwzOYVJKcDasRgJv03IqhhISMQXTLMGZSzUkIRTwMnFNwWo+0A+QVkAxnqVTbsvSSWmHL9GYu8UGugJs8Lj1UVfN09Aoo+vnfGxCwJ6r6MkpCeDSiKyqyFy8sl5AQGMS2\/\/1ykRv\/5Asz1aG4m09\/kbIqBKCzsWrKergg+nU1KjkJLI2QHr26Msrcc6qBFQ1WMYW26WQA\/UtdVkRHskDrGxgTlsc3XyYzkpyi4gZgqP6Lrl4kcwLE6\/K6paMcZD9FXKKiKuib8T3HBrQWgjacASXPKbDsvoGNco0egg6DwGTbPkskInzN6vF+Ru1ReuPDx5fOUPY8QMjvzMJwntxaidw9GA+FJsQgmkJVcjKjEokW8\/9F0xZCDmWwsFkQ1KqYeIWJIJV4LsephxKyAwOQdWm6dGOPZ7TaBO4GuB\/GyXmxeiC4uEYZCXtncKh0HwLnxzpuPkeY5gpQjJ0l8Oi+LM9jY9Asuflb0FIkrMinWGzspYNSf8jF6849dww5R3eAv5qsBCYiil46wzSOmew140XWwo4VUOoTvMPHU6S\/441w6kSPqAHW0+SZRrjcQFJkApiNrXkalN1vKmx32FuT\/NTojAUPeJ2VwlvHvJ50PGTPQfBVSeLGHiWhRSQ+AtzzZ1SsZXwg0m8Ne2GnwmsyyZCqR5UsszbynpRXlAbNwP8WtTTZ1zxFa6JMHhH1zvQJLCoVzReqwVB1ARC868DGw6z1oCJwnePZ1szqHW12hQzxMXljhfM3wWFcGIjxaMIlSDBH+\/gKJqzFGAbeUJqmCmIJKKVWqzkPvPr0oMRF3aVgpOLb6Vt9z7MTt4ZJgLTfGa8VlqIkOI2zqR6ru9sdWIxSmnnMFVMOeU1vn6H0GdT667AoOtKbST0j7AIYcMQ5WSytbO3ZwOSN3e2du7cpeQz\/AhTOjbNrW6IOmXa1K98DwbjYytY\/9u7+46AcnOyNdm\/13naSKpkNDqzd\/eu9\/7JZHJvs9fbuptuqFuyFgcExzEG6tvroDgJoHu5TPJpUhFQ+KKcNe6nQ6QHmAgFHEWbSaq\/IUrgFB8IeKNszHIWuvcdpe15L9Tri6mTa4rlrzzI1wkFPdhAKyzsg83SM7nS7FCrt+Gf1RIcd5Z6Dr5LxneuTZZYXZyiXpjpIaNOnH1TozwVtk8ypegbOOpIvrjPHi\/pDiwfe2KOMUSH8UEkI7fRzU\/h9LezW75Kg8\/d2Q6lRjZj7\/YYwbhlH5XF2xetO9syNdQvAM8Bfa9yejNz2N3BwZC9MrlhUgPzfACDnpLGqjhYpJlWYklOw3WwjU8UBzzmAA9+kb9QMXOWHyGiO2NGKSpvkqE9e9DSbjhhZ5ual0n5EnK559G0rPDd0gRrivwT7ea1uT39Gvv3ESkxa3PT2BrfS3VMMPed3f07kSFdD4d9e++2TuKWVdZUocje7GAEEDYHN1qN9\/oEuB8HDbLWRBFGkO2bLN\/2SKptkGCl0j5woNIcvQCM0QPoR3d+hcDbltqGRNgeF0X9BUVvLinbmTE4vhh1jBr2PK29GGlA0sYqOHiIZErGgu35y3Y+rs9fzzARnx5hzzdslkQRvjUUvI0E41uHpsiNXfG0Vl7ded9yuoR6VCdF06mjvQpFXZYhHAgmn6i96BlszkFOdrCmy8vOYaixcHVTl4ZX8BmwfAMisXcVG0AClGmc+cVgjUfSlDXCKLFQw4msqGytzlkcdY\/fvbu7oW6Mbu5tO5poaF8ZBU72t3v61OfioI657T1DG8t0VnaaZpIScQRaPNyga8F6N43pxDmmSYE6H3E1HhMX5PbjS27LqLTeYvIgJd2P+PjShMWsYPAoYHRcFnErLCdJxq5jK2qb8cAnug0LVRY6dNyYyp1xT8A9ftG4UNesp0c7W7eze\/tud+8m2\/v39tdvXoyNgDDW1FdcFhH+BmXUTPvZYYxg8+xH2MVsCTuxRKJvNcWNx99qrvniFbWPSINk83+EMaPH912yyDAw+usjU9m09GW0TKGaXifHxZYmqCM6OGtMF+0FgC1AezY+xDAOxnmaNgZL12A8R\/iHgymoKfj3c3Boa\/gcK+MSvmoq8HZTfGCFywfaIFbAiN2KM3NC9TRdSBlAz4Pc9Z1\/kGIB18wE0WJyPlyr7jm4bPkwbwfQnVeotDQWpF03f+iITHg+FsarGrtSG3cZJg9uTm89GiqFvJRNtyH9KIyqd88AiP\/PYeWFB+2IwzdHw9X4Ax0YzlAvanpude2eDKwUr6DZKclO1YoGLAbXcu\/2nb2u9vDa4+1sX2oF1isSevhkb7ItOA6XJ3X5b+4o0e+qyNlOgim7O7f35MtMV6cndFgR3GjNtVl1PU8HUEq11Vu9ebKMvYgoN9CZKUYNgF2A67CKLo3ukgEkltGC+Wr6on8TrlGHM7i7B26vSaVL383J7u7tyfDWhCTQHgmi5o4uI4z64agtv6Ji5E5tLSk1Lr8Yop9xNUQPzTCQQ7t0liwpMk29HtSJG3XmdAl03kV8wetKxjTkNmmxpk6BwwR3toOdgLft3b3LL6GKCMP9gjpxp0D6\/fDTANrfFOseDDnviCkuvfPElm5oi0OX3ZL8VdD1bTCtuaapCLsI\/OSYwnd84wgl8yMKUipXwE804QNFCmpqRhR7kSfhmzLYKclL7YCTDWIY3XC79DDZJD7qB+zqlJAKJy+vYry6Diud4O\/FqxizfByag\/9As\/kAFuk0QWExUp2+stzE9QyWRylYV\/oOLCHFL6XnzM5diRP4yE\/JT8J1oToLq5tQsX\/osmAFBzLRgRR8oLiEhodBqC5EoHq1Mf1vt01OD49rT4tgu2GAuchBx8ohxOka0vCRSy31JnIME9281jByAwMHCIOzGI4vkHFHQxig9mgGhQRSNH4wa0xU9d9EaZoMCQUFN\/LN1MTB\/3nUOq7xxnxW2I9jiW26a9P4BNUTdmEQzFMbtiUWIsTcsN1Frh2B13YM4mKh7sJOWy2WFJwySGcJi3Xa6RhTFLkjeJGRlJtvKgqcAbqZtljd6vWsXScXAwzXvgT02gD1U\/\/8a0moYLxiauZHVKbI6YYpvPIst1wf1J2dOo12ibZGH6EdyekaIElthlOgul93KGAxqV7UlbeKgxpCDH+vvTbFy\/bM9I4T3mOUzrhniCUed\/kLjueJYp\/KQrhc5pC1JXUrPaXD1m\/S963bXnbzPgOhidgs6OywhfYEsGG0deaHOgqBp+wyM7SYNgrOdXm9tlhSX+m6+dtGBtrInZzkDl73eGv4JAS0KodBZZTXXg4r1zKsOSm2LrGgfble6yn0leBpnZ6VGeZDxW+g17rmBQFB2QuuS+N1EnKQRAzY2uywx9CUHra74zXJDk1dhY0\/n5bYNepxlc7LSggG4MsfSa5loHMIbfdP3\/\/eRzipN++5u0tACz6vYCLDd8FpG1ftCUUHA\/kCkad9\/On7f8C239TYjKDHQCHsZWsvl0Fp5aTXirYb8iWzi53JW2c9dBTo46rJDaIGh5T5CcMKklxqAtpL191\/bI4p0JBcvBCu+pO0XoZOvn+zmm\/JB89q2HheQwRlkwq1Q8pccILSLAsbstnpxel8zs3ctCUFX2UgKR9qs8UX79DlBsyJUs3oDy4sveG3Oj7FSDsGWKNUZjVykawT0tEBeNrn2LBaE+pax++XCnYuCVO9wSqjU8JMyqFPiHJMGs8gTe0dJWdEA8SO9ksvOWPB2cEG7WJ6ypRSLSfURAHsWZVzh4dspm3hyVWj2AaFT85aomHdPADXAWNvtjb5K+xPdwsXaMmWC6ftSU5vrj2TvIV8Ul6yDoB0ibRosC1ObAp35WDBT8Nx7W7\/QsMZh3RpA62iKDTbazzo5QF2HuGLs2+0+K6TX8U5\/cvWnILlR\/1QqRTEJzxdmolrNRU9dOWaPuTsNqQKVKvfGqVbh+ouCbiWVb7PyE4ud9O8eaXuwyU9r4v1TAG\/vSkSxGWbYy9wRSYQ739MfkvqHHeTkjVZz8iFadW4F9T36rwG7rhUjzPIbnphV72cCaDdlzCIKaXzSfSFi424rjqlQlFfML0pkhUzVZG0mSCrNrp5WFZwNmD8t2wj+dyqCGlfRSF\/NF8jRllHpDROYOAUwHPuurvczo1xxlWYQ8FLHBDGho\/LSrrm6bEwsW1MYo36+m0EzOrTdFyXCPJXRfHTGlGxAHxfK5lkTK7MtgtGEdXYi8yy2aCD5Ir7C0scbQKezVWlpjDMnXs2k9crGlpTQeetMYHz1isLjlbJEvtV1eUC\/zIaFpP+10jz1O20qcpTapbY8H1D+qCQuaTeXN6NATP0uLzJRXEJn5HVoE\/d6PEUcBtv7t7x4rDKRV57Ipg+FkhH0A2SSQ5SJyDnzbhqps5RsifH++jwgf1OvKL+eKTdtEt8RMeARleRuP70gcAgUQd\/5ulybXDAlHYiwTXCcmkFZZ7sKJ2Is7bMsWtQR2LDq2FG0c7efn\/1J5N7O4NkcC5CbHWSfT2oMX+pyenltAfzzMUQK9vmtJBFNQYAEomd7zYSDjVGZteJJdG\/XoNA4DqvQ3gvVm1rRV5EjdpGGtrgHlJj6ph2TLfVlNXc58YF9ZKumLWsztqYl8MSingVmfQul91IfMRvgKo7NyyB4ex7ioPb29gwzwi8pmw8N0pVxtucwQpcKsbIpl2k3O9JAg1\/\/l1mjohBMcc+U71Fp0uEU4S1nZPVB2UWr3l6PrzoiKaDhGu53Khj6KhhjhbgY\/a6MacMHbLwyKT9zpPx+WswA2P+B2nnxsWmJf7MW2bv\/bML7F+EqCNjOoSkALpvt4wVW+IWtmIa7Bbk61G6Q5FvHe0eYjV6+mSq5gLHOSfJfQKG8SzjgvtOEl9sA12bsTBzlz6MEQ7I5Eu+69eGLphClVkeApYk\/ToDESKw5D\/aXkJ+jVz28JNibDJFZW3YtAdvdzXVmOhbUUr+p\/bL6wpkasMgYPyamfEuyX6ShHREWkmeK\/U7mvMF5XdBl5nG+57v9sK2\/gbLDSxMDB5zhgpipo2DJnejWY4eF14MZqLflLGWrHFDeO\/MybJNfQHYfAn9AbJsyb1mHKboLM4lWFldrUDqhUEHIxM4bbKGiHpndHwwHaVsQVoGJWBhUYYGF73j\/GXvnNiYohVm17rL6\/ZEAetc2aPc63SKY\/OsJrdkoq2QHvG2tkRuIx4NHNTOALAsGWCwgExRnOtJymsaUblBaaOKqdellRKFennwYJdiRbR2vcgNWmg3Ym0hWZuTdGoXrnPpin\/phuC+mC6o5ji3dqFjU64R8DX5+eZnpgevZP9fWT8d1pFjDaxpqFKNm4jrQlOIhhZ3RkEX5QX0SVNDVa\/+hfAx0d0+xC2a+C1wPK4A7Z93B\/ZO74+73ub2\/+pvPTLN7F+VZBe++95k0mUx7N6ZWM74re5wJjv7d7pf2N+f7IRf8Ic4uXuvR7O6u7O\/dyk54jpx+K\/kphJPAiTHgGHQmDoxcVSOm5v6xFWtt\/KvRQurrviyHdWiYssDyejULHZuYeNkoLQXzMwyzbt12oXtxSSpeY4HwanOsKqjXbZomSQcizELvT7Vi9syZ8B6KYPF0nhA+5xUqrWdxxhLnWPhAPFB6MccfYJKOmB6FB+8Ue6sBRR+hh0t7a31scQ8TxbuOoGNiVETSwX3O6x77XG7dW7cThWPeg4\/ZI2GHjMcuUfdjbsMI8fz7vl2HLK3G8OwjkjrYTdNY80ZxtxCuKn9DYdslLukmkiKpB12Jt3j5JlYitN+bn\/WG2r8lvHSbTbCtpqWzUk+wtLmS4v1PSb11tUTsxzDQ5eEh7KwYSTePuR30AlcQiYHcRZ0dA0QytlWPEJ289YVzlFg0Yvd4J6dvyzPWu1ASxdSldSfWPoq+V0aZSTyZdBLK++gsJu8vl+nH2n7wjbKXcpFxwvJrdlu0Wn3Nj532WM3sNFhnXt3qGHJg7t0xt2lhjYIezjYInYGKbls+pRWL\/ZK72yRIrYGRvp\/zzkCf2nO1enSlzS3XuKmdFFpAXwnzKXJPVmb3ZDweMvdkWAvfQyyZj67Q7NOXi40ELs1673rLKElVwVHDQDcjqWFef3fBf6ivHZ6OqIKgm9NJq4oi2NjwXeDQCHXmQDwNYQXpgJdvRXgK8zm5qxBHVL89P0\/9LMhHKjvuvqu24cr06cMgOuou7E+9g04YOVLoXInV2CvIRyk41sGSkq9gPWeFqeRtXGsajwt+fP7FaSXhnr\/\/Lu3Lxp1HIRNHN3EVCI6g\/NbnbTiwbRcUF7oMwJ2t8Ibtjr1Z\/7k0hXPB82WLe6VFpi14SYBo7C99hwMiVxL41V9NUZvhRU58zKkXoAGfnuC+XQe\/5zvbZyPbMzlq+QoRc448phAitwXnyKLGdtfJ\/DUI02KxRy55qfRSrz9QxrjA+Bf+HuYr+gU5hOvujJ1AXuTlZckvTB4M5DJnlfmGBsBxHwclnKdTlBf\/wSlq9f8ouhGhlRoOjbShD7KgKkItSEDBQnOBC2bOf7AqEDKcplExrbiZOVjvtjY+XSbBSk+uTwpZEnnDkQJp8neoWwPvJWYUccx54csg4uosXuh9L4nTLpI\/bupbS7fZ92EwGTeVmHMk5hFfj0vfxM7xoYcMK2C87BMOErtj7ueP+LmYdVcbYqZ1I+4CwwaexKJBLXkXfAAnwCevvntCoPwxaQTtl0TLzIW3NTeZ03XeNIkX0B6YzNxQ+Q4pYYHAfoIBQnHKyMJhiHJTzlYIGfTxl7qQK2ZOJcctKDo9ifHHVVaLSxc1eb2EXjpu5oVj2FuwUvYbdR6OAhEYSyZ3qDu2FuiAHQhOoWcQ1CaDwVfWIspF\/Y+Rpddhs33PWiTfrUnYOUEtIh\/FpuFyf8K4Yh1lFnh62J6X+mz4nxS2VJwEVjHsb+zd6\/ntWM1U+CE7\/tBhJ7Tfu\/2fvhx\/8KE3dvbvcqo\/b1d57L37hq\/Fn2\/Mlp4gGfXqZ6B5rnaZ6+Ikaw+yCDgay\/lLrdhengvu3QzvHvolkecWl\/xulH3RcGWmc8b7TZ0HSyqyHr0vZ0dZ8Zjr01zuELFNarbhSmE\/VOkplVicauSg1uas8pMv6kC1QXs7PGILinGp5N8c2d7mzkhvB4wk0FuIe9fcQtjVTg5FxYWjN4xln+R4IU6Aoa0yS2KvIOW3bCeIUks0NihIARYqZ+5Htl+MmKFKX\/L7fnLI+PRzhicFnJ1jIeuhm4tIzos91hF8eM2pOoHa+k\/SezAPZL7QTH7ui1yMwtn5UpOu\/yF3sVLHnPBlsF1LlwKg6frCkVJNtYP5sPoAfi8z6iMdvwNKNKC20\/AecQyzLEWIv4KtpizJeOHhpiD2AQwx6DY2xfjb\/HfGbkHwhYbC38MgHB78SKm9nPjQwNWZWEERM\/BLI0\/T2JzOgpbLWAobm7iFV4zc\/EC253Ab5qk0IvZ2qotxvBfeUWPxd\/ytew4XlxE+bXNaMGQ67SmQlFTvKWk0fjhGd0nPMLWxTnFd8aOSGkh\/fhgOccRXzcyR61qqWCRGplSxTGebtlC0BdS2SkKi242P6K8mNCImL3o1ZTqH6RWtPs5WTv9NdeLclvATi+0lks3+IuP25mpvcdpJaje7tC\/BOeBiatuLY00t4uR2joTKhk1uZDGQX6vuHW33el1eJ2bPnyoKA\/XnBOVcnrX81lcFFQ+I\/a5vroLshVm5l0xGSr6cEiEW2O6uslhaP8Sn6ELKqVt2yK877hGlwOVHTzLe+wMVl9yzm6RmPGAy8eIfinQNTNeUw\/nwg+1j1nrnHa6yfk0HxeUEp9XIt6TbTV6jHelhR1VV7AvhErVfjFQS+qgab1GTxzoNiC+Wm\/zwNsTbbtH41kTZtNrO0EfoLHBLi\/PmIFPnfbICRh3GxHYG5OlKAspyrY262sQgjT3uEjUO1XfJ2fDFXZggAxN6Kfnb3Ik68bRkzZruIydI6\/dtzO3PqgH+wIwSbIs7DTKRXD69NY2vdv2MlJdaJQoTeje8zCtkIRzyMX48BZaWu8r0T0wrlWSDZWfgUfhTpTr5S\/FkG1D1Z123EMj5lt0O6rFtaHklGy5tK3wcr4LPXSZyIrDa5+hNJHdD6Jm1MA7uEbJI246gv6GkR4KOpM\/OdIcPsc3vMqCwcZ5nEQrpPkkV2cI4LlWj9QHQetxl2L3I27ExMI5cMFz0ah6Nn6AAKyVP9ImMU0ldXyNRqMxdJtnWs3ZzLhoR3pfM4v4063oUzOdcr8h7m3lAHJIt47uV+BsfoMvwvYow4Xnkqh\/yCzjmBp8mljS6La955eU+8M5wgePwFfofuAz2CMB60WTzk3e\/cDbP5gT1x5Z0\/Tas9kGVhvAUMSxopSBcC5DeQpWtXOnSyOTHTSWQu3QO5r6XUApkplrwwOf9ChtVdhg0aFlafoL7SUNM\/UjvimJO7PVKGcywg6LCup9W1ZQgkqtpOGYilRw9runpEHJQvR0S0PSXRH6N+pSGf30\/X\/HD4y9lpEjVmWj6AgQKgZnUREcpyuw3GPMAa\/4DofwQWEv9PvaqvcxfB7szprRgi5PAb\/DJndGJTqArgwIkr3oDcAmL2BU8yiVZ3Ur\/myM8bLOyX7q9ykHcR33byDo60dPi0Q6SzcUk4ml6ok6lIWtUpMs7yqNMxOnOWs6URicwV+nHfotSzvj7c792hLeSZpcM3M7xXUsXL2\/q\/PIPHl1NUGS1ecYJbpiKd8qdwmNk+M7qgqZ4JCn85jsivac02h5MUgV799JNtQ7EANxGBKesxm07YEbWx2yPmDfvfHUFyL\/0sBO6I\/sypG9S6h\/zaKlQwbJrAD0WjdvEP+u7Y3ThcNEHAQfd8wkxjMkJ6dBUalf5+KHIi7ZO8wQTtMmqPvopr85zYs63mv8fXU12lE4oCum3qvnH+7w410ukzPPcmSD2jbd8dP3v2c6ClFKdVArULBosvCSNdtW4jpQ\/s+\/Yx\/j3mQfIMBO54K34dvXQksFsHDOXQ2J\/be7Pd69Ez6lSgC41p3+RWSezDLGEJNeL9cND\/WicjKAPsuJJfSy5sfg50gCCnn\/A5WtFolqaGycG1BLxy445gXGZOC2e7vY3qCxDcXBpmEDEPne2upjzA7VqOLkUg0Ke+TcsMU\/s3e9jUrJXW479QTrri\/j\/i9DN+Qa\/6ZdRBBZO7fulN5WOts0N2HJGbvbFoSFkTo63JhILFYg1006lvspMX33DNwukHo5ouLJEnthZ99+QTz9Xjt+jWxT6wbYbV9t4HHiRJDoz7UN+G\/C18BLb4d98zXXaKljJ586rcpZW5XcrQHTWTNSm95n2DvYujWgz+QGAFc5AWt5Z7ATJ+coLltFiQmklG1Vt2\/Uu6mJbom5s25dYfu+lqWUHGtBeT5sa9IV6d7JWBNf8TzQ+\/hy29GfRGNfhkJUQWnVjgDN31EWaFiZpcdS7gybuafU\/UmKHG1I5eYmjuetUAYkO4u3m\/fkILhIwV34VAzW3\/b2+OfczrFhK4OhWxx5NX1chinvaYvRkJFftu\/cwauvc4hOYA2JIUE0UqzfsN4QSPG1roUYsgy4uCedAIwy6zHmSh6ZOWFieSNNjlq5dspPPbuV4uvh9dYOv7m3HpxqtKlIcw+C0XrY5j9ekWRIjDt\/mSyoM9xm8kCXI0vRL2IHXlp3pUTffNAF6\/37XCf7IZGwf0On12NOjLNOARvzOXnDPjDKhpPzDR94ehnM712NInHOmP52pOXEDV0kQGEoBsvToLGGSNdjcxYTg01l6iYH0GmIdF92p\/zeq+dFl\/VSh8Q1xvPJD\/PypM3lWoEOmxGmvmZc5Edao++bICEfi4ak4BkTcS5e8brch1ks6XK1E0NbUmsw8miM2aqFObKxLs4q83Ihf5V2d6lRjNy7BPI0Qf+zCKkO361jnF7GeuySj9qqhfGQ9+o1hDJUipsZDUFoa6mlv3gH4OQWsdcaQ5gJ9vbmeXe7\/XHgDtp+PY4hG1wHzwxJZ2rZYFgb0yV3BVej8eY80MoVXmufH0AhFu5eoyrXYzxY0uremDUW5srgZIECnEsPJi8Hjq\/6ZWWK2kinlsGll4pnEnT+NGEEOdxhKxnUf+oCyt0TZCy8XitkN\/Qz6P+uGyOjCps44lcvjV+\/Y7ew2w9ZNxuWxus3zo8AIJWs0jgp2CrQEpO9d8MlFEL1W\/5IufGPTtgDs241D73yJX1dAI\/xNT7DDxlBoQDwg\/Z7mNySui9VJx6fvm4rYU733tgnZf1lMZciLCqGhddFuSLgsAnduROHsIVbUqeEc8G8BEVcty43C0y1xBZgFqVq9ETNlkNjWh0npyy88UT6t1pyGIXXmvSU6TN8KfMAK80zLl+9e47sd0YlPW9VLh+0whSWa13CENOmPusXfoTUGC522eT6SqFqkBNnIcZ66gjejyDMVL+L\/Zq83uTenf2gkTDsalLgtUawRXt3btuiemW6alS907QVT16XoarNwS6nuXR9OPZWKbx7RjEqiS4QYYcJ8P3cU1RaUOQpkiXhOMwpU5k4YUaGUycGzae9VMidh\/VRzTUhqpwKnpAS7deVdEZeMB2KBownpSXEs9mZf\/oU54AP3dseh1ppQBIHowSYOe\/HbLDnNB2sHg+KVLByG5nsIJghNw2spEFaF8awsGPwIsVwFeDI49TV39TmjBEYyYqeWTam2tI0ZvJ6PEeurd\/cFfna9EmXMI2wjFAbdt71EkECGX5DHQO6xX90xxmBMiUFu+BVeMUvtUwDkavblVxqWlCt7Yz5wK4\/tFbQuDuAPV44dWEILi3J6cZYbfDQ6y6N5BVTFCYXhbOmtnSKMXqbtRB1qNpxuALWMQK9d9Axw3PzeqFLY7stBO2WTivq6KuiO02WcLoy\/IpMsi30Bla5JZXLidJVTtAwAwGnE3yCpCkQTo6AaQYUjL+0DCSEy6VyuuQMbKn\/mTpB0WlaZ3rRx7r4I+mXqWgFPuV2jsXQ9vTvI7dLTLKAOuOIszQdUeHemApVcAhI83GiIRqxK8TkAu\/pRd33JutYn3TiPEm1FsXNh0eYrpmTJ6DrG1B3LnBRGpxX3Oo1n6W+FENGzhsSrKTN0VxhH9cpKr+81lcHYWuJqxi8xSCzc5Dx4JpBqzfaq760Is+XzfGNznRace78KKdglN0uD8XIDOYx63SFgiTbwxqBzDJazVnobPhFlZ1LAOWVhXvfnHyfVRYifF6FlK4k5pYCGxdsfcMamQk30hLmoDHodz4iO44snUPQ+0h8qhBEYZtKZOF8ihuWodpBwcFc0pc4FvST5HflwiAbD8Np0eMW5lRoY1nmfrAEmg3694W8Wm1QOsUgCR9SbEqO98pwPGhuCWpyRWBh4YKm48+qsuC+oBQyBP9nwQrTWIY5V0ltaLYfqY8TfQFICZW564w9uevI3\/e8IHCar0xmeQti2talU65aJr1e4Go+e99f6dCWe3ZLmJqDJ4C+5HrR9rjfKJnY+pnHpFofy4vomKVjfUC6zOUSwdDaYgzfM0hSh65XGg11ubAei6VK4OUx5A0shdwMqPlTCSijaplyr5F+jylLM8bK6yP6oHRHCa\/x+5kbNlyJMP5ZO1dIrVolhTwcE\/XhFtLIL9Uu9sZkS7iUGIgfxPir7ealO8hWcrMrnSvqqVnQxkc73rbZ5pcOcj0w07SQ26kacyp3vFFxKboP3v7L3bodgDzI\/W2oo\/H534MDB7OCj9Tnb475ngsYxlKKhn7mOtpX1j7X2Defh2sW2K9kHJADrh54+8LvmaTHd0C7xpzyn1IH9RW9WCsGMJDPDiNH8GfpMc0v3swpWwP5ZKRUz2hhTl3KpQl67L5uuZZSkqB6Bqh5kuOjLaltoycwgooGzmw377kmr9HRoXhHBhOkdcUrGljGwbPA5nJyvPZvGJU7KTlWTd3E\/CzMFevngTS3lNp6xxun9G0lGSRCDCww6kfsRNIY239O78WwlpEMcl5iIS5lSY\/hDWUFeGGRZNGjktoB3qSsDA3uyBFduBusF77H6L3f5UZhKosJ4SOUIC2Dw3p5H+yF9StDZUeMJ+0tc94X9EJNlWcLOWtia9FFPXfGkhF0PTh5\/+ZxmluXS\/4K45nc2\/XCn2Bhinaadu++JdsyhE5vyoNgouBsp5UKITrc5CVhhrJIj+WCinAZqa07diIr5mmG9\/FEtCiozDD47qKkiIFjbr9i3X0masfUIGb4UnBcjoeAdsyxQThYrcDP4zTlmyrGQnZzIt3daptHDS+fHD4grueivSGnc9qGVuoaJ9Br6kjdWBiDlxJcUlGbpiv\/rOIanWDN\/VwbcOXpimpRMWsTQhDPbBkpUc0pWx8wk6iYM7NXKtdaXy3sZ+qmwV0hqORv+XPuM+rZ86EDMWh2RgoWtZ10WOlhNjBL6lSXzNzwO3nRPc8l2NEmXfheZnSTk58NNlSed\/sf22\/Q1Uihhw5bSwtpTYlf8I03x+V5S3GIR1yxEZLr5atfuwITL0Ia3DbjefJeFyPq+tTpuBk8eU1c5ztVY1S361PQgytwFgM38az9sKnOUq+VIwfiOA2KNyiKGfDieDg+il3wrSzCYBkN+OzWMnVvCggQEGiqrx58ex91FD4Lfnzw+BB+ogwPH77gSkVm09h7QPmyDjLHmLt0Q5Laxcsm6InSJePH+6\/tjcjuqhB84kpxG79SG\/ETc9AcjyW4OFPtgT5uDVJF\/VGCGp1AqpvyNGv1ddQjQUoXzKl7EtklS3t+kBbl+JdlUypw5WEd4Nz78\/ajshS9ZMeaeRMDzf+9Bsw6TuoEnMsVLlYysL0lRWOmouqWXhKOuImVP\/zvkiINqc+uVInGPBSBoS4AuHiS0+WQIWgkxNoZ3t7chBcu1KfJrJFbyqjqHTnSYwfrCP2ps2JlLljov9iD37ltw3jd1tmdWzkcVc8yK32PGo+J8ynIraAgAEeMvVzm7qT7xi5qd+pLtdtDIsJgJQd1AdGIsRQYBVneHtD1HHo7cGsgbCQUoNwKX7fiZl+5H2YBu2LvK1rn4kl2TpsURPaSpMJda2fvIQ6e0rnyx79IOMCMT\/\/m6VhSKOoRKPbMCSc0DO4qq2pdPN9gl85qHeM3WCQm8jdWigcWjVoo4zbj9LaiAwk3mTjGT4HY\/P8SOKjXCCg2YxElj3zUhhkA0lvu2uBE3Qy6rIbLI44tH4e8MY64KD+s5lsvwNE\/zZJZrd3qBrJIUsFkgtYQdC2LH\/Pz22zHvNj8KGw7m\/M1F6rNB3HeZcGm66xKRL\/4+EaVPjtpbnzy0fQTBAp59PDXT745+OXBKProg+knP+9BBw8\/O4gOtg4xe32GtZJaBvQNLn63mAbUKLJJ4DzU6c9\/55\/+CKL8FI+oMP9AgkbR7fGdrWh7soVdRu\/Zh\/8\/\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 son 200 ild\u0259 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015flar\u0131na g\u0259tiril\u0259n faci\u0259l\u0259r silsil\u0259sinin bir h\u0259lq\u0259sidir. Deportasiya v\u0259 yaxud \u0259halinin zorak\u0131l\u0131qla miqrasiyas\u0131 sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullarla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyasi repressiyan\u0131n x\u00fcsusi formas\u0131 idi. Etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u0259n bu aksiya h\u0259m administrativ xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn, h\u0259m d\u0259 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan xalqlardan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":244,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5,15,7],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/240"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=240"}],"version-history":[{"count":4,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/240\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":759,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/240\/revisions\/759"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/244"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=240"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=240"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=240"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}