{"id":307,"date":"2013-12-31T01:51:18","date_gmt":"2013-12-31T01:51:18","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=307"},"modified":"2021-07-18T19:41:43","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:43","slug":"az%c9%99rbaycanlilarin-%c9%99z%c9%99li-torpaqlarindan-sonuncu-1988-1989-cu-ill%c9%99r-deportasiyasi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=307","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan sonuncu \u2013 1988-1989-cu ill\u0259r deportasiyas\u0131"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\" align=\"right\"><b><i>Nazim<\/i><\/b><b><i> <\/i><\/b><b><i>Mustafa<\/i><\/b><b><i>, <\/i><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\" align=\"right\"><b><i>AMEA<\/i><\/b><b><i> <\/i><\/b><b><i>A<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b><b><i>\u00a0A<\/i><\/b><b><i>.<\/i><\/b><b><i>\u00a0Bak<\/i><\/b><b><i>\u0131<\/i><\/b><b><i>xanov<\/i><\/b><b><i> <\/i><\/b><b><i>ad\u0131na Tarix \u0130nstitutnun elmi i\u015f\u00e7isi, <\/i><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\" align=\"right\"><b><i>D\u00f6vl\u0259t m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131.\u00a0<\/i><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0130ndi Erm\u0259nistan adlanan d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan sonuncu deportasiyas\u0131ndan d\u00fcz 25 il \u00f6t\u00fcr. 1988-ci ilin fevral\u0131ndan ba\u015flanan bu proses h\u0259min ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda kulminasiya n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131. Dekabr\u0131n 7-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n Spitak (Hamaml\u0131) z\u0259lz\u0259l\u0259sind\u0259n sonra bir m\u00fcdd\u0259t erm\u0259nil\u0259rin ba\u015flar\u0131 da\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini aradan qald\u0131rma\u011fa qar\u0131\u015fsa da, proses art\u0131q geriy\u0259d\u00f6nm\u0259z xarakter alm\u0131\u015fd\u0131. Deportasiya aksiyas\u0131 1989-cu ilin yay\u0131nda ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f hesab olundu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">R\u0259hb\u0259rliyind\u0259 kiml\u0259rin olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razil\u0259rin\u0259 iddias\u0131 v\u0259 bu iddialar\u0131n fonunda Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 h\u0259r zaman g\u00fcnd\u0259likd\u0259 olmu\u015fdur. Sad\u0259c\u0259 olaraq, situasiyadan as\u0131l\u0131 bu iddialar gah aktualla\u015fm\u0131\u015f, gah da arxa plana \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. SSR\u0130 Konstitusiyas\u0131nda m\u00fctt\u0259fiq respublikalar\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 prinsipinin t\u0259sbit edilm\u0259si erm\u0259nil\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda bir mane\u0259 olsa da, onlar he\u00e7 zaman bu iddiadan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259mi\u015fl\u0259r. Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri b\u0259z\u0259n \u00f6z imzalar\u0131 il\u0259, b\u0259z\u0259n d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin erm\u0259ni ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n imzalar\u0131 il\u0259 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 vaxta\u015f\u0131r\u0131 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r g\u00f6nd\u0259rirdil\u0259r. R\u0259smi \u0130r\u0259van v\u0259 DQMV erm\u0259nil\u0259ri 1945, 1964, 1975, 1977 v\u0259 1987-ci ill\u0259rd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda Moskvaya m\u00fcraci\u0259tl\u0259r etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin sonunda SSR\u0130-nin T\u00fcrkiy\u0259nin Qars v\u0259 \u018frdahan vilay\u0259tl\u0259rin\u0259 \u0259razi iddias\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. SSR\u0130-y\u0259 birl\u0259\u015fdirildikd\u0259n sonra Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin, \u018frdahan vilay\u0259tind\u0259 is\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu. Bu f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n 100 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259nini k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb g\u0259tirtdi ki, onlar\u0131 sonradan Qars vilay\u0259tind\u0259 yerl\u0259\u015fdirsin. \u018fv\u0259zind\u0259, 100 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na \u201ck\u00f6n\u00fcll\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si\u201d haqq\u0131nda SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 v\u0259 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 t\u0259qrib\u0259n o q\u0259d\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n tarix-etnik torpaqlar\u0131ndan deportasiyas\u0131na nail oldular.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistanda antit\u00fcrk, antiaz\u0259rbaycan t\u0259bli\u011fat\u0131 1960-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131nda var g\u00fcc\u00fc il\u0259 yenid\u0259n i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131. Moskvan\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 1965-c\u00fc ild\u0259 Erm\u0259nistanda uydurma \u201cErm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131n 50 illiyi m\u0259rasimi ke\u00e7irildi. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u0130r\u0259vanda Erm\u0259nistan\u0131 Yenid\u0259nbirl\u0259\u015fdirm\u0259 Komit\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu komit\u0259y\u0259 gizli sur\u0259td\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n o zamank\u0131 r\u0259hb\u0259rl\u0259ri v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdil\u0259r. Komit\u0259 \u201cT\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131\u201dn\u0131, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirm\u0259yi qar\u015f\u0131s\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdu. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Erm\u0259nistanda apar\u0131lan milli ayr\u0131se\u00e7kilik v\u0259 diskriminasiya siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van v\u0259 onun \u0259traf rayonlar\u0131ndan y\u00fczl\u0259rl\u0259 ail\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q elan edilm\u0259mi\u015f \u201cs\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc\u201dn\u00fcn proqram\u0131 respublikan\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k dair\u0259l\u0259rind\u0259 haz\u0131rlan\u0131r, gizli q\u0259rarlar v\u0259 x\u00fcsusi g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilirdi. 1983-c\u00fc il aprelin 24-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r &#8220;genosid&#8221; g\u00fcn\u00fcn\u00fc b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k Masis (Z\u0259ngibasar) rayonunun m\u0259rk\u0259zi Uluxanl\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan evl\u0259r\u0259 basq\u0131nlar etmi\u015f, q\u0259s\u0259b\u0259d\u0259ki q\u0259biristanl\u0131qda q\u0259bir da\u015flar\u0131n\u0131 q\u0131r\u0131b da\u011f\u0131tm\u0131\u015fd\u0131lar. M\u00fcdafi\u0259siz \u0259hali T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 s\u0259rh\u0259d zola\u011f\u0131na s\u0131\u011f\u0131nma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1984-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n q\u0259ddar d\u00fc\u015fm\u0259ni Zori Balayan\u0131n \u201cOcaq\u201d kitab\u0131n\u0131n \u00e7ap edilm\u0259si az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik hissl\u0259rinin a\u00e7\u0131q-a\u015fkar q\u0131z\u0131\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Erm\u0259nistanda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 apar\u0131lan milli ayr\u0131se\u00e7kilik siyas\u0259tin\u0259, onlar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na n\u0259hay\u0259t ki, Sov.\u0130KP MK reaksiya verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu. &#8220;Erm\u0259nistan partiya t\u0259\u015fkilat\u0131nda Sov.\u0130KP MK-n\u0131n 1983-c\u00fc il iyun plenumunun q\u0259rar\u0131n\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; Sov.\u0130KP MK-n\u0131n 17 oktyabr 1984-c\u00fc il tarixli q\u0259rar\u0131nda deyilirdi ki, son vaxtlarda Erm\u0259nistanda mill\u0259t\u00e7ilik \u0259hval-ruhiyy\u0259sini q\u0131z\u0131\u015fd\u0131ran \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131l\u0131r, tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r t\u0259hrif edilir, azl\u0131qda qalan mill\u0259tl\u0259rin dilinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131na imkan yarad\u0131lm\u0131r, partiya, sovet v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat strukturlar\u0131nda onlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259msil olunmurlar v\u0259 s.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1985-ci ild\u0259 Mixail Qorba\u00e7ovun SSRi-nin r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259n sonra \u201cyenid\u0259nqurma\u201d v\u0259 \u201ca\u015fkarl\u0131q\u201d p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda Erm\u0259nistanda v\u0259 DQMV-d\u0259 mill\u0259t\u00e7ilik ab-havas\u0131 g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 q\u0131z\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rinin \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yinetm\u0259 p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 anneksiya plan\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bil\u0259c\u0259k \u015f\u0259xs \u2013 Heyd\u0259r \u018fliyev 1987-ci il oktyabr\u0131n 19-da erm\u0259ni lobbisinin t\u0259zyiqi il\u0259 Sov.\u0130KP MK-n\u0131n Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczvl\u00fcy\u00fcnd\u0259n v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin 1-ci m\u00fcavini v\u0259zif\u0259sind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Bundan az sonra noyabr\u0131n 18-d\u0259 Sov.\u0130KP MK-n\u0131n ba\u015f katibi M.\u00a0Qorba\u00e7ovun iqtisadi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00fc\u015faviri akademik Abel Aqanbekyan Parisd\u0259 \u201cL\u2019Humanite\u201d q\u0259zetin\u0259 verdiyi m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n daha s\u0259rf\u0259li olmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 x\u00fcsusi komissiyan\u0131n i\u015fl\u0259diyini b\u0259yan etdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u0259min ilin noyabr\u0131nda M.\u00a0Qorba\u00e7ov AB\u015e-da s\u0259f\u0259rd\u0259 olark\u0259n onun xan\u0131m\u0131 Raisa Qorba\u00e7ova erm\u0259ni diasporunun n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn t\u0259\u015fkilind\u0259 SSR\u0130-nin h\u0259min vaxt AB\u015e-dak\u0131 s\u0259firi Yuri Dubininin xan\u0131m\u0131 Liana Zavenovna Dubinina x\u00fcsusi f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Raisa Qorba\u00e7ovan\u0131n tamah\u0131na b\u0259l\u0259d olan erm\u0259nil\u0259r ona qiym\u0259tli h\u0259diyy\u0259l\u0259r ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015f, M.\u00a0Qorba\u00e7ovdan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rinin t\u0259l\u0259bl\u0259rini yerin\u0259 yetirm\u0259yi xahi\u015f etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1987-ci ilin avqustunda erm\u0259nil\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan v\u0259 Erm\u0259nistandan 75 min imza toplayaraq Kreml\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdil\u0259r. Dekabr\u0131n 1-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rinin t\u0259msil\u00e7il\u0259ri muxtar vilay\u0259tin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015f m\u00fcraci\u0259ti Sov. \u0130KP MK-ya t\u0259qdim etmi\u015fdil\u0259r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n daha bir m\u00fcraci\u0259ti v\u0259 toplanm\u0131\u015f imzalar\u0131 8 yanvar 1988-ci ild\u0259 SSR\u0130 Ali Soveti s\u0259drinin birinci m\u00fcavini Pyotr \u00a0Demi\u00e7ev\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 13-d\u0259 DQMV-d\u0259 gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n separat\u00e7\u0131 \u201cKrunk\u201d (\u201cDurna\u201d) t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259l\u0259bi il\u0259 Xank\u0259ndid\u0259 ilk mitinq ke\u00e7irilmi\u015fdir. Fevral\u0131n 18-d\u0259 Kremld\u0259ki erm\u0259ni lobbisinin \u201ckuyratoru\u201d Georgi \u015eahnazarovun M.\u00a0Qorba\u00e7ovun k\u00f6m\u0259k\u00e7isi t\u0259yin edilm\u0259sind\u0259n sonra erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 daha da f\u0259alla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. H\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259vanda ke\u00e7iril\u0259n mitinql\u0259rd\u0259 \u201cErm\u0259nistan\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259li!\u201d, \u201cErm\u0259nistanda ancaq erm\u0259nil\u0259r ya\u015famal\u0131d\u0131r!\u201d kimi mill\u0259t\u00e7i \u015f\u00fcarlar ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">DEQMV Xalq Deputatlar Sovetinin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131n\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 x\u0259b\u0259rini alan Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n birinci katibi Kamran Ba\u011f\u0131rov 1988-ci il fevral\u0131n 20-d\u0259 s\u0259h\u0259r-s\u0259h\u0259r t\u0259yyar\u0259 il\u0259 Xank\u0259ndin\u0259 g\u0259lmi\u015f, Vilay\u0259t Partiya Komit\u0259sinin b\u00fcro iclas\u0131n\u0131 ke\u00e7irmi\u015f, erm\u0259ni separatizminin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Lakin el\u0259 h\u0259min g\u00fcn ax\u015fam Vilay\u0259t Xalq Deputatlar\u0131 Sovetinin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015f, muxtar vilay\u0259tin Az\u0259rbaycan SSR-in t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibin\u0259 daxil edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 q\u0259rara anlay\u0131\u015fl\u0131 yana\u015f\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan Ali Sovetl\u0259rinin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilmi\u015f, bu m\u0259s\u0259l\u0259nin m\u00fcsb\u0259t h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn SSR\u0130 Ali Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">El\u0259 h\u0259min g\u00fcn Qafan rayonundan qovulan az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n ilk d\u0259st\u0259sinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan KP MK-da q\u0259bul edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 21-d\u0259 s\u0259h\u0259r-s\u0259h\u0259r \u0259ll\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in bayra\u011f\u0131 v\u0259 M.\u00a0Qorba\u00e7ovun portretl\u0259ri olan n\u00fcmayi\u015f\u00e7il\u0259r Vilay\u0259t Partiya Komit\u0259sinin binas\u0131n\u0131n qaba\u011f\u0131na topla\u015faraq \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Erm\u0259nistan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259sidir!\u201d, \u201cQaraba\u011f \u2013 yox, Ar\u00e7ax \u2013 h\u0259!\u201d, \u201cYa\u015fas\u0131n milli siyas\u0259td\u0259 yenid\u0259nqurma!\u201d \u015f\u00fcarlar\u0131n\u0131 s\u0259sl\u0259ndirmi\u015fdil\u0259r. H\u0259min g\u00fcn ax\u015fam Sov.\u0130KP MK-n\u0131n Siyasi B\u00fcrosu DQMV-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259ni m\u00fczakir\u0259 etmi\u015f, erm\u0259nil\u0259rin iddias\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259tin m\u00f6vcud milli-\u0259razi qurulu\u015funun d\u0259yi\u015fdiril\u0259m\u0259sin\u0259 c\u0259hd v\u0259 yolverilm\u0259z oldu\u011fu m\u00f6vqeyi bildirilmi\u015f, v\u0259ziyy\u0259ti n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn Sov.\u0130KP MK-n\u0131n katibi Georgi Razumovski, SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti s\u0259drinin birinci m\u00fcavini Pyotr \u00a0Demi\u00e7ev v\u0259 SSR\u0130 DTK-s\u0131 s\u0259drinin birinci m\u00fcavini Flipp Bobkov Bak\u0131ya g\u0259lmi\u015f, oradan da Xank\u0259ndin\u0259 getmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kremlin ilk r\u0259smi a\u00e7\u0131qlamas\u0131ndan naraz\u0131 qalan erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259vanda v\u0259 Xank\u0259ndind\u0259 etiraz mitinql\u0259rin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Fevral\u0131n 21-d\u0259 \u0130r\u0259vanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n yegan\u0259 D\u0259mirbulaq m\u0259scidi (<i>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 8 m\u0259scid var idi<\/i>) v\u0259 M.\u00a0F.\u00a0Axundov ad\u0131na az\u0259rbaycanl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bin binas\u0131, C.\u00a0Cabbarl\u0131 ad\u0131na \u0130r\u0259van D\u00f6vl\u0259t Az\u0259rbaycanl\u0131 Dram Teatr\u0131n\u0131n l\u0259vazimat\u0131 yand\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130r\u0259vanda bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n evl\u0259rin\u0259 od vurdular.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 22-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u018fsg\u0259ran rayonunda B\u0259xtiyar Quliyev v\u0259 \u018fli Hac\u0131yev adl\u0131 iki g\u0259nci q\u0259tl\u0259 yetirdikd\u0259n sonra Xank\u0259ndi-A\u011fdam yolunda A\u011fdam rayonunu sakinl\u0259ri il\u0259 \u018fsg\u0259ran sakinl\u0259ri aras\u0131nda qar\u015f\u0131durma olmu\u015f, 19 n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015fd\u0131. Fevral\u0131n 25-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z \u0259razisind\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ilk qa\u00e7q\u0131nl\u0131q dal\u011fas\u0131 ba\u015flad\u0131. DQMV-nin \u0259razisind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u0259zyiq v\u0259 t\u0259hqirl\u0259rin\u0259 tab g\u0259tirm\u0259y\u0259n 540 ail\u0259 (t\u0259qrib\u0259n 2,5 min n\u0259f\u0259r) A\u011fdam rayonuna, 150 ail\u0259 is\u0259 (t\u0259qrib\u0259n 500-600 n\u0259f\u0259r) A\u011fcab\u0259di rayonuna p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259n is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131 g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n intensivl\u0259\u015firdi. Fevral\u0131n 28-n\u0259 olan r\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Qafan rayonundan qon\u015fu Z\u0259ngilan rayonuna t\u0259qrib\u0259n 2 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131n kimi g\u0259lmi\u015fdi. H\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u0130mi\u015fli v\u0259 Qubadl\u0131 rayonlar\u0131na da Erm\u0259nistandan y\u00fczl\u0259rl\u0259 qa\u00e7q\u0131n ail\u0259si p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi. Ab\u015feron rayonuna Erm\u0259nistandan can\u0131n\u0131 qurtar\u0131b g\u0259l\u0259n 200 n\u0259f\u0259r qa\u00e7q\u0131n\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin birinci katibi K.\u00a0Ba\u011f\u0131rov v\u0259 Moskvadan g\u0259l\u0259n y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r. G\u0259nc\u0259d\u0259 v\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n t\u0259qib edilm\u0259l\u0259rin\u0259 etiraz \u0259lam\u0259ti olaraq aksiyalar ke\u00e7irilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0130r\u0259vanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u201cQaraba\u011f\u201d komit\u0259sinin r\u0259hb\u0259rl\u0259ri Silva Kaputikyan v\u0259 Zori Balayan fevral\u0131n 24-d\u0259 Moskvada Sov.\u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc, MK katibi Aleksandr Yakovlevl\u0259 \u00fc\u00e7 saata yax\u0131n dan\u0131\u015f\u0131q aparm\u0131\u015fd\u0131lar. Fevral\u0131n 26-da is\u0259 M.\u00a0Qorba\u00e7ovun k\u00f6m\u0259k\u00e7isi Georgi \u015eahnazarovun v\u0259 A.\u00a0Yakovlevin <i>(\u00abLatinskaya Amerika\u00bb jurnal\u0131n\u0131n redaktoru Serqo Mikoyan\u0131n qay\u0131n\u0131 A<\/i><i>.\u00a0<\/i><i>Yakovlevin k\u00f6m\u0259k\u00e7isi idi<\/i>) m\u00fc\u015fayi\u0259ti il\u0259 Sov.\u00a0\u0130KP MK-n\u0131n ba\u015f katibi M.\u00a0Qorba\u00e7ov S.\u00a0Kaputikyan\u0131 v\u0259 Z.\u00a0Balayan\u0131 q\u0259bul etmi\u015fdi. Saatyar\u0131m m\u00fcdd\u0259td\u0259 onlar M.\u00a0Qorba\u00e7ova t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259sini v\u0259 saxta tarixi aray\u0131\u015flar t\u0259qdim etmi\u015f, onu DQMV-nin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qalmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u0259 inand\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Lakin Qorba\u00e7ov onlara Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana veril\u0259c\u0259yini v\u0259d etm\u0259mi\u015fdi. \u018fv\u0259zind\u0259, DQMV-nin sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn o d\u00f6vr\u00fcn miqyas\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir m\u0259bl\u0259\u011f olan 400 milyon rubl ay\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na s\u00f6z vermi\u015fdi. \u00c7\u00fcnki Qorba\u00e7ov bilirdi ki, SSR\u0130 \u0259razisind\u0259 19 potensial milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259 oca\u011f\u0131 m\u00f6vcuddur v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si yolu il\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si SSR\u0130-nin s\u00fcqutuna g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259rdi. H\u0259min g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 G.\u00a0\u015eahnazarov S.\u00a0Kaputikyan v\u0259 Z.\u00a0Balayana deyir ki, gedin \u0130r\u0259vanda deyin ki, tezlikl\u0259 milli m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u0259sr olunacaq \u00dcmumittifaq konfrans\u0131 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k v\u0259 o zaman q\u0259rar q\u0259bul edil\u0259c\u0259k. Bundan sonra \u0130r\u0259vanda v\u0259 Xank\u0259ndind\u0259 yeni mitinql\u0259r dal\u011fas\u0131 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 27-d\u0259 Sov.\u0130KP MK-n\u0131n beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u00f6b\u0259si m\u00fcdirinin birinci m\u00fcavini Karen Brutens Xank\u0259ndin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri il\u0259 tam m\u0259xfi g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015f, onlara t\u0259zyiql\u0259ri art\u0131rma\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259n geri \u00e7\u0259kilm\u0259m\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u0259n Az\u0259rbaycan KP MK mart\u0131n 1-d\u0259 H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259novun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistandan g\u0259l\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131larla i\u015f aparmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 respublika komissiyas\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 27-28-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259 Erm\u0259nistanda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 edil\u0259n zorak\u0131l\u0131qlara etiraz \u0259lam\u0259ti olaraq ke\u00e7iril\u0259n mitinqd\u0259n sonra DTK-n\u0131n ssenarisi v\u0259 erm\u0259ni ekstremistl\u0259rinin bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Sumqay\u0131tda k\u00fctl\u0259vi i\u011fti\u015fa\u015flar t\u00f6r\u0259dildi. Bundan sonra Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n yeni qa\u00e7q\u0131nl\u0131q dal\u011fas\u0131 ba\u015flad\u0131. Moskvan\u0131n, onun Az\u0259rbaycana v\u0259 Erm\u0259nistana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f emissarlar\u0131n\u0131n iki\u00fczl\u00fc m\u00f6vqel\u0259ri (<i>Yeqor Liqa\u00e7ov Az\u0259rbaycanda, Aleksandr Yakovlev Erm\u0259nistanda<\/i>) erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u00f6z b\u0259dnam niyy\u0259tl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fcmidl\u0259rini art\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistanda \u0259n m\u00fcnbit rayonlarda ya\u015fayan 200 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 deportasiya etm\u0259k, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f problemini h\u0259ll etm\u0259k q\u0259d\u0259r vacib idi. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti is\u0259 Erm\u0259nistandan g\u0259l\u0259n qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 y\u00fck ma\u015f\u0131nlar\u0131na dolduraraq geri qaytarmaqla \u00f6z i\u015fini bitmi\u015f hesab edirdi. 1988-ci il mart\u0131n 21-n\u0259 olan r\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, fevral\u0131n 28-d\u0259n h\u0259min g\u00fcn\u0259d\u0259k Erm\u0259nistandan 16900 n\u0259f\u0259r qa\u00e7q\u0131n g\u0259lmi\u015f, onlardan 8600 n\u0259f\u0259ri geri qaytar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Buna baxmayaraq, da\u011f yollar\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Vardenis (Basarke\u00e7\u0259r), Masis (Z\u0259ngibasar), Razdan (Axta), Krasneselo, Ye\u011feqnadzor, Ararat (Vedi) rayonlar\u0131ndan qa\u00e7q\u0131n ax\u0131n\u0131 g\u0259lir v\u0259 \u0259sas\u0259n G\u0259nc\u0259, Ming\u0259\u00e7evir, Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259, \u015e\u0259rur, Z\u0259ngilan, Qazax, S\u0259lyan, Xanlar (G\u00f6yg\u00f6l), Jdanov (Beyl\u0259qan) rayonlar\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tap\u0131rd\u0131lar. Nax\u00e7\u0131vanda v\u0259ziyy\u0259t o h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 ki, Bak\u0131dan oraya \u0259lav\u0259 \u0259rzaq g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>11 may 1988-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r Ararat (Vedi) rayonunun \u015eirazl\u0131 k\u0259ndin\u0259 h\u00fccum etmi\u015f, iki n\u0259f\u0259r q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, onlarla n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015f, evl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u018fhali Sovet-T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259din\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259r\u0259k uzun m\u00fcdd\u0259t \u00e7ad\u0131rlarda ya\u015famaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k, onlar\u0131n probleml\u0259rini h\u0259ll etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n katibi Ramiz Mehdiyevin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0130r\u0259vana n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. 13-15 aprel 1988-ci il tarixind\u0259 Erm\u0259nistanda olmu\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti iki d\u0259f\u0259 Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n birinci katibi Karen Demir\u00e7yanla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin veril\u0259n v\u0259dl\u0259r\u0259 baxmayaraq, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 edil\u0259n zorak\u0131l\u0131qlara v\u0259 onlar\u0131n deportasiyas\u0131na son qoyulmam\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nistandan qovulan az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan KP MK-ya g\u0259l\u0259r\u0259k, onlar\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131 xahi\u015f edirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri is\u0259 n\u0259inki onlara bu \u015f\u0259raiti yarad\u0131r, \u0259ksin\u0259, onlar\u0131 DQMV-nin \u0259razisin\u0259 buraxmamaq haqq\u0131nda h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na m\u00f6hk\u0259m-m\u00f6hk\u0259m tap\u015f\u0131r\u0131qlar verirdil\u0259r.<\/p>\n<p>1988-ci il may\u0131n 15-d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 ke\u00e7mi\u015f Lenin \u2013 indiki Azadl\u0131q meydan\u0131nda \u0259sas\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan qovulmas\u0131na etiraz \u0259lam\u0259ti olaraq izdihaml\u0131 mitinq ke\u00e7irildi. Mitinqd\u0259 \u201cErm\u0259ni t\u0259hrik\u00e7iliyin\u0259 son qoyulsun!\u201d, \u201cErm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn muxtariyy\u0259t!\u201d, \u201cDa\u015fnaklara \u00f6l\u00fcm!\u201d v\u0259 s. \u015f\u00fcarlar s\u0259sl\u0259ndirilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>1988-ci il iyunun 15-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin sessiyas\u0131 DQMV-nin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259r\u0259k SSR\u0130 Ali Sovetin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi ki, buna raz\u0131l\u0131q versin. Az\u0259rbaycan SSR Ali Soveti iyunun 17-d\u0259 bu qanunsuz t\u0259l\u0259bi r\u0259dd etdikd\u0259n sonra Erm\u0259nistandak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti daha da a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131. \u0130yunun 17-20-d\u0259 \u0130r\u0259vanda teatr meydan\u0131nda mitinq\u0259 tpola\u015fan qeyzl\u0259nmi\u015f erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259ri avtobuslarla az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan Masis rayonunun m\u0259rk\u0259zin\u0259 v\u0259 Z\u0259ngil\u0259r, Z\u0259hm\u0259t, D\u0259mir\u00e7il\u0259r, Dostluq, Nizami, Sarvanlar k\u0259ndl\u0259rin\u0259 basq\u0131nlar etdil\u0259r. M\u00fcdafi\u0259siz on mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131lar Sovet-T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259din\u0259 topla\u015fm\u0131\u015f, g\u00fcnl\u0259rl\u0259 orada gec\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdular. H\u0259min g\u00fcnl\u0259r 20-d\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 yaralanm\u0131\u015fd\u0131. Rayon m\u0259rk\u0259zi Uluxanl\u0131 q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259n 3 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 evl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. B\u00fct\u00fcn bu i\u011fti\u015fa\u015flar zaman\u0131 SSR\u0130 Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin rayonda olan q\u00fcvv\u0259l\u0259ri yaln\u0131z m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i rolunu oynay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>1988-ci il iyulun 9-da Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n yeni birinci katibi \u018fbd\u00fcrr\u0259hman V\u0259zirovun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u015eu\u015fada v\u0259 DQMV-nin dig\u0259r m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6zba\u015f\u0131na v\u0259 yaxud qohumlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar muxtar respublika \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131laraq dig\u0259r rayonlara g\u00f6nd\u0259rildil\u0259r.<\/p>\n<p>1988-ci il iyulun 18-d\u0259 SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t hey\u0259tinin iclas\u0131 DQMV haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k respublikalar aras\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin yolverilm\u0259zliyi haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdikd\u0259n sonra erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r yerd\u0259 mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>\u0130yulun 21-d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Kalinino rayon m\u0259rk\u0259zind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lara silahl\u0131 h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 86 ya\u015fl\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d Sad\u0131qov q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, onlarla adam yaralanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Avqustun 20-d\u0259 Xank\u0259ndi \u015f\u0259h\u0259r meydan\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n mitinqd\u0259 Erm\u0259nistandan g\u0259l\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n muxtar vilay\u0259tin \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmalar\u0131 t\u0259l\u0259bi ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan EA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, \u201cQaraba\u011f\u201d h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n olan akademik Rafael Kazaryan 1988-ci il noyabr\u0131n 4-d\u0259 \u0130r\u0259vanda ke\u00e7iril\u0259n mitinqd\u0259 demi\u015fdi: \u201cD\u0259st\u0259l\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 emiqrasiyan\u0131 t\u0259min etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Biz\u0259 b\u00fct\u00fcn onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k imkan\u0131 verilmi\u015fdir. M\u0259n bunu bu on ayl\u0131q m\u00fcbariz\u0259mizin \u0259n b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259ti hesab edir\u0259m\u201d.<\/p>\n<p>1988-ci il noyabr\u0131n ortalar\u0131nda Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycana 80 mind\u0259n art\u0131q qa\u00e7q\u0131n p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi. Noyabr\u0131n 17-d\u0259 Bak\u0131da \u201cAzadl\u0131q\u201d meydan\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n mitinq zaman\u0131 Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lara muxtariyy\u0259t verilm\u0259si t\u0259l\u0259bi il\u0259 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdi. Erm\u0259nistan televiziyas\u0131 h\u0259min g\u00fcn Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n mitinqd\u0259n reportajlar g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, h\u0259min q\u0259tnam\u0259nin t\u0259l\u0259bl\u0259rini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 efird\u0259 s\u0259sl\u0259ndirmi\u015fdi. Noyabr\u0131n 22-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Sovetinin az\u0259rbaycanl\u0131 deputatlar\u0131n i\u015ftiraki olmadan n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Sessiyan\u0131n ke\u00e7irildiyi Opera teatr\u0131n\u0131n binas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na topla\u015fan mitinq i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n h\u00fccumundan sonra Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi mitinq\u00e7il\u0259rin t\u0259l\u0259bi il\u0259 sessiyas\u0131n\u0131n gedi\u015fini dayand\u0131rm\u0131\u015f, deputatlar\u0131 v\u0259 rayon r\u0259hb\u0259rl\u0259rini \u201cqayda-qanunu b\u0259rpa etm\u0259k\u201d ad\u0131 alt\u0131nda yerl\u0259rd\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Rayon r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q verilmi\u015fdi ki, bir h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259, y\u0259ni noyabr\u0131n 28-d\u0259k Erm\u0259nistan\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lardan t\u0259mizl\u0259m\u0259k aksiyas\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rs\u0131nlar.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan KP MK, Ali Sovet v\u0259 Nazirl\u0259r Sovetinin orqan\u0131 olan \u201cKommunist\u201d (rusca) q\u0259zeti 13 dekabr 1988-ci il tarixli say\u0131nda d\u0259rc edil\u0259n \u201cF\u0259lak\u0259t an\u0131, m\u0259suliyy\u0259t an\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlardan b\u0259hs ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131: \u201cNoyabr\u0131n 26-da \u201cQaraba\u011f\u201d h\u0259r\u0259kat\u0131 f\u0259allar\u0131n\u0131n t\u0259hrik\u00e7i \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131ndan q\u0131z\u0131\u015fm\u0131\u015f 500 n\u0259f\u0259r Kirovakan (<i>indiki Vanadzor)<\/i> sakini \u015eaumyan (<i>\u0259vv\u0259lki ad\u0131 Vartanl\u0131<\/i> <i>olmu\u015fdur<\/i>) k\u0259ndin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t etdi. Vuru\u015fma iki g\u00fcn davam etdi, silahl\u0131 at\u0131\u015fma oldu. \u00d6l\u0259nl\u0259r var. Kuyb\u0131\u015fev k\u0259ndind\u0259 d\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259dildi, orada da t\u0259l\u0259fat var. H\u0259r\u0259kat\u0131n f\u0259allar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259ri\u201d yollarda qoyduqlar\u0131 postlarda az\u011f\u0131nl\u0131qlar t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 \u0259rzaq k\u00f6m\u0259yi g\u00f6st\u0259r\u0259n erm\u0259nil\u0259r d\u00f6y\u00fcl\u00fcrd\u00fcl\u0259r.\u201d<\/p>\n<p>Vartanl\u0131 v\u0259 Kuyb\u0131\u015fev k\u0259ndl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 \u00f6rt-basd\u0131r ed\u0259n r\u0259smi orqanlar yaln\u0131z \u201cat\u0131\u015fma olmu\u015fdur, t\u0259l\u0259fat var\u201d ifad\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259tm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nmi\u015fdil\u0259r. Vartanl\u0131 k\u0259ndi Kirovakan \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 biti\u015fik olmas\u0131na baxmayaraq, inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 Quqark rayonuna daxil idi. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 tamamil\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan Vartanl\u0131 k\u0259ndind\u0259 1988-ci ilin sonunda erm\u0259nil\u0259r \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r noyabr\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 k\u0259nd\u0259 silahl\u0131 h\u00fccum etmi\u015fdil\u0259r. H\u0259min g\u00fcn g\u00fccl\u00fc qar ya\u011f\u0131r, boran \u0259sirdi. Az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259sas\u0259n k\u0259ndi t\u0259rk edib \u0259traf me\u015f\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdular.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u0259kc\u0259 noyabr\u0131n 26-27-d\u0259 Vartanl\u0131 k\u0259ndind\u0259 14 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. K\u0259ndin sa\u011f qalan \u0259halisi qarl\u0131-\u00e7ov\u011funlu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 da\u011flarla, me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 g\u00fcnd\u00fczl\u0259r gizl\u0259nib yaln\u0131z gec\u0259l\u0259r yol ged\u0259r\u0259k 13-14 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycana \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlarla vartanl\u0131lar da\u011flarda itkin d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Toqqu\u015fma zaman\u0131 ald\u0131qlar\u0131 b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259tind\u0259n, yollarda tutulduqlar\u0131 x\u0259st\u0259likd\u0259n sonra Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259n onlarla vartanl\u0131l\u0131 v\u0259fat etmi\u015f, bir \u00e7oxlar\u0131 \u00f6m\u00fcrl\u00fck \u015fik\u0259st olmu\u015fdular. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Quqark rayonunda erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdiyi q\u0131r\u011f\u0131nlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 30-dan art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Quqark faci\u0259si Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6rt-basd\u0131r edildi. Sonralar, y\u0259ni 1989-cu ild\u0259 Erm\u0259nistan KP MK b\u00fcrosu Quqark rayon partiya komit\u0259sinin birinci katibi L.\u00a0Ba\u011fdasaryan\u0131 v\u0259 R\u0130K-nin s\u0259dri S.\u00a0Kazaryan\u0131 i\u015fd\u0259n azad etm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259ndi.<\/p>\n<p>Vartanl\u0131 faci\u0259si \u00f6z ssenarisin\u0259 g\u00f6r\u0259 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259r\u0259 erm\u0259ni quldurlar\u0131n\u0131n h\u00fccumlar\u0131 zaman\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n v\u0259h\u015filikl\u0259rin t\u0259krar\u0131 idi. Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Leo (<i>\u0259sl ad\u0131 Arakel Babaxanyand\u0131r<\/i>) 1925-ci ild\u0259 Tiflisd\u0259 erm\u0259nic\u0259 \u00e7ap olunan \u201cAn\u00e7yali\u00e7\u201d (\u201cKe\u00e7mi\u015fd\u0259n\u201d) \u0259s\u0259rind\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri etiraf ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cDa\u015fnaksakanlar \u201csilip-s\u00fcp\u00fcrm\u0259kl\u0259\u201d (<i>y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aparmaqla<\/i>) m\u0259\u015f\u011ful idil\u0259r. S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131n\u0131n t\u00fcrk (<i>az\u0259rbaycanl\u0131<\/i>) \u0259halisinin xeyli hiss\u0259si \u00f6z ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rind\u0259n qa\u00e7m\u0131\u015fd\u0131lar. \u0130r\u0259van v\u0259 dig\u0259r q\u0259zalarda bir \u00e7ox k\u0259ndl\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259ni fidail\u0259ri he\u00e7 bir faydas\u0131 v\u0259 z\u0259ruriyy\u0259t olmadan h\u0259tta el\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r ki, h\u0259min k\u0259ndl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk \u0259halisi \u00e7ox az oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 bir ziyan ver\u0259 bilm\u0259zdi. X\u00fcsus\u0259n B\u00f6y\u00fck Qarakils\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin yan\u0131ndak\u0131 Vartanl\u0131 ki\u00e7ik t\u00fcrk k\u0259ndind\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar h\u0259y\u0259canland\u0131r\u0131c\u0131 idi\u201d. 1918-ci ild\u0259 Vartanl\u0131da t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar d\u00fcz 70 ild\u0259n sonra bir d\u0259 t\u0259krarlanm\u0131\u015fd\u0131. 1918-ci ilin Novruz bayram\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Vartanl\u0131 k\u0259ndinin ki\u015fi cinsind\u0259n olan b\u00fct\u00fcn sakinl\u0259rini qoyun t\u00f6vl\u0259l\u0259rin\u0259 toplayaraq ham\u0131s\u0131n\u0131 yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar. Qad\u0131nlar , k\u00f6rp\u0259l\u0259r me\u015f\u0259l\u0259r\u0259 qa\u00e7araq da\u011flarda t\u0259l\u0259f olmu\u015fdular. Dem\u0259li, erm\u0259nil\u0259r t\u0259kc\u0259 XX \u0259srd\u0259 Vartanl\u0131 k\u0259ndind\u0259 iki d\u0259f\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259tmi\u015fl\u0259r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti Erm\u0259nistandak\u0131 n\u0259 1918-1920-ci ill\u0259r, n\u0259 d\u0259 1988-1989-cu ill\u0259r q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 haqq\u0131nda x\u0259b\u0259r tutmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1988-ci ilin noyabr\u0131nda Spitak (Hamaml\u0131) rayonunda da az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdi. Noyabr\u0131n 28-d\u0259 Spitak rayon \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri V.\u00a0Haycyan, daxili i\u015fl\u0259r \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi r\u0259isi V.\u00a0Sarkisyan, DTK rayon \u015f\u00f6b\u0259sinin s\u0259dr m\u00fcavini Mehrabyan rayonun az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan Saral v\u0259 Qusarl\u0131 k\u0259ndl\u0259rin\u0259 g\u0259lib bildirmi\u015fdil\u0259r ki, onlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 t\u0259minat vermirl\u0259r, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259g\u0259r iki saat \u0259rzind\u0259 k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259s\u0259l\u0259r, silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259r k\u0259nd\u0259 h\u00fccum ed\u0259c\u0259kl\u0259r. Camaat onlar\u0131n t\u0259klifini r\u0259dd edir. Lakin Spitak v\u0259 Quqark rayon r\u0259hb\u0259rl\u0259ri yen\u0259 g\u0259lib t\u0259kidl\u0259 t\u0259l\u0259b edirl\u0259r ki, k\u0259nd camaat\u0131 tezlikl\u0259 \u00e7\u0131xmal\u0131d\u0131rlar. Onlar \u00f6zl\u0259ri il\u0259 34 avtobus v\u0259 40 y\u00fck\u00fcn\u00fc \u00f6z\u00fcbo\u015faldan ma\u015f\u0131n g\u0259tirmi\u015fdil\u0259r. Onlar\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 bir d\u0259st\u0259 erm\u0259ni sahibl\u0259rinin g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ev \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 h\u0259y\u0259t\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b, od vururlar. \u018fhalini zorla avtobuslara mindir\u0259r\u0259k k\u0259ndl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131rlar. H\u0259min avtobuslar\u0131 Spitak rayonun \u0259razisind\u0259n k\u0259narda &#8211; Quqark rayonunun Mrqahovit (<i>H\u0259mz\u0259\u00e7im\u0259n<\/i>) k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda ax\u015famdan xeyli ke\u00e7mi\u015f silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259r g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r. Spitak rayonunun r\u0259hb\u0259rl\u0259ri i\u015fi el\u0259 qurmu\u015fdular ki, qan qon\u015fu rayonun \u0259razisind\u0259 t\u00f6k\u00fclm\u0259li idi, bununla da onlar m\u0259suliyy\u0259td\u0259n k\u0259narda qalacaqd\u0131lar. Gec\u0259nin qaranl\u0131\u011f\u0131nda yolun k\u0259nar\u0131nda pusquda durmu\u015f quldurlar\u0131n avtobuslar\u0131 at\u0259\u015f\u0259 tutmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 3 n\u0259f\u0259r (Balacayev \u015eahin S\u0259yyad o\u011flu, Balacayev Teymur M\u0259sim o\u011flu v\u0259 Balacayeva S\u00fcr\u0259yya H\u00fcseyn q\u0131z\u0131) h\u0259lak olmu\u015f, 7 n\u0259f\u0259r a\u011f\u0131r yaralanm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistanda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dil\u0259n rayonlardan biri d\u0259 Stepanavan (<i>C\u0259lalo\u011flu<\/i>) rayonudur. Kuyb\u0131\u015fev k\u0259ndinin sakinl\u0259ri T\u0259mraz Yusif o\u011flu \u0130sg\u0259nd\u0259rov, Gilas R\u00fcst\u0259m q\u0131z\u0131 X\u0259lilova, \u015e\u0259rif Cabbar o\u011flu X\u0259lilov v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 d\u00f6y\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 soyuq silahla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fl\u0259r. G\u0259rg\u0259r k\u0259nd sakini, Pu\u015fkino kolxozunun sa\u011f\u0131c\u0131s\u0131 B\u0259sti \u0130srafil q\u0131z\u0131 Mustafayeva is\u0259 Erm\u0259nistanda ba\u015f vermi\u015f d\u0259h\u015f\u0259tli z\u0259lz\u0259l\u0259d\u0259n sonra, y\u0259ni b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n Erm\u0259nistan\u0131n hal\u0131na a\u011flad\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda, 30 dekabr 1988-ci ild\u0259 diri-diri yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 meyiti zibillikd\u0259 gizl\u0259dilmi\u015fdi. Xeyli m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra onun meyiti h\u0259rb\u00e7il\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u201cF\u0259lak\u0259t an\u0131, m\u0259suliyy\u0259t an\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 v\u0259 nec\u0259 deportasiya edilm\u0259l\u0259rin\u0259 qism\u0259n d\u0259 olsa ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilimi\u015fdi: \u201cQaraba\u011f\u201d komit\u0259si avant\u00fcristl\u0259rinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131na mill\u0259t\u00e7ilik azar\u0131na tutulmu\u015f bir s\u0131ra partiya-sovet i\u015f\u00e7il\u0259ri d\u0259 qo\u015fulmu\u015flar. Ayr\u0131-ayr\u0131 rayonlarda mill\u0259tl\u0259raras\u0131 q\u0131r\u011f\u0131na s\u00fcr\u00fckl\u0259y\u0259n co\u015fmu\u015f ehtiraslar\u0131 cilovlamaq, v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k, t\u0259xribat\u00e7\u0131lar\u0131 if\u015fa etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, onlar adamlar\u0131n (<i>y\u0259ni az\u0259rbayc\u0131nl\u0131lar\u0131n<\/i>) k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na \u201cf\u0259tva\u201d verdil\u0259r. Bu c\u00fcr \u201cmissiya\u201d il\u0259 b\u0259zi \u201cxadiml\u0259r\u201d Kirovakanda, Stepanavanda, Arta\u015fatda evl\u0259ri bir-bir g\u0259zirdil\u0259r.\u201d \u018flb\u0259tt\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn rayonlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti bel\u0259 idi. Deportasiya aksiyas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f m\u00fcdd\u0259td\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Kalinin, Spitak, Quqark, Noyemberyan, Krasnoselo, Vardenis, Ya\u011feqnadzor, \u018fzizb\u0259yov, Ararat, Masis, Sisyan v\u0259 Me\u011fri rayonlar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 canf\u0259\u015fanl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>\u201cF\u0259lak\u0259t an\u0131, m\u0259suliyy\u0259t an\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sinin bir yerind\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131: \u201cKomit\u0259nin (<i>y\u0259ni \u201cQaraba\u011f\u201d komit\u0259sinin<\/i>) yerli \u00f6z\u0259kl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 rayon v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil edil\u0259r\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131lardan \u00f6z evl\u0259rini t\u0259rk etm\u0259l\u0259ri t\u0259l\u0259bl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc. \u018fn h\u0259y\u0259canland\u0131r\u0131c\u0131 hal odur ki, \u201cQaraba\u011f\u201d komit\u0259sinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 siyasi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259tta u\u015faqlar\u0131 da c\u0259lb edirdil\u0259r. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin ki, Amasiya rayonunun m\u0259rk\u0259zind\u0259 rayon Xalq N\u0259zar\u0259ti Komit\u0259si s\u0259drinin o\u011flunun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 30 m\u0259kt\u0259bli n\u00fcmayi\u015f ke\u00e7irir v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n i\u015fd\u0259n qovulmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r\u201d. Amasiyan\u0131n beyn\u0259lmil\u0259l m\u0259kt\u0259binin erm\u0259ni \u015fagirdl\u0259rinin t\u0259l\u0259bi il\u0259 d\u0259rhal m\u0259kt\u0259bin Az\u0259rbaycan b\u00f6lm\u0259si ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. Bir h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259, 1988-ci il dekabr\u0131n 1-d\u0259k r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti i\u015fd\u0259n azad edilmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1988-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 Spitak z\u0259lz\u0259l\u0259sinin ba\u015f verm\u0259sin\u0259d\u0259k Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 b\u00fct\u00fcn rayonlarda erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar, q\u0259tl v\u0259 qar\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259tmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1988-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisi s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r, k\u0259ndl\u0259r\u0259 \u0259rzaq g\u00f6nd\u0259rilmir, elektrik x\u0259tl\u0259ri k\u0259silir v\u0259 silahl\u0131 basq\u0131nlar edilir, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n k\u0259ndl\u0259ri t\u0259rk ed\u0259n ail\u0259l\u0259r\u0259 yollarda divan tutulur, \u0259mlaklar\u0131 qar\u0259t edilir, \u00f6zl\u0259ri is\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilirdil\u0259r. Erm\u0259nistanda milli z\u0259mind\u0259 ba\u015f ver\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin \u00f6z ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rini t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olduqlar\u0131 vaxt ba\u015f vermi\u015fdi. Erm\u0259nistandan Az\u0259rbaycana ged\u0259n b\u00fct\u00fcn yollar \u00fcz\u0259rind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 silahl\u0131 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Quldurlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti milis formas\u0131 gey\u0259r\u0259k \u00f6zba\u015f\u0131na yoxlama-burax\u0131l\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar b\u00fct\u00fcn ma\u015f\u0131nlar\u0131 saxlay\u0131r, s\u0259rni\u015finl\u0259rin s\u0259n\u0259dl\u0259rini yoxlay\u0131r v\u0259 ma\u015f\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar oldu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n kimi onu ma\u015f\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr, \u0259mlaklar\u0131n\u0131 bo\u015faldaraq qar\u0259t edir, \u00f6zl\u0259rini is\u0259 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131 1988-ci ild\u0259 t\u0259rk ed\u0259r\u0259k v\u0259 Xanlar (G\u00f6yg\u00f6l) rayonunun Qu\u015fqara k\u0259ndin\u0259 p\u0259nah g\u0259tirmi\u015f, milliyy\u0259tc\u0259 rus olan L.V.Tolstyak Az\u0259rbaycan Qa\u00e7q\u0131nlar C\u0259miyy\u0259tind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 izahat\u0131nda g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki, noyabr\u0131n 27-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin birinci m\u00fcavini (daha sonralar Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n birinci katibi) Vladimir Movsesyan Basarke\u00e7\u0259r rayonunun Zod k\u0259ndin\u0259 g\u0259lib \u0259halinin k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fc\u00e7 g\u00fcn vaxt veridiyini b\u0259yan etdi v\u0259 \u0259lav\u0259 etdi ki, bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 k\u0259ndi t\u0259rk etm\u0259s\u0259l\u0259r, onlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 t\u0259minat verilm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>H\u0259rb\u00e7il\u0259rin v\u0259 \u201cBTR\u201d-l\u0259rin m\u00fc\u015fayi\u0259ti il\u0259 Amasiya rayonunun Ox\u00e7o\u011flu k\u0259ndind\u0259n yola sal\u0131nan 15 ail\u0259nin ev \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 qon\u015fu Axuryan rayonunun Kaps (ke\u00e7mi\u015f Qanl\u0131ca) k\u0259ndind\u0259 erm\u0259nil\u0259r ma\u015f\u0131nlar\u0131 bo\u015fatm\u0131\u015f, talan etmi\u015f, sonra is\u0259 od vurub yand\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 y\u00fck sahibl\u0259rini \u00f6l\u00fcmc\u00fcl d\u00f6ym\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Bu cinay\u0259t i\u015fi il\u0259 SSR\u0130 Prokurorlu\u011funun \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 m\u0259\u015f\u011ful olmalar\u0131na baxmayaraq, he\u00e7 k\u0259s m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edilm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>H\u0259mi\u015f\u0259 milli ayr\u0131se\u00e7kilik siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u0259n Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi z\u0259lz\u0259l\u0259d\u0259n sonra da \u00f6z \u00e7irkin \u0259m\u0259ll\u0259rini davam etdirmi\u015fdi. Z\u0259lz\u0259l\u0259 zaman\u0131 h\u0259lak olmu\u015f, a\u011f\u0131r yaralanm\u0131\u015f, evl\u0259ri da\u011f\u0131lm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n taleyin\u0259 bigan\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131lr. Spitak v\u0259 Quqark rayonlar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri h\u0259min rayonlar\u0131n h\u0259rbi komendantlar\u0131na t\u0259qdim etdikl\u0259ri siyah\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 siyah\u0131dan \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131lar ki, guya art\u0131q orda \u0259hali ya\u015fam\u0131r. Bununla da onlar\u0131 \u0259rzaq v\u0259 dig\u0259r z\u0259ruri \u015feyl\u0259rl\u0259 t\u0259min etm\u0259kd\u0259n, tibbi yard\u0131mdan m\u0259hrum etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>Bir q\u0259zet s\u0259hif\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 1988-1989-cu ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ba\u015flar\u0131na g\u0259tiril\u0259n faci\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi faktlar\u0131 sadalamaqla kifay\u0259tl\u0259ndik.<\/p>\n<p>M\u00fcvafiq s\u0259n\u0259dl\u0259r v\u0259 \u015fahidl\u0259rin verdikl\u0259ri ifad\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda 1990-c\u0131 ild\u0259 Az\u0259rbaycan Qa\u00e7q\u0131nlar C\u0259miyy\u0259tind\u0259 t\u0259rtib edilmi\u015f siyah\u0131ya \u0259sas\u0259n, 1988-1990-c\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistanda 216 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f v\u0259 ya mill\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 z\u0259minind\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259lak olmu\u015fdur. H\u0259min siyah\u0131ya \u0259sas\u0259n, 52 n\u0259f\u0259r ald\u0131\u011f\u0131 x\u0259sar\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6lm\u00fc\u015f, 34 n\u0259f\u0259r i\u015fg\u0259nc\u0259 il\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 20 n\u0259f\u0259r odlu silahla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, 15 n\u0259f\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, 8 n\u0259f\u0259r ma\u015f\u0131nla vurulmu\u015f, 9 n\u0259f\u0259r yollarda q\u0259zaya u\u011frad\u0131lm\u0131\u015f, 7 n\u0259f\u0259r h\u0259kim q\u0259sdi n\u0259tic\u0259sind\u0259, 9 n\u0259f\u0259r d\u0259h\u015f\u0259tli hissl\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdiyi infarkt n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6lm\u00fc\u015f, 2 n\u0259f\u0259r intihar etmi\u015f, bir n\u0259f\u0259r as\u0131lm\u0131\u015f, 2 n\u0259f\u0259r ma\u015f\u0131n partlad\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259, bir n\u0259f\u0259ri elektrik c\u0259r\u0259yan\u0131 il\u0259, bir n\u0259f\u0259ri suda bo\u011fub \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r, 6 n\u0259f\u0259r itkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, 20 n\u0259f\u0259r x\u0259st\u0259xanadan yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, 48 n\u0259f\u0259r is\u0259 da\u011flarda borana d\u00fc\u015f\u00fcb h\u0259lak olmu\u015flar.<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ilin avqustun 9-da Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Ali Soveti Qa\u00e7q\u0131nlar c\u0259miyy\u0259tind\u0259 t\u0259rtib edil\u0259n siyah\u0131n\u0131 v\u0259 dig\u0259r faktlar\u0131 m\u0259ktubla SSR\u0130 Prokurorlu\u011funa g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 Erm\u0259nistanda milli m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r z\u0259minind\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259yi xahi\u015f etmi\u015fdi. SSR\u0130 Ba\u015f Prokurorunun m\u00fcavini V.\u00a0\u0130.\u00a0Kvartsovun 4 oktyabr 1990-c\u0131 il tarixli cavab m\u0259ktubunda deyilirdi: \u201cSizin m\u0259ktubunuzla \u0259laq\u0259dar olaraq bildirir\u0259m ki, 1988-1989-cu ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 milli z\u0259mind\u0259 ba\u015f ver\u0259n cinay\u0259t faktlar\u0131 \u00fczr\u0259 675 cinay\u0259t i\u015fi qald\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, onlardan 283-\u00fc istintaq aidiyyati \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycana g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259n Erm\u0259nistana t\u0259hqiqat \u00fc\u00e7\u00fcn 138 cinay\u0259t i\u015fi daxil olmu\u015fdur. 1989-cu il dekabr\u0131n 31-n\u0259 olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n icraat\u0131nda olan bu q\u0259bild\u0259n 530 cinay\u0259t i\u015find\u0259n 200 i\u015f \u00fczr\u0259 cinay\u0259t a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f v\u0259 istintaq dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1988-ci ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 milli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si \u00fcz\u00fcnd\u0259n bir s\u0131ra rayonlarda qar\u0259t, yan\u011f\u0131n v\u0259 ictimai qayda-qanununa zidd olan dig\u0259r hallarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan k\u00fctl\u0259vi i\u011fti\u015fa\u015flar ba\u015f vermi\u015fdir&#8230; Bu h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 21 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f (20 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 bir erm\u0259ni), 4 n\u0259f\u0259r sonradan \u00f6l\u00fcml\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015f a\u011f\u0131r b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259ti alm\u0131\u015fd\u0131r. Q\u0259tl hadis\u0259si \u00fczr\u0259 8 cinay\u0259t i\u015fi v\u0259 z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259k\u0259nl\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015f a\u011f\u0131r b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259ti \u00fczr\u0259 d\u00f6rd i\u015fin istintaq\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131laraq m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. \u018fliyevl\u0259r bar\u0259sind\u0259ki cinay\u0259t i\u015fin\u0259 b\u0259ra\u0259t qazand\u0131r\u0131c\u0131 \u0259saslar \u00fczr\u0259 xitam verilmi\u015fdir, bel\u0259 ki, istintaq bu q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, onun Mirzoyan\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259si son z\u0259ruri m\u00fcdafi\u0259 h\u0259ddind\u0259n ba\u015f vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu q\u0259bild\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u00fc\u00e7 q\u0259tl v\u0259 a\u011f\u0131r b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259ti yetirilm\u0259si \u00fczr\u0259 iki cinay\u0259t i\u015fi \u00fczr\u0259 g\u00fcnahkarlar m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcdd\u0259tl\u0259rd\u0259 azadl\u0131qdan m\u0259hrum edilmi\u015fl\u0259r. Bir ne\u00e7\u0259 cinay\u0259t i\u015fi \u0259lav\u0259 istintaqa qaytar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan Prokuroruna tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, bu i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 apar\u0131lan istintaq\u0131n taml\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 obyektivliyini yoxlas\u0131n, onun ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rs\u00fcn. G\u00fcnahkarlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259m\u0259si \u00fcz\u00fcnd\u0259n istintaq\u0131n xitam verilmi\u015f i\u015fl\u0259ri ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 istintaq\u0131 t\u0259z\u0259l\u0259m\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc \u00f6yr\u0259nm\u0259k tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 da verilmi\u015fdir. Erm\u0259nistan m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259rin\u0259 milli nifaq z\u0259minind\u0259 ba\u015f vermi\u015f 91 m\u00fctt\u0259him bar\u0259sind\u0259 c\u0259misi 53 cinay\u0259t i\u015fi g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. 48 i\u015f \u00fczr\u0259 82 n\u0259f\u0259r m\u00fchakim\u0259 olunmu\u015f, onlardan 30 n\u0259f\u0259r m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcdd\u0259td\u0259 azadl\u0131qdan m\u0259hrum edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>SSR\u0130 Prokurorlu\u011fu cinay\u0259tl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131na n\u0259zar\u0259t edir v\u0259 z\u0259ruri k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rir.\u201d \u018fslind\u0259, SSR\u0130 Prokurorlu\u011fu bununla \u00f6z i\u015fini bitmi\u015f hesab etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bu m\u0259ktubla \u0259laq\u0259dar Erm\u0259nistan SSR Prokurorlu\u011fundan SSR\u0130 Prokurorlu\u011funa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n cavab m\u0259ktubunda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n bir \u00e7ox q\u0259tll\u0259r etiraf edils\u0259 d\u0259, \u0259ks\u0259r cinay\u0259tl\u0259r \u00f6rt-basd\u0131r edilmi\u015f, onlar\u0131n \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131lmadan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi \u015fablon cavablar verilmi\u015fdi: \u201cG\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259lumatlara uy\u011fun \u015f\u0259xs pasport qeydiyyat\u0131 stolundan v\u0259 k\u0259nd sovetinin t\u0259s\u0259rr\u00fcfat kitab\u0131ndan ke\u00e7m\u0259mi\u015fdir,\u201d \u201c\u00dcnvan\u0131ndan qeydiyyatdan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r\u201d, \u201c\u00d6l\u00fcm\u00fc haqq\u0131nda qeydiyyat rayon VVAQ \u015f\u00f6b\u0259sind\u0259 yoxdur,\u201d \u201c1988-ci ild\u0259 \u00fcnvan\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131b Az\u0259rbaycan SSR-\u0259 getmi\u015fdir\u201d v\u0259 s.<\/p>\n<p>M\u0259hz h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n n\u0259zar\u0259tsizliyi, onlar\u0131n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin separat\u00e7\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 vaxt\u0131nda v\u0259 qanuni qiym\u0259t verm\u0259dikl\u0259rinin n\u0259tic\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259srl\u0259r boyu ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan iki h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 qovuldular. Ke\u00e7mi\u015f \u0130ttifaq orqanlar\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandan deportasiyas\u0131na seyr\u00e7i m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar Erm\u0259nistandan qovulduqdan sonra, y\u0259ni 1988-ci il dekabr\u0131n 6-da Sov. \u0130KP MK v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti \u201cV\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n daimi ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri m\u0259cburi t\u0259rk etm\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR v\u0259 Erm\u0259nistan SSR-in yerli orqanlar\u0131n\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rinin yolverilm\u0259z h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti s\u0259drinin o zamank\u0131 m\u00fcavini B. \u015eerbinan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 h\u0259r \u00fc\u00e7 Zaqafqaziya respublikalar\u0131n\u0131n nazirl\u0259r sovetl\u0259rinin s\u0259drl\u0259ri v\u0259 \u0130ttifaq\u0131n m\u00fcvafiq nazirlikl\u0259rinin r\u0259hb\u0259r i\u015f\u00e7il\u0259ri da daxil olmaqla x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu komissiya qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmal\u0131 idi. \u018fslind\u0259 is\u0259 Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar faktiki olaraq t\u0259mizl\u0259ndikd\u0259n v\u0259 dekabr\u0131n 7-d\u0259 orada ba\u015f ver\u0259n z\u0259lz\u0259l\u0259d\u0259n sonra bu komissiya da he\u00e7 bir i\u015f g\u00f6rm\u0259d\u0259n \u00f6z i\u015fini ba\u015fa vurmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Z\u0259lz\u0259l\u0259nin vurdu\u011fu ziyanlar\u0131 aradan qald\u0131rmaq, iqtisadiyyat\u0131 b\u0259rpa etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistana xeyli miqdarda i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259si laz\u0131m idi. M\u0259hz bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 d\u0259 1989-cu il yanvar\u0131n 4-d\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyinin \u201cxahi\u015fi\u201d il\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi h\u0259r iki respublikan\u0131n KP MK-lar\u0131n\u0131n, Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tl\u0259rinin v\u0259 Nazirl\u0259r Sovetl\u0259rinin ad\u0131ndan daimi ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7q\u0131nlara m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistana qay\u0131tmas\u0131na t\u0259minat verilm\u0259si ill\u00fcziyas\u0131 yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 15 dekabr 1988-ci ild\u0259 Sov. \u0130KP MK v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 6 dekabr tarixli yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n q\u0259rar\u0131n\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259sinin gedi\u015fini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k 13 n\u0259f\u0259r r\u0259hb\u0259r i\u015f\u00e7ini partiya s\u0131ralar\u0131ndan xaric etmi\u015f, 68 n\u0259f\u0259r\u0259 partiya t\u0259nbehi vermi\u015fdi. B\u00fcro h\u0259m\u00e7inin Quqark rayon Partiya Komit\u0259sinin birinci katibini v\u0259 \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259drini i\u015fd\u0259n azad etm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nmi\u015f, Stepanavan v\u0259 \u0130cevan rayonlar\u0131n\u0131n birinci katibl\u0259rin\u0259 ciddi t\u00f6hm\u0259t vermi\u015f, adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n rayonlardan \u0259lav\u0259 Ye\u011feqnadzor, Krasnoselo, Ararat, Masis, Amasiya, Noyemberyan rayonlar\u0131nda v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131, \u015fantaj v\u0259 k\u00fctl\u0259vi i\u011fti\u015fa\u015flara yol verildiyini qeyd etmi\u015fdi. Erm\u0259nistan Prokurorlu\u011fu is\u0259 Sevan, Kalinino v\u0259 Abovyan rayonlar\u0131n\u0131n prokurorlar\u0131n\u0131 i\u015fd\u0259n azad etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>M\u0259hz Moskvan\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 arxa durmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 1988-1989-cu ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 170 t\u0259miz v\u0259 94 qar\u0131\u015f\u0131q ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri bo\u015fald\u0131ld\u0131. Erm\u0259nistan\u0131n Me\u011fri rayonunun Z\u0259ngilan rayonu il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d b\u00f6lg\u0259sind\u0259 qalm\u0131\u015f ax\u0131r\u0131nc\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi \u2013 N\u00fcv\u0259di d\u0259 1991-ci il avqustun 8-d\u0259 bo\u015fald\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n sonuncu etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n 22 k\u0259nd, rayonundan v\u0259 6 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n t\u0259qrib\u0259n 250 min az\u0259rbaycanl\u0131 tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 qovuldular.<\/p>\n<p>1988-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Erm\u0259nistanda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razi respublika \u0259razisinin (29, 8 min kv.km.) 25 faizini, yaxud t\u0259qrib\u0259n 7,5 min kv.\u00a0km t\u0259\u015fkil edirdi. Bu is\u0259 ke\u00e7mi\u015f DQMV-nin \u0259razisind\u0259n (4,4 min kv. km) t\u0259qrib\u0259n 3 min kv.\u00a0km art\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259si aksiyas\u0131n\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131rd\u0131qdan sonra, onlar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 k\u0259ndl\u0259rin adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130ndy\u0259d\u0259k Erm\u0259nistanda 702 az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k erm\u0259nic\u0259l\u0259\u015fdirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 XX \u0259srd\u0259 erm\u0259nil\u0259r havadarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 v\u0259 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, 1930-cu ill\u0259rd\u0259 k\u00fctl\u0259vi repressiyalar, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 deportasiya h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 n\u0259hay\u0259t, 1988-1989-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259ni ba\u015fa \u00e7atd\u0131rma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmu\u015flar.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, son 200 ild\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 iki mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif yollarla (deportasiyalarla, silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 qovmaqla, soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259tm\u0259kl\u0259, k\u0259ndl\u0259ri yand\u0131r\u0131b xaraba qoymaqla v\u0259 s.) siyah\u0131dan silinmi\u015f, tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda monoetnik Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin 26 mart 1998-ci il tarixli \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d f\u0259rman\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra 31 mart 1998-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi x\u00fcsusi sessiya ke\u00e7irmi\u015f, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m cinay\u0259tl\u0259rinin c\u0259zas\u0131z qalmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259 m\u0259lumat\u0131n olmamas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir ki, XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin v\u0259 onlar\u0131n havadarlar\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m cinay\u0259tini tan\u0131s\u0131n.<\/p>\n<p>Bu istiqam\u0259td\u0259 art\u0131q m\u00fc\u0259yy\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir. Analoji add\u0131m\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259n 1988-1989-cu ill\u0259r deportasiyas\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 at\u0131lmas\u0131 da z\u0259ruridir.<\/p>\n<p>18 sentyabr 2013-c\u00fc ild\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyev Quba Soyq\u0131r\u0131m\u0131 Memorial Kompleksinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda s\u00f6zl\u0259rini h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131ya, h\u0259r bir ziyal\u0131ya \u00fcnvanlayaraq demi\u015fdir: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc tam \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259rpa edilm\u0259lidir, \u015eu\u015fada, Xank\u0259ndid\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 qald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar b\u00fct\u00fcn tarixi torpaqlar\u0131nda ya\u015famal\u0131d\u0131rlar. Bizim tarixi torpaqlar\u0131m\u0131z \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131d\u0131r, G\u00f6y\u00e7\u0259, Z\u0259ng\u0259zur mahallar\u0131d\u0131r. Vaxt g\u0259l\u0259c\u0259k biz orada da ya\u015fayaca\u011f\u0131q. M\u0259n buna inan\u0131ram, buna \u0259min\u0259m. Buna nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r birimiz \u00f6z s\u0259yl\u0259rimizi qoymal\u0131y\u0131q, h\u0259r birimiz \u00f6z i\u015fimizl\u0259 o m\u00fcq\u0259dd\u0259s g\u00fcn\u00fc yax\u0131nla\u015fd\u0131rmal\u0131y\u0131q.\u201d<\/p>\n<p align=\"right\"><b>\u00a0<\/b><\/p>\n<p align=\"right\"><b>\u201cXalq q\u0259zeti\u201d, 8-10 dekabr 2013-c\u00fc il, \u2116. 271-272.\u00a0<\/b><\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"MzYwBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"c6w6ObMoKbEyOTEv58jGnMSiIxvzFE7OBIrmZCqU5BcVJBZCBFMS8xSK8\/NK85JLFR41TFYwtLSw0AUSlrpAgcycHKAxCimpBflFJYnFmZWJxUc2AgA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsDU2MAcA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwNNY1NNI1NlQwMLQyNLIytAAA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"pX3LjhzX0eZ+niKtAQYkUNXubt4tmUDTtMUZirIocghJu1Od2V3pysrsykuhq1ZeDDBLLX7AAAGPqZ0Ws5E33AxX6qYAvYafZOKLiHPLzGo2\/QMSyarKyzlx4kR8cT2fnSVNuymy33\/SZuft1BT5afm7pM5P5+2nnyT88fef8MdPHn42e\/hZ\/vBLs82Xn\/02f\/jZb2f6VRJ\/fNY1rTkx8ZcTf9Fvzx7+l88++r1Hz\/54dOVre7\/uxR9\/\/uFDvz8yi\/iry3\/Gn89NWa2vHIJJL\/9ZmuSlqfPz5PKnsmnztmvLrkyyYpkn+fs3Fz\/mTf6fpsXji7fr4tfXbbK8eLcgUreX\/0wK09UZ\/rX38w\/XePxfaJHyk82nnzykcaZ58sd6+evrMqeVKxOTFqakv1N9TV4mv76uad2bvEx\/fZ1szPs3ZoMLt\/T9zGyOTVlc\/rMwNU2fLqVvizxpq\/rMrOTLlC5uKiLEcZek2VlVt6bJN6bRn9KLd9vk8E6SF8nF2\/biXb2XHDy4f396TDQr6O0n2bo2hV48o7fL+GZdclZXTdYk819fL+k6vrisNmZWT9NsQX8lZmNHkCw6WoSSX5yUF29X7a+vaUI0n4sfTUsrt5c85nswiXtTTBSvStZZTZRJXpzlrVkkN56YpVnSWG4mmCb+58ekuIamWJtkltdYmDTFCmVCV7qozu3Y6Q1Jai7f0ItaR7YShD7mx9GVeWJqg9muTEFDq5d0uaEPdOn7N42h2yd27qamh6yS06zON7++pjUr6Y3b5JwesGgzokCxxE06QUf7xCx0CUDrB1NaGSbfxmyEXBirsbSh98pjknnWmFlSFV2ZdnvXYrCvf309n9Gsinwj\/LPIl0qPqlg6JsA\/iK783YYGv5okL6p11oasSZeCVkee7\/DxMRGnAA2e020z+pCs6S1fmvOLHy\/\/uTaWe+Wd9EuepjlPHJcRE\/FnXYYTcCnNPnhpuovT6RHnStqaxz5L8MZzw9TiNxBj1smWWKZMTi\/eYfZFvgANaJYd3dkRq78w9MUxfyfTbkhq8BqFZAnGmZyaOS0fXVQUtEi8LhP+kgZu6nOTnGGD0GB+fb3IienpRTle9OLry5+Sp5XIJb8Bwa0t7YaTfJXUWXPWzWiQxm1n0C6Z0SUQBxfvNjQP+o\/293lX0pYyWxoemJkYMi+b\/Iy4l36lXTHLif9TGgB2SG8nECu\/p3t0ALxlTJkxEZS9qxJTnWcXPyoBLQVSXtFCprfEzqdNRU\/di4RYbbkO70tmLJVKEi\/bJF9uZXIJBjNxv2FZhqz0rDtvaRyv8sJsWBbS4HUqyZZI6NgBxIofrQSvQ\/6nb9eGnojJ4zoifW2Oc3oyBkpM8hZMUud1msucaPc0pDsuf6LHgJfBs4+fP3sV0ZO28O07E\/rz7m38eY\/\/fe8eX0y7+55IUlw6OkkMPaAdrwddzGxjl29uVitZrGdVs1jTFu2PPWuF03jc11Q9i7ykoT0mfpLnzUl1zlig5qox6IVMxim+eUlvXEDM4QONvuEZ\/vJ9nZo5aKOL5Ha6Mq\/b8HnNqqmhx9DLaLAX73RbTDeQBeG0U96oVqjLyxwTgIwRQ0+Go5Cr8ob+oL1fH1+8U94HQRddib1rRSuPrmRG5CUi2NCphNhLHnXJCT2AHtTyiHLQz\/AQ+PNutidRlBN9L94WC9EsfP3B\/n6yZPpszDnWXmdCHL24eHvxI73r4t0sOcUc6pbAwSLX7UiDZHJgC45QZJM5+tEK7hFJaHm2\/NvEvrUnSsse7+HJPfH+lMYzPaKFTKq1UVlDPPqvv\/6dRkuiqCChFAxc+PVff\/0\/AcvKRgR0ZcKIYmEeO7yVKFKgLaT7JFmBb+yepg+zrvCCjLcw76vb96cHD+7cmtLKBruLJN+KmZjUG27Gdh6bdAuUOM3aMl8MsFIPIxFeMTSsqkg7uuZ6eyuiaWJKEvnYPBP+ZzAcjJfkPcGLlqHA3f3pMcsvq6JpHA5CraF8Lt7JhHnBy1xY8v0b+tgISAPSECHBE6WVYxXGOoJvo7fcUaqBYvFQuw1pxSWvr\/5APLdZ8UYhVUcLy0+9s48xkkjFdqqJVCQkF6QsZOvuJU8EEgLD8rJYARrrdhrRtzqHYPPTz6QmlzkjxARgJLX4hydHG3IhP0NqnOZbyJSulv3ZwyvEBKy+FvSqeHOCiUINwogLAIJlM\/Gb0wE6FpDEScD4NUKVSQh61uOSfqegp2+JmIFeNqDsiqROmqyqjRVGfbr2+OyMwQ+9fonVIfhNHxtaFsIhxOcYU5o3izp3SJx5HBLEIWC1MiKNB01A0rytzQnx00aFEe8VwiPbQoiaGGavQH4YEQxLWSn663jW1Q58\/Ts7abfxYyzxEoM1oCUEHVRuQDVi\/RoooBkGXUMBXbzDygFOEZpf1WYJLnEQrBQAxnNc0J0LAkaswnhrgkhz7K26wJX1RDlRpBfAEyh3fvGuIawHZNG0uE\/AEm3lRvgbFCOYujGtcRsIrMc2mBVutLB1BvPg8Pa0p\/uS\/\/Zf7x8e7n96mpVVk6f86eBThrv8H\/AVqUXVVjVm8Yze3SQ3vqNHnOYz05j6pqxqh2XGfl5AbyT\/s+jOmbrgrD65\/UpksFJrttcaCHz8KGBkAmIQ4WYshhdMG2J5XkvsC3qufEOEVcsMIkGEzUyNtNZufMje5BlZduYkB+W2CWZGFPebkqlJL6zn2DZbQvSqrRrVW2LI\/XuMSOtxOxCbAZuToi9WXl+lKVEgBX+J\/PyuInHziMT4RliK+PDPx2YFHbkgq3amd5KtdxYA9isY3D2b2AX7ep43jRqupXL\/lAi6oGHQsLag31I1mazGjJXZXl96XLGlrhYsToqUgBpWPABRnrfYcSeOC62o6BlvdnglLgOiYdBDOGHv8qenXyXPntK2FIsZDoFd8sTuhRCR0cBb3NZCztJooWcZk\/hnT5n84XbLN7QRzoqs7Ja8JyJEQjBL0BthmCE+txtw+Px7SbVoN4J1HCcJDnFiQ8aWZhsRAkwFgnxstBBR+5YxrwZRS\/mAiEcQbVp383yzERjvGACEZsutUQ1IG1iAAUkuHkQOObTKV9agIIrNa1o6sGROF7GlyXvWWEZwYD\/BNeC+tawLNDqPQWBeXi5IHJgTXuN8uYDe8Gqdnq2rhMnC57AWIIehkpw+MS3tzLojk7t2WMgxGcm4JViGrXvW7HTnsmHA1pXLzoni5trb\/I4AUezyZ\/k5sN\/zijbGxY\/VmpiB0GzO5lDfsiTErhg1sFxos1uYtgKwwq5fC5iQLQqi4sszAbDY+YXyaLzW1vRkDRAvvJlN52bNVoz6Ocop\/kEX2vUnMosPamBiR4ZULkY67VwWZGDKVqQy4FZekmCnh46MNdL6TmyUZSa79qxw7qO+tltagzMAP7i3AD4q2DezSABwzxui2n8kT7INg\/pfvifCZ+vAwrYbTLbzlEZlXQVFNZvljXWNbDf5KlcfQX+bvoAoI3FNOqVqePMTwLGOF17XtXMt9C0aSNdUiHiAEREVzRqbkO2wE88a3RbmhpN+imrV1aWMI45Unsp9XvLBUNk\/ujBtPsuTZ3s\/\/xAyab5q88akDM8b3hg8TpoLNDVb3zQ02ixmYdJsSTx0NMuK5Ghlylm2gFr\/imRCkwqnfvGvv75+0hGMztsMvEq8sc1ascUyklMbnmtj5uo9SC2rghQfcG2wfLCjpbWeWzsb5jwr8xP2GlhnpXccuqlhWg6TWcQFE6EB74lriHEXRlqyO4qBCxnX15MJTwYObvXFhFRPjh69\/weYjgZ1otYofIoLtkXBSecYCzDm14am64WK51M4Ssj2ZL4bCjbmWEKSjF29B+Vz\/YbdgqrmhBbedaMueugRO06YRBgquODbjv543M2wGnkw0C9yLNp3Zk3ock3\/0kuMozJN1BQsTyzCFS\/U3mCOanUvzZy1wIwnlYJCZYRnK8iPfLOEbmGVlLIi4d\/EhgJUVK9rtADYPh8Wby0\/a2Yd\/ZE2FyPsnPiYdtbHO9S8JAIOW6\/oB\/aghdMbDDBVG6vnhbl3h901cGkmbXVWiFM+eVpnS+UC9lQGQwziJwfTcW\/qCC2gKaFFmMGW4m31bqW+MwgLvCB5I2LMu9sB13uGt7tUhMTQkemMJ4lseHdmzqIusbJOwNsqzZfxkow7Uu1Oyo+tuFBJonEh9w7GGCCsvt87j+8TOCnha\/FRMLeZkqMiH0p7GDVlKPC\/2lRtnfz8w2MSrRc\/Zopnojlcj6X+ZGNvycGtaRoiALE2ef8J0nI7kMFHRpDKtFghCPCnJFIWkNw36MPjri6BQ27GoFgXTb9QT4j3Gl1XntsNpuLqG1NCAKY5e2OLBXE18dXKa38bHglmKvqOWV3sxhE1Dv9jt6EpkrTExD7Pqvo0T97\/w8xLszU1a8G+VlxcvKUHLTgMrIAm8CwGqM2+MCCjDRzOER9RuWfDP9Y6VT0B6GX9kYHjy04ZrxEq2Iu8s029YuwsdB5jbNMcXpYlNOFvaLqT3i3sYySbMhI1bKEvQVPgjN+IvbnMA+yYQGmIsyLwzcOJa5XLtZj08R8REfmGjGCEOLvWwFYJvLzlxdu1+ACYF+i3Jmusd1VN30uJyBTmWPxk52yoSiy2iL3SSYiBdOcpDHpqlrByHsnjqnWwhX0YOzncZwZrGGzUU\/2bGYKkrPUjOM512J5dGjYUBYDElqVzVbIkAG4k4VNYrCKLLrf2uCrfLkdxrzgpiCYFW+7O7\/mFWYBf1WNkGS0x51hmP67eOtAjr7cS0ZacXK0LIAyn+bX1weByOCLNeR749QPFELr8oYghPcU8BpcXiJC\/h+CHmOZIngZwLt4hBhGPs6dZvfh2OvBrgEE4L2BYhNErryzcUCYR7MTdgL0zXEIrAseIHcNAWcQRVxpWY1rcpxkGoYP7em7RPhs8NycIQIkfj3MXSOQVA08pvfDiR3XTMTAmkQxTznHwEHYOt95wkT5enx0ejG5CkNFh+REWonHUIiGwtH0Bj7hNrYsr0FKmI7k\/LBU\/sH\/hGLeuPAsqFIHRNgMEgwYdIKse+GH\/GILzluXZR4eXkK5zAtzdDbN2U51PkqOatv05fyZquAu\/xbsbdqmx+83629IgCMTeBRbyTqiLQMFrCxZkEVp8MhQhHzCGPfYIM3PmZLc1LNZoL2xJREGAWv9vnHVgA8ECynx605L+edylMrmpRo1pPl3RvX\/DtlAKXa0og9WgBAJhLqbMCJuqsCBzy87NyzcdP3eVEaKfISjlJBtb4+Kc4qCvsaGjxpyTZUFL7HZxnyCqZhRsfG223bJaN+yr7G\/4vlz5KLwYOBkev3w6bWQZd939pyI\/O0seVbMFabxHMOyIrb3GqiRiTJs2Vmkfb+AwJMtFaNSSGSHuZpDNZhKRVgGyVzdhCEgCLLSOFCzHNMj+ov3igREPUlK2IpA1ECHBY3fB4U12yjGQx2D6mgQXLTK46Jj2Y3Ljs\/zhN9\/ANVpzrt16HQkhuJ7mCtTu27s4Fks3I9fvphNFf6L\/j85J\/NI6aDZiT\/oinotnLBD39fJmkvyBbv2Dmc3YIWhvdkE4l3J4FD\/ucU3b9mVmWuucLnD9Nl9yOJn0Y+hhCuhEakz3rcZurMdOVkEEh+wakG80\/0riPrxKFdGjqz8iPB6s4eEgovXL980phECgzZJHv74+h7Suk+eduP0k9YT22xNzTAyfgeIgSU72At2ODaKubLHt44QSx3vTI5jgSwgQfpF+tPEwkgkEugL3ix9c8AtxvCp2paPE0CUwgWQgyJkTweS1sSYnL0pAiTvTXlyJofHbbZT+uWMxsCOdZodmSumhrDN0C4nz19pwUUJpLKTVP2p98POVuDh5nVtj81IkBFMmd27va9j3RpB5cTgR74XO+maPqoZIcsfexxk64c139vend\/f3o5uPDVBr7h4AD3Rp5nYwHwFAQkgR05UHMkrcOB9EY6tT62lP8rLNyiZfsyEssdtgVe9PS3EEllZkworrlnCBw5eHiNkIditJ8yUSoi38bybMbzkMabwL5onJZ5VBkJoRG6mcxSdOkefdTHZSEOlnm7fnoQoj\/+5tvKYEGcbWJzmavX+T1VUwm94jjzVIAOXfGg4CnwrUJpvNcYR7G134zEWrFcaFCtIahXtIL7cWIctqTo\/BG+3jXYjfuuqLXGMOLJIs2o38T59DyrAx1ct4vWYCK5aSkKGaQG6TqSKkb8yScYMkpmrGMCzr2Hdy3WS\/DyrJAJGyryDExXHuzIu8WBNwNmRj5hwswPzDMHdobEvKgiV5FNQdD7ZcvJvgR129oyJbNDTuOvnWEL4pWO0wQiMJjE2kWXQpeAeyd8XR6l2Q4S6MF97qVzqHRt1JmOUR3WUHQnQh6HDj5\/\/7BQ21bBbIyjxaEgxdmJ\/\/H9G+Lo1NN6uz1Czgq0peZPWqSp7li0pDEytO+SZelhKJ\/KEtIcgfBi+KRueAhwRyNuLRdAGtn3+4XpwoeUGf\/CqqTfUdbxfNVuhzPvKlTbsBAy9dmj1HOjjvI3q8ETcW0hVK7+s5BwcpX0lcFgm5NgRN\/Cfmval7HlPkFXReg13hmAby9M5fGuRyQSNoIK4kjAetUwo2Gve1MNOIu8UTi2dorpG+y4YIxy03Osc04bipJWGUmOlm1FRNboqpi4X5oLmzRypJ\/MI\/l\/nKZieKFqFJVOfJ7OItRJl4uyXMQfYla5\/bnAFabCB\/u1mRgNCBxw3JIQAbyK\/QcV78b3oTwSlPg1mQlyDmSYQkCOicVawMTaGmKpG\/NCtJUKzUt6f2HoEkYQBN2LGpBIGtJ64hYDN1Ql+P+HKbj37R2q+6FgpHFFLuSgU0xlxHilHCaZjQ58TPgQzobZj+dpHMjZqpc0pivQwhN34q+ac22xY5vLuWRNahtBGXTlNz6oKBP\/fi78uOxDAyjlckkcsTQp6hr07D45ykp4n64ioLHTRykQsxCwK+0hiDUyEwxQZo8uN8VYH4vbcjlJ1tkByEPCpWfCsN+L1\/c\/GWQ8osa\/Id9u9TU2dl8qjuwHpDv62mve3y6Yt8jvQb81pLgJXuOD\/JHUtE3lyVB4qXrSHQqlBRYRpFGxktolLI1YawL0OSaAE05qqS64\/zv18HbPRymkXxDP3OOyTmxTuVMiOO+GTJs7ZRxyfMzaX9mxVnkFrrA0q9UVskNhh9YRC9F6UuZjtnxfIzfLKmj\/c3bPnSCv8nmPTw\/ngEVTfLtfPmZPeVybaq4ZYp2FWC+NIOjDcMEQU2KzxBvHBNk5XIzhD9afmaYFJbZ0QE79sm2WY00xQ0xEsXrjqmWzLyaBGZuniHm9bE+Zd0FWkd1cC85qmkdEfS4zosx0Lkw0apz1WfSJpElErUI7fxNToSHMCEG+\/tLGH\/C9+q+082Jnw832arqk6+yFearuFfg4KnIc6MJymAyxI7yL8K86ZgpZYkNzT5zSYZxClPwHGk0pd56qsNW9bF9fXd\/+PjcEgh5lBmJ\/oaJWHWqguTqQ+lOETcC1LQOCiZCCWIwJnFZCTF4KyuZkW21FkXhV7qSjHW5pi0b87mYCBJ5hdvF51sBQbnO4RDFLxgo42kD3aat1Ph\/K15M7GkJR5vWXCQGOHyMzLRkQKUM6jUekrJ9g\/LXp1QOzy4hv1+Epr7TMUgMiPJz\/0ZHdx9MGLRhl5bWaQyuR84Q\/JwUr2iCETjzbmr3kT2NJBTUBDXC1K8oufTFm2SG4+QBA7mhL9lMpYgPoGzG6O5cURonT4+rU1TZk1WVJPk2+zyTbYqTUpiDjEMCN\/kxiui6s1+uYB3FJwLV2HCueBAxMRYdahhTQPJS\/odDnEkoAbVFdYn6\/TqhEw1+ndHlzmnCfwqW3NOSJXescHnbwxbKTc+J5RMa1fQPP5HirpyIkG2oYetTNkbMpjGmeY2jZyhWWvOZMeytRBZ\/z7CQKhsLomUXMtr14txIHvqQRRSDhvDykDIUG\/NKpRzNtyhtdcjscKHBwfEsZtexkroVB1ZFTa43\/8DmgjuHg+a5hfvjjtvd8Gj6hg1dKnmIasWZtTJOVE\/ceCM9kz7y\/ecwM8Rk6lP47cGgZaHM1RSENdtu9KXdxNJU84hctJMEQLywm3+sbUI+yS7bmEJuDUIGZUo6NsACokIdInIKvkCme+lXwRadqQyqIX+tVnm2+RZNk\/h5s53gCeL3k0UryVxJqGmWEmyaLs1PbgjdSShmBOzuxyWEonvevzpYIiU1zqK0F6VlgGAjuBWffHjBptwJI1R7G01npnkqSss8WLt3wBba+ueGMHBhtPrV9UGpdSeMXvCejyUDlEyXEsNvQm\/BuwxhiXHSlFd3NamIQaVaOHbehYLlCZtFzgNrGUy61hO1oaApM23J\/lIw2qiQo2RsAAn2NYgOzZUkLMHQ3o15VLhk3wLwtYr45QvIa45iZHl1P4DQlJrrVech5\/52monukKlu2FDQiIhmpoANoNuYn39RSbJX\/+RENOCD4+27KymXZ9t2AUoeEc1iZpf1rs6KPorB7B4dPuPsYMtWdkF5fNtms+5V0U\/5Q3b8ZkF92GhpVRcLDipX0oKHHM2Xbkj72u34HJgUFJ5RH65pzym+0qzYE4hVUj7\/De2NqHZCxLDgvSBvsc5XDqUzHRu6XqJG0FcnN0xPufo2lmFUXpQ5N9QzdAPwPdTeGwl9QxAyRbFrsCRXCzdS24KI\/l2atqVpCOBQ5+bbutTHWElpfyOMMgYLRQ47EO6xaUXSrRC5QIit24ImrsWeG9ahH8j9hd+g\/fhrOK0FWKibAMYU4rNZLPNJe9HXRfrtpp1jWjyK8r9BByO1AvaymzFX\/Q1Y7E5dsVEI+9qp9DHiszUjuT5l\/mWFB5hNFOvBZ0xDgkSAIKiQisHoyrAqnS2C7tAh2O\/El9oao9t46FRsYJFG+IVp5m0hdlRdDaW96kJhqPjGUaAvwYpx8ouffWkDVHeumqmLiDfy8UT8wANRN5JF4\/IxGefIXIEJdkESXlod6FlqlLhwlUTGrVjaACGunjHeRLMOyRQ6RlbDUfMkY+E7NIabswuqTYl+5oVKo8LD7oy4ZKdHeiInQk9WPHL9zNCDjU0IRyfr0A+idR4teMh0\/t\/0IKZsJCq5MI1hPNB\/hLxhrC6l5D\/TIxLuWdjzjsUY8+7pXc3bNym87pcEsp3593Z3MrAexWHov3isSrRMVq7JPSB7NalSlNbPLQ7PUlRHdfhSN6qdDjxEjfIeIySvKzojbrWBMkQH3Ls45Vh4hb3E9gp6HvCdYcn5oMKfCep4yRSTkbcZLUU2zlHuE2QF2C\/cUZZj7chsEF9zVCKMyyeGq6VrGRBAwF6dXcvFOsXZg5eEgOt69fs37\/LtxcSF4cLAqWY6HBEmo6M3CuNN8NZMD3hZOdzpMUsNnXa+didJR4poFE35vUcvv381GEa8u71EzTr6w+uTGmPMkH+eDS1wcJzhM5sGLoXEp8Lw7tyiSJPszoQuiwZXUXd1+bEkLX1FLEjrGiwOX1x3+3pB6sEcAGeiK3zO4Zugd62keGNRi3oulVttO5NKgdKa4UWQD1LWAGkEBi9z1QtVCUiUVxxwP4HbZ7jAfh1yxMWUt6L6EcWVnc8w4UzaAPSQBUSZAW0X7ybETLd8hNy6bZgQ5houmJxkXfT0ZW0EmMCz9M0apqyu7uNSe4P3J7OPzWawPKlr8kUMKguHCyKNUTAJ1fvBadzr9\/aIkTwYYgzrrXB\/i5hhYxkZ0cisM2QVLBVDB5mkdsJ7QhE1GI9\/4XboLnUEbF09TFuECPFdsJMFl9lJ3mtKeBxgnJIaM0PvNqg6ImQNCh+8BaelJByhupVVRBBLYrHaC8yX0rqzTjac38+y2qF4CoT4gzyoJ2LzSF3bGAHFkciVbaPx1qimnN9jotB9LihV2ODgLT4vlOjvjjFvCG5GOiIXoocDHQb8fjKEF9P2fzpEOuoz2woAFwPNeMLwqUbFS9wXKxoEW\/8fA64Ol9BKD3EaiOhTAx20qqDVJ2+3Iss2Pnifl\/0xNVgQ6WmL7VcO8ZSg1O+92IjymhUbzBAnXhu1ESwYaMrdpNwe0XDiVZPqyWtMT2Ei\/Lqrjk2N21ZdXIQdMWKPXVQZ7ZDJCh67Jxe9Mw\/wQexgIQw3I0IIqKziV7apog9kcY1zQz3vuugZYN+HHDBemh8hdt\/0qI1HvlxDwkAe9ZLwa7lNKvd2tPWz9W+7lA9H6LQNQXIBg1sExPG1XeCuMlT4H2DfhII8KlL6JWRUMRNhOwkTZczubrlRi\/UHG+6lnn2FQl\/Zg2+gX537SEl6Oc942l1+abu7EysX2EvedXVHZqsSPYxBGlq1mbJv048bsPU+TJpv3LxN9BY+wGh0VS3meGCbJ0EuRipdHFwyxBGZTW5Hy4D2fzolbFWk9RBlT61Y8QQNdjCmpHdwyH\/pbWyI0cBVlLCSoDo1SbtpHNacgaTnr8lpnijId9wvGNuTBd4CJsGIvzhxhhmKIYBjZRhQkFIJJXWfns0MrtH3YryhuzT1Zt4vdRnHijsDDElQqpDM7yt2+nMNBAK2vtPI4LWCeoMYXT38GutzDSJ1wiElEaC6sJlm5ulacFtWk9sN8UyzDr1U1ME7veAxeLiOMlh5RMMrZyrMvSj5+U2n5EZPXUdRt8WxLiNpMdpStnzjjTYwqfrSs0eB2+vKJhAkf9y3JnqQU5\/Gpo\/FrQdtv0nw0WH26PoVoEZFrDVH4MLA5VwR3wxJJJKwTWShYOWrwsNbPQMq16eb1gphfZ7yC1Y8VwYKJByqrS1jkSRjwazdv5oXTLOVsTYZ7ar2jLD4mm8w2cH7fI4WT6X9DCba8AMtsDEylASa9LVOMVv70ogpzWdE\/8cuzbNb4s0sKTUI9KP6UGKydNJ8F6+0SIgadTVcBUkPXuK\/IvLN11ZdJHmQciajdFJQA\/pdvCuTDXdnAvfsc4zt9usi66GYALQUe2EmNdtWTdv1EQGQBiTZU\/en9UaXltiYfl0XEgcbhfcfU9MSWGPl9VqJcLf4nou6VSpqDgTaa8NF5qJvTHxMpSbjTopeq6iNvJ1RGO2dnM1GKqsGsSLDd2yLYs9owIMDvECxhUkA94U+zH77DTvdRuM5UG8N0P5uYllZ99PcWt\/yklDY5kmY04KtiD13Sfsz2\/y3ahYlMWJ9Q\/EQluiLy9AVRqYBZC+BXc6FtOUqu6mi+bvOost4vrRyEP5hZYepEii8CnWX1\/+9FQSU7moT9NKt\/aSnJNPYdYYzRweaIQgCOP3taMNEl1cklggzw8eHKBp6uF+3JHYlZmtullWl74z9RXy2ynSIANtBT6u+6aM8J7dGxG6VBmjngexYBa1JKwENqtgX0l9\/yKrFMI1haC3IzKhsoIsV1JvplSRJMCNphr08nqZnxTS0kgHfCxZGWeSbssY+qhEgLrIL3603TKeaugRK8JNM6QvWYQfvAIJkdLQMo3C1X200SOGBBZP+lj7d0HsroHWx6qgsyXdeDYl9X2G7srCMTwFopUwudmJuqT8kjvhBkaRzbgsNPVtCZ1LUpsBgIi+F\/IuaV+3daampP3jzfE75TlWGXCjoWyDJj9aG818KxzGWHQTOdfgmolkddSiVH3kPA6Rq1b2BTPVlpIe7Y4rMc94J3lq1K\/MrdDxzBMYwbZ\/\/ZaTjmyuj\/oXkMbbGunU4F6uZULBEveBMRu6KnKj24SeTolq7MeVOVuXdSCMOVlDxws3TynV2kgIhaOdARx3cAJhH6nDDbYawY4mqHkVF726shahqUSDpQ250LEFiGKn+chZkIRlwLJK8WPZ6HDoiWxye9W9Bwpy5xP55Ip7+3JPeACEdoJecCfWINbmX0Lz+rJa191WOgosta5v1DQYQifO5KeVTI7Rcz9w\/lqHqi8OhVys0E+ylRpe7+7wXZ3meL86H0LfjOX051wPjBlPYBjVZwp3ItSI\/SHhIgdX1N6IlfzjjLdsVJzvgKPC+p14MUj9uUK0+Y7RVsr5UwJe\/vqa3kCC6oT5XYqDkvy4zZfGunsHgfNyXHlN+AdnOXg1LkV7sfnmA0vaWwbIyyf9jAXReu3ehoeQeCR0dR74uP0+4u3UaJ28SHDG5U\/HtVAmblWh2OEVYYcn9FJOcEwlfmu7DLvyCS3hg\/TQv3DbCwIzecM3Pn75VF8X3cPv8IUWz7J5bWYbX496FUJ4gViSVpQ2UtYeW\/qn0oxZysy9wRX2uxfPEBArx\/ptWoyENUwrxUq1sELlS6FS9iOwQgDDok4wsABiI6x10c16MqrHnZVojUM5L2Qh7PwH4gV6ejjeRZGfgFqaFMLoVZLbdF3XPSjdy+XaZAF18DxOFLfeXX6goxOPLTnmQQBTuNIidqO55k\/etnH5rOL8uXXbJn7wqG7vc1K1VHywH2hW0XIW0GqaaB2FRIQGf7aTD7pc6\/NVGONbD5bQJ9IhpFN+Ta8\/TrZOgDY2PhtOlEdrZ8bFwRNtPNDJ\/CSbFAeDVBzQdAkthqM8uUYqIt0aBBDrMJXD34zciGA7dv0ApEQQaMzo\/Htw8GnPSEIXsnpl5tU6bxkS4QVbzo8ANUIHo1ay2jMWIFG4LwuIL0DJpcGN8umpLO3Ge0TigXeDpEEsE6MUNI+xGoL5auWL0MemDRm2kMMeCi5H5bwqZD8ktjdv5H6OKQWnwLFZWe32Ocx3bYRlwulzTwa9Tb4565pVB2kr440sjnjNDLuI5CwPd75HZIQ6x8eNRzwetJBArR\/2KXcCS5OKFGk3SfzvL7PNsqsRzWzypfzM+8ZdYRgT8+3JE0JY2ca6r29yRrBZuK4Q97znhf1IO4Pv1642ShleSuNMAibuMJYYQfkCEDFXWVq+aLMzU5q1Osj\/gKEWPD\/hUGECPjBp6KXOo2YYpOCXyIj8tmvyE6XR5U\/omsFBoGo9ST4n9m2Sr4k+kORKoOQbMFNRrY0m89Pd0hFFH2J\/H7im1BXs\/VKEP7qVbhIz5lFwBfz1qZPwGimYJF918C2WFVn2xXm15Y3T8Bods4BCM5KmRZZUQwYaDiyR8evJe8wFwyIW1zSJN3C4VP4kM49irWfC4kmBSf3jWtjI5sITThnkNBROeILYRa9XFDbd2h9Gk9jbRsSY4o++BSRNvLMN0oa3+YwzA2zHyQi3fMNCKagCtxCc5YU+AWbEzMco49gD11AMU\/O\/7Vgig9tTDslqCcC\/HeYaTQqaSymtzZG2fRxKdg1H1U69Dg2rvFnaI6v4wCyyCG2JmxYYF3mQrzHaVSHBZoP1FBbs+eCz5p31+nxvNdHaHVDEK92gt7v1R02lhbrveCYbfEV6XG5hmXuEBmVTblMWVoQFTd0ljcsjV6OJNItCW78c0xN5CNkcngqVu8fYodxFixttoSOHO9wh8RElW0BGv5\/XCET4Fpv5CaKvmrJCBr7mltojyZCnpAs44tuQZZDfVbe62kZ\/Rkwv6UuOMyJR3K6lP3vmNOijLjmmaeN3LS\/lsA1DG87WpB\/OTSpH6uEnF43B1vNSlSsMaxw8ZlrGN3owWl5PsYKnnLqoL8Vjfvm+QFvBFvO+AmNb8RCULEX5xDPW7uxLGz18sJRFgb4SExYd86UZr+vsEEfDw\/Zomsg2UZwxUegzgUGTLWdZzaYFV4pVUilmS84mybcmrBn75fttvkVbbmgHKVXSMjR6OJso0rclu3xT5+Fsh7Xb2pka8yaCnQAFmHKkQ3WUN\/lviBVx9kr\/aEnc0+MUbDQ8aEjjGfWKHivCrvB5sSNMLQzbpxlSajbjAJ2wn1gO676LaTRXMXX1U6OpEHC72eThyC5y5ym4JJ5eUp1EXwG9yx3uHVJPhNI7QZVXdZix7aCtCmukN0zQP8I6tsS7hmTelW3Ki06AxSyKBr5ks269xu7lXgwYwNFSNsBY+nrqiModVL+0nQHz4DAq34SPIUkEqXOr1Ejh2g5vRCnXgNImDkmx43gXL3X8BwUmPqExmB07zHQuYf8EjroWQX+54LREItcp3d\/vg65jBjLDUgWt6cJEbESHJeNsxjgjcKk9Gs\/MCTJX0rgv+cKRzDdbUuYVZLbZ2eUMpUsYv0q3OE7igMmujOi0d76sWkfRQbJab6enzDC87CcUxYbQeOU7RGYQA+xJ6eBgitHAQaCzQsfRRJCs9MNl1gzAfXvl3K86mBdSTGNm\/fMM2aq6Rgwol+Ix9U8PDmatJ1G4aFjgiurerMgWbU0g59wWzifs9LHVwY5SYUWIHk2jzv9wFoHT30bbmVXywgkSF4FNc9g9jKk6LpAjgLGQpRM6uxd550mj+ZaBYTHIRAgO6WGUL7mmUffU0EzLBwzu8gZ6sRshtW06EERM+mUMkTSPkwlcxJnPhAiNk1626CBr9lRIablayBidwQGWKjnTwqbQu9UTiz1m9+DgSm9cPA9N+x5diKJ5k5xUtVj2p6hgYPUWlmxsKu7mOuVCRubDIYHiRiGBl8xOLuwuIP1hN8zPGE3J+ZS6clgmV+qQy8txqRhT8pTRiKpGccouBGJCYW7dh65X7n7NPWDlG3Mq5y2qrw5BAM+4AduWyrh9Azpm5H6BZpxMGRuRfm\/Vtg\/RoMg+0LbPSWvDyxOk1A0SrSeyYXipYYnVXSOxlS\/2Xu29JHur3ZDUDrXT86C05g\/YZkHlN8EyiyjyrZnb479iLMjYIMiZuTeac3zFcT+DlkQ35PQazTO4Xpn0zeRVAVOCNs+zat1kDHvD1gwBIb+r0iTucsS5RFYsjLi4fW8Q7p3HWTG89ZFqOzwYRzsySEuCoHgyMg2u8KRf34FvE524R5XluSex10BPzHr08muCPlN7kO+g+d0Q3v35\/OJH8R75IBaLLKPHpaIu446oBUZLA8ezekGPzrs6CHx0sH7OmuSGc8k+5x2NNN6wqXEQYotECW\/VVhOwW+mUrDk74kLhfaru7VkUFJSgNQK2oSNda3hxzDH7w5ZRjhLMWNU0iXfOS1HYV3W16OqqLkQMQdgCBQZWuwv8V64+PU4m5FgzVjiymqRBdzELD+EM8laeyDeuDdquMwX1tM7dZy0DeI\/50BLp3pEAdS9ynVfhahFcgq5Tet+5h7h0lZ7PdsRTO3HGvCQXFGPVf3YvmCLbaHamNKQOGlMU3mHfDxDtsnU1WSC0\/tndxqdfZdAXrV0u30zRJZyAwvOR0z17uM6kvpW8vcOFTQLVKW3vOrgXJLGrqrkUn1t8SHMOqTzqBQoYzzAiDPI4NK+CrBbuy1IXTmioZ0iS6EhszliJpyhsMmzOzet+BqflOJgqkmPPxw74E9l2w\/uRuPJO1D9zh5i6PoPss5S0LBVaYagftGmdM8z1XZM8ElVaVmiLt+nELFqLRVLDbjaiZJwY5oXos4t3a3OSr0JwwkSWIl0rW+HtUpbw+ciCPUVZHjx4YI+l7p98epXqhVpobYNbiVox+2x8g4aJJfCD8NzrIFYbI+nDg7vXTVcdcfprts+IkzNsUik4PUbq0irKN0zvx5IiKcFBEg0jjs34zqGfQ2GX2aWH9h8NwxuifIJQrb2PhnMqPZJEkPdycyfJoS+RqFJSfleEQtCLO+jcE0UCJsl995NTX6ySVB4Gjc1dSQD8JjRh0iZBXUEY7prDm7\/k6va0f+50+MgwRmKPuBVczI4UTjPNyxOSkldQzRM7L9t8HpxNzEaKXYjGD\/SwP2X2rEuJ71gkMXpS7u3YY8bEmtFZDK5rEMecETYh9a7rF+rsSeJZPcg6Hq6vJgyfo+gFXbmrc6PBf5nObb+EjCl8dhCnrRtrUcxiLo4r9d32DA62G5brf+3qwG0mYFBwHkqK4yskBatv2TY2XVZ1ghd+7KWiN5lRCGOigrORho2DzrSFqhy38cekx9B0iyrkuSWcPZ14cIjgno70ESSKHa44IK3J8Ir7NiMTGBndDfcxuB2cGezWwJWCHROEmVlidNHJweyBfsE1te73blsY2101ZcuTLUU9HAWVtazCd6i8\/lk8qQNuV3s2gmXT00fv3rvTQ6PDQ5DqoAHe4f1bU3i9G+KWFo3QYa5syGSyD4y9E73WV3DHbJAUAkTXY1idR6\/7jJx6sKLVtMr34Nb93oilEiYQ+J5ggZ\/xVtA8sN81cBDHvaq1EjuHj2tjzVfJNezk+HRJfrxzaz8eo5g6aO0IRlRSuSv43Bbb84r3iKOvqw+N6jo+zqm4E1AFe6\/BMQbW8wXrQVII+GhzNle39oQFH+QMXKji4ZhweuobDXzZPMIkrFSlJd3mqR41qrJkzvVwhQmNSJsGvqsbauwjq5Hvc2v\/U9hWvh5wDB0cHjgJ3C+iuUGCfAhkeL5qOt4kCe5uZ7NGIjYw9grp+cXvcs191EQZ1p0kJqzSec6uZMU0jdtKfT63Oc70H0fhtV4xt0Ow0aiPGIa+iYzUOhVGdaw3qL21HVAA6xeuB8\/IFtfDoPWU2NrSfpH39oTEbWsjR69tw0gVIzT1ZGKA5zk6QIdtDCYaT4WUdLtFdmFpxOD1B23YPEYkgOX1Vrr9O00v0aSqdIaOD41zv0jdvT2W85ZMtPV3UYfT2+Ds8XGD3csSHWevJMj79LM\/wHtk5gvpEIamGVyydOKcQ95OkqYIkWmWhjk4j7yrOH6T9T1ZQpth19PxmmyvXU1QUu5vso4smySrU0K1A9gt5EY+sNgmpOnerGYbAnj5WroiiaO38c2LB\/wbt5UhOqUz9SJCD6DeEic4e3JqGxL1BEdt0AZyMRxpj13t9PhIBZn4Uk3sYLehebntbrXwfX4kEGbtUd8DPGh82W+xlJpex49wSTyD+tMVWQ+U3Nd+p8n14ACDQBbEnAyGYF8LgiRi3LnVY5sR2UAIONCA9wN8D127QB6my3wIYMet\/fDCPod\/iLvD3ToCUvuBH6uOJRvFnUrH\/vuw0MSeA+JTbW2+SFOoNTL2NpucubsDcu9UYkgYj7ID0Nh3isfQOzXlByC5SKUhcv1goZSaBq6qh2Ua7yNXKCW1K0wEDRjFaZCDWsCgAxKftfWuaYnL7VpwjSLtZi4Z4jIEDsjQN7Oi0jnYppZFkO71uV2aQoUz4z6eUrcBNfRkIbIrcdh7i+Z8gmjh12nlILIgtSNpXBuJVorPCECgynNBW36mcSH2Q1sfaz0BT6CU\/+\/lWqt3Sv8a579zMtE2hbz4myr1oAuXvUuTI169OnoeFAlwjKU6R3m7vjMOEJHg8CPQ3g6zAQgPjyOsfRtK58iizbX9MEJ220YjDcHSXtG3PTwqOwZy0tLQnLfu0FZp\/ZjbA+rV3LPus1KO4wqxnxmrBRfxP6s2XT9TQMRxnrRVfabZLUw4KOJBksXQ54W0Ea3ysWWLyeVPenqIJ9a1mpwOG+VmG\/RvDLG7k0KSYMaCqbKuYBtCHZJgrJ1q2q1cx5ugLHeYu8GdRcID4oOzMgcROmLHV70kRLTmwDYeqTN0naPjwFm\/bJzl3nr8eFpJ3+rxpQmSLUfPFxt0wuszot+P2Bz9xng90b2DFkHukhjDC\/F8ivfh0V7y\/h9Zje5FcaDBpTXNBSwRnPyO0NgJoWcOtYW9\/+w+dK9uoqOWeQSu2NVxpiIecVXLvcGGcslCUUar8RY4u8A168+fAhK3NdEW+cHPvTZzUZQSShZwrZYKBz1nI85SkENpLGAKKmp60TJbyuwU9Oj5BsM9Aq9JvnDdhF1hbmm7ILJjrJfRJM1gQi\/MaFxsFhICXZ1tqSjkBR8\/o5eHcIFx7drWiThm8zEzLBafAgrAwUWnKmzEZFUfDycG2zOuVOdFnaTGjrAwWv+yzElIcB8G5gXbhJRWQlrbCalFW8hJ3dx1vfBFgtZHQ6Nbm6AB367AonSb\/rt483KX+zvaiJu7V9qaM78veEtI0N9tkclVJwU71h9pJhVE5WxCyC5pJuFFnPBiOyNayga8b+IeyT1JsjPc+iEFYtybGxt9jOP9DZdwEiSPDuzpH+9zcGe8dOGa4h90umufYJ2mm521BSJWbV\/XTCgYmsVcrubaqI11Qj3wVUU9uUU32IYR7Mnyup2Gkx+7qMRd565HbozeAQU2y+Z5mKHFhyZyBJifXsYVhTsONw\/TTUorha8qLy3z63SjkKEHNUT64Gxtyn4EOxqEY9RjnA0OpD93uIqfqcHncJnC+iXrJIhPIAkzznvJ5JohEqWo9w78WA8AgwBPP4WzaqvpuRNYA2RL\/0XQ+rjjkAvZhPM1zwaYOggNjHkvxG5jXfECZJz4trF8DOWsWm+GxD2zd9uIfX\/x4v0tktIfwNRrIWDqcym1G6uf2xEm0B5s\/6l82YN7+6rweK4PbsMUtId7xtmOjfNI2uw32\/G6514PSwckg6p3tq4DOUvbtlh6YrkJ21QNProGwz4eIGmbEIXzCb4k3cRnFguxHhwoknXhMyn1jke9q69TfICUBskwEaL9SOeO3lL1SHF4KOOchCcOg9B3g74PtrOrO2z4DvdK7U9Yzg+Z6hh6VssV9skwmiBRNz4j6gMFjyMco03Mxhpqo\/zi8AEi2dxXY723WO7dpOkQwkJ4LJ9oX+9grvf0+OoFjlJdLPvdxhhJ8s50yV+jB2vTi29PbtsnJYvlzfAlt6JXSMrMTp\/mh5VvjwtK0bFXtLVM1XGlFpezlHuUDXKBgkygsJl31Ac7iDBc\/lSmm7HDr5J7+4fDrvgjOcxNmH8UtQ+Pj3SUuEOUP+zJ+HLY2SLMypsbnEpc72qO+NHizLutDh7s3yEBuX83yGyxNYY7GjENtzLCsbf2YxHr1UydndXS5ZXLAw4e3MZT79yaHnNcxvVVC0q\/ekfR2QB5iVykDcfTAsEePWU4OGcW+OIwnKa7ZMl3QhhmNZJM0BdtCIJwkLK4jvrAj1eeVHdFNnzoxpV0FTIcbwTE0d5znCzDnf6kGSKJLTYyJ2N9TQQNTcJ6Axc9nQHbmRm3yRQzVdxaN8NEOlQ4KIDSM5BD4yIWqcmyKitZh5BCqXSW8af8jERIvqqzbZ5mJRsZLGU1ZJajRyAfdwct1e82y42tR8SNp0TYWQX2EaDrUs9xL5N8ueVMSU0lsxborYP+G\/s+lmEuyTOOGBBkOeYqE2vxa5vj6GjW67WmiV3wRIdjbWK1DU+QloBsJ9EH1tjBWbVh25pUjH929nIXckTX7UNK9uwxqCokZzZ8jFUw6iUeMcnEpfbNf\/9mqnLM7crdjs3o3KuBnPuIzmQjNOPSEqwy5hcGDRBcWvFJSCweZYsGlQ1BoBi+UDmnLoiZJEelKaq\/oDNvytxVfuyJDmOtgGJnphybOqowpbJXjuridr0av6O9pxGYULcc3Cf2KyVB53D\/wMpdzMnvt8ufirlZ2u1GZtoM\/stg+zzLllWNE7PJ\/jrDKaSi9vTMN1s50gRFHOxlgMMmJg3sGveTHnNFO0Nc8LbXlD1JQDrJ9Y5Rd81g33G3Kg788UHIAIYLmZn11mhRfM6BcXu4ysQfDdHb0QwaVFBJzy2OGwapP7ZZDS+PdLk8lkzfEf+Y9S6rzOzJST0LMOx+84jQ3nLk8iX2u2sld+4akEgSEopYYHvqsZK0izvkBc61nbIgnVcoo\/ADJvJvfV9mrZaTo89X\/iQEk4irtTZLPZSKfST0hx7mifMPxL8ZH0oCAxqmETd5pG3FTIHjE0TNYM3pRZPhxfBbCLMnFbbkSg6mbDiaT+us7WdctFifFPRVTvgc2t9\/Uuen8\/aTh5\/NHv78w2e\/nT3c+TNxGBfTamdzDjPR5nQdKYJNM0n+9b\/+tpcc3juYHt473Ase\/P8B\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nazim Mustafa, AMEA A.\u00a0A.\u00a0Bak\u0131xanov ad\u0131na Tarix \u0130nstitutnun elmi i\u015f\u00e7isi, D\u00f6vl\u0259t m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131.\u00a0 \u0130ndi Erm\u0259nistan adlanan d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131ndan sonuncu deportasiyas\u0131ndan d\u00fcz 25 il \u00f6t\u00fcr. 1988-ci ilin fevral\u0131ndan ba\u015flanan bu proses h\u0259min ilin noyabr-dekabr aylar\u0131nda kulminasiya n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131. Dekabr\u0131n 7-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n Spitak (Hamaml\u0131) z\u0259lz\u0259l\u0259sind\u0259n sonra bir m\u00fcdd\u0259t erm\u0259nil\u0259rin ba\u015flar\u0131 da\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini aradan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":325,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[5],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/307"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=307"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/307\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":309,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/307\/revisions\/309"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/325"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=307"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=307"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=307"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}