{"id":835,"date":"2016-06-13T13:21:08","date_gmt":"2016-06-13T13:21:08","guid":{"rendered":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=835"},"modified":"2021-07-18T19:41:41","modified_gmt":"2021-07-18T19:41:41","slug":"1918-1920-ci-ill%c9%99rd%c9%99-qars-vilay%c9%99tind%c9%99-erm%c9%99nil%c9%99rin-tor%c9%99tdikl%c9%99ri-soyqirim","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/nazimmustafa.info\/?p=835","title":{"rendered":"1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\"><strong>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m. (Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda)<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong><em>Nazim Mustafa,<br \/>\ntarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong> \u015e\u0259rqi Anadolu, Qars, Erm\u0259nistan, Az\u0259rbaycan, Tomson, Andranik, erm\u0259nil\u0259r, m\u00fcs\u0259lmanlar, q\u0131r\u011f\u0131nlar, soyq\u0131r\u0131m\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Keywords:<\/strong> Eastern Anatolia, Kars, Armenia, Azerbaijan, Tomson, Andranik, Armenians, Muslims, massacre, genocide.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435<\/strong><strong>:<\/strong> \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0430\u044f \u0410\u043d\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u044f, \u041a\u0430\u0440\u0441, \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f, \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d, \u0422\u043e\u043c\u0441\u043e\u043d, \u0410\u043d\u0434\u0440\u0430\u043d\u0438\u043a, \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0435, \u043c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c\u043c\u0430\u043d\u0435, \u0440\u0435\u0437\u043d\u044f, \u0433\u0435\u043d\u043e\u0446\u0438\u0434<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Shamaxi-konferansi.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-842 alignleft\" src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Shamaxi-konferansi-210x300.jpg\" alt=\"Shamaxi konferansi\" width=\"210\" height=\"300\" srcset=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Shamaxi-konferansi-210x300.jpg 210w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Shamaxi-konferansi-300x428.jpg 300w, http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Shamaxi-konferansi.jpg 579w\" sizes=\"(max-width: 210px) 100vw, 210px\" \/><\/a>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qars vilay\u0259tinin \u0259razisind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131mlar v\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aksiyas\u0131na dair s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Arxivind\u0259ki <strong>(ARDA)<\/strong> fondlarda \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin fondunda (fond 890), Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin fondunda (fond 894), Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin fondunda (fond 895), Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin fondunda (fond 897), Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Siyasi S\u0259n\u0259dl\u0259r Arxivinin <strong>(ARP\u0130\u0130SSA)<\/strong> fondlar\u0131nda (fond 276) c\u0259ml\u0259\u015fmi\u015fdir. Qeyd edil\u0259n fondlar i\u00e7\u0259risind\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlarla ba\u011fl\u0131 daha \u00e7ox s\u0259n\u0259d Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin fondunda toplanm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259hz Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259 olan s\u0259n\u0259dl\u0259ri d\u0259 elmi-t\u0259dqiqat d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb etm\u0259kl\u0259, erm\u0259nil\u0259rin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131n \u0259sl miqyas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u0259lumdur ki, 1877-1878-ci ill\u0259r rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qars pa\u015fal\u0131\u011f\u0131 h\u0259rbi t\u0259zminat \u0259v\u0259zind\u0259 Rusiyan\u0131n tabe\u00e7iliyin\u0259 ke\u00e7m\u0259sind\u0259n sonra t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin h\u0259min \u0259razid\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n \u0259v\u0259zind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 rus sektantlar\u0131n\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 siyas\u0259ti yeridils\u0259 d\u0259, Qars vilay\u0259tinin \u0259halisinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tini yen\u0259 d\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar t\u0259\u015fkil edirdi. H\u0259rbi inzibati-\u0259razi vahidi kimi Qafqaz cani\u015finliyin\u0259 tabe etdiril\u0259n Qars vilay\u0259ti \u018frdahan, Qars, Qa\u011f\u0131zman v\u0259 Oltu q\u0259zalar\u0131na b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc v\u0259 800-d\u0259n art\u0131q ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini \u0259hat\u0259 edirdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1917-ci ilin noyabr\u0131nda Rusiyada ba\u015f ver\u0259n d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra Qars vilay\u0259tinin i\u015f\u011faldan azad olunmas\u0131 \u015fans\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131. 1918-ci il fevral\u0131n 12-d\u0259 t\u00fcrk ordusu erm\u0259nil\u0259rin \u015e\u0259rqi Anadoluda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlara son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ks h\u00fccuma ke\u00e7ir. Brest-Litovsk m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 (3 mart 1918-ci il) \u015e\u0259rqi Anadoludan geri \u00e7\u0259kil\u0259n rus ordusunun silahlar\u0131na sahib olan erm\u0259ni qani\u00e7\u0259nl\u0259ri Andranik, Hamazasp, Dro v\u0259 Njdehin silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u0259ks h\u00fccumuna tab g\u0259tirm\u0259y\u0259r\u0259k geri \u00e7\u0259kildikc\u0259, m\u00fcs\u0259lman ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rini talan edir, \u0259halisini soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qoyurlar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n miqyas\u0131 el\u0259 bir h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 k\u0131, C\u0259nubi Qafqaz Seyminin M\u00fcs\u0259lman fraksiyalar\u0131n\u0131n 1918-ci il aprelin 15-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f birg\u0259 iclas\u0131nda Seymin \u00fczv\u00fc h\u00fcquq\u015f\u00fcnas \u018fli xan Qant\u0259mirovun vilay\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumat\u0131 dinl\u0259nilmi\u015fdir. O, yunan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na istinad\u0259n m\u0259lumat vermi\u015fdir ki, t\u00fcrk ordusunun qar\u015f\u0131s\u0131ndan geri \u00e7\u0259kil\u0259n erm\u0259ni h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri v\u0259 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri \u00f6z yollar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259ki m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rini yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silir, h\u0259r \u015feyi at\u0259\u015fl\u0259 yand\u0131r\u0131r, insanlar\u0131 g\u00fcll\u0259l\u0259yir v\u0259 q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7irir, t\u0259svir\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259dirl\u0259r. \u0130clas\u0131n protokolunda qeyd edilir: \u201cQad\u0131nlar\u0131 l\u00fct soyunduraraq, q\u0259nim\u0259t kimi s\u00fcd\u0259m\u0259r u\u015faqlar\u0131 s\u00fcng\u00fcy\u0259 ke\u00e7ir\u0259n \u201cqalib erm\u0259ni ordular\u0131n\u0131n\u201d ke\u00e7\u0259c\u0259yi magistral yollar\u0131n \u0259traf\u0131na d\u00fcz\u00fcrl\u0259r. Yunanlar bildirirl\u0259r ki, g\u0259r\u0259k qeyri-insani \u0259s\u0259bl\u0259rin olsun ki, bu c\u0259h\u0259nn\u0259m \u0259zablar\u0131na, a\u011f\u0131llar\u0131n\u0131 itirmi\u015f qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n \u00fcr\u0259kpar\u00e7alayan nal\u0259l\u0259rin\u0259, k\u00f6m\u0259ksiz qocalar\u0131n h\u00f6nk\u00fcrt\u00fcl\u0259rin\u0259 d\u00f6z\u0259 bil\u0259s\u0259n&#8230; T\u0259xmin\u0259n 82 k\u0259nd (h\u0259qiq\u0259td\u0259 daha \u00e7oxdur) t\u0259svir\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7i\u00e7\u0259kl\u0259n\u0259n Qars vilay\u0259ti kapitan Mosesyan\u0131n v\u0259 general Are\u015fevin d\u0259st\u0259sinin v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 1915-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015f d\u0259h\u015f\u0259tl\u0259ri xat\u0131rlad\u0131r. Haz\u0131rda b\u00fct\u00fcn Qars vilay\u0259ti n\u0259h\u0259ng q\u0259biristanl\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015fdir, hans\u0131 ki, h\u0259r bir da\u015f h\u0259mi\u015f\u0259lik insani sif\u0259tl\u0259rini itirmi\u015f q\u0259ddar erm\u0259nil\u0259rin v\u0259h\u015fi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 \u015fahidlik ed\u0259 bil\u0259r\u201d [1; v.28-29]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kaz\u0131m Qarab\u0259kir pa\u015fan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcrk ordusu aprelin 25-d\u0259 Qars\u0131 vilay\u0259tini b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 i\u015f\u011faldan azad edir v\u0259 bundan sonra q\u0131r\u011f\u0131nlar zaman\u0131 evl\u0259rind\u0259n did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tma\u011fa ba\u015flay\u0131r. Brest-Litovsk m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n iyunun 12-d\u0259 \u00dc\u00e7 Sancaqda (Batum, Qars, \u018frdahan) plebisit (r\u0259y sor\u011fusu) ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 \u00a0b\u00f6lg\u0259l\u0259rin \u0259halisi yenid\u0259n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259k arzusunu ifad\u0259 etmi\u015f, s\u0259sverm\u0259nin n\u0259tic\u0259l\u0259ri avqustun 15-d\u0259 Dolmabax\u00e7a saray\u0131nda VI Sultan Vahid\u0259ddin\u0259 t\u0259qdim edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Lakin Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin sonunda ba\u011flanan Mudros sazi\u015finin (30 oktyabr 1918-ci il) \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, m\u0259\u011flub t\u0259r\u0259f kimi, T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z qo\u015funlar\u0131n\u0131 1914-c\u00fc il s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 geri \u00e7\u0259km\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. 1919-cu il yanvar\u0131n 4-d\u0259 ingilis qo\u015funlar\u0131n\u0131n 27-ci diviziyas\u0131n\u0131n komandiri general-mayor C.Forestye-Uoker, general Vilyam Hehri Bi\u00e7 v\u0259 kapitan (sonra polkovnik) polkovik Klayv Temperli il\u0259 birlikd\u0259 Tiflisd\u0259n Qarsa g\u0259l\u0131rl\u0259r. Yanvar\u0131n 12-d\u0259 K.Temperli Qars\u0131n h\u0259rbi qubernatoru t\u0259yin edilir. Yanvar\u0131n 8-d\u0259 C.Forestye-Uokerl\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri Sirakan Tiqranyan\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 q\u0259rara al\u0131n\u0131r ki, Qars vilay\u0259tinin m\u00fclki idar\u0259\u00e7iliyinin t\u0259\u015fkili Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 h\u0259val\u0259 edilsin.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Geri \u00e7\u0259kil\u0259n t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 Yaqub \u015eevki pa\u015fan\u0131n m\u0259sl\u0259h\u0259ti il\u0259 t\u00fcrk zabitl\u0259rinin bir qismi Qars vilay\u0259tind\u0259 qal\u0131b yerli \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkili v\u0259 t\u0259limi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Erm\u0259ni t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 Qayane Maxmuryan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, Yaqub \u015eevki pa\u015fa yerli \u0259haliy\u0259 30 min t\u00fcf\u0259ng, 10 pulemyot vermi\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 d\u0259st\u0259l\u0259rini v\u0259 Milli \u015euran\u0131 t\u0259sis etmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1918-ci il noyabr\u0131n 5-d\u0259 Qarsda \u0130slam \u015euras\u0131 qurulmu\u015f, noyabr\u0131n 14-d\u0259 1-ci Qars Konqresi ke\u00e7irilmi\u015f, b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 i\u015fl\u0259rini t\u0259\u015fkil etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yerli milli \u015furalar yarad\u0131lm\u0131d\u0131r. Noyabr\u0131n 30-da Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Q\u0259m\u0259rli, S\u00fcrm\u0259l\u0131 (\u0130qd\u0131r), \u015e\u00f6r\u0259yel, Ax\u0131ska, Ax\u0131lk\u0259l\u0259k, v\u0259 Batum b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n 60 n\u0259f\u0259rlik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 2-ci Qars Konqresi ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 Qars Milli \u0130slam \u015euras\u0131 H\u00f6kum\u0259tinin quruldu\u011fu elan edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il yanvar\u0131n 13-d\u0259 ingilis general\u0131 Vilyam Bi\u00e7 Qarsa g\u0259l\u0259r\u0259k, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin Stepan Korqanovu Qars vilay\u0259tin\u0259 qubernator t\u0259yin etdiyini bildirir. Lakin Milli \u015eura h\u00f6kum\u0259ti Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin Qarsa qubernator t\u0259yin etm\u0259sini r\u0259dd etdiyini bildirir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il yanvar\u0131n 17-18-d\u0259 131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259nin i\u015ftirak etdiyi 3-c\u00fc Qars konqresi h\u00f6kum\u0259tin ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdir\u0259r\u0259k M\u00fcvakkata-i Milliyy\u0259si adland\u0131r\u0131r. 18 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t Anayasa (Konstitusiya) q\u0259bul olunur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">V\u0259ziyy\u0259tin g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz H\u00f6kum\u0259ti 1919-cu il yanvar\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f, ondan h\u0259rbi t\u0259liml\u0259r ke\u00e7m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn zabitl\u0259r, m\u0259murlar v\u0259 pul ist\u0259mi\u015fdi. T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 mart\u0131n 6-da Qars \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n, mart\u0131n 15-d\u0259 is\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259n \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra b\u00fct\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131q C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz H\u00f6kum\u0259tinin \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">28 mart 1919-cu ild\u0259 Britaniyan\u0131n C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 general-mayor V.Tomson Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f ke\u00e7irmi\u015f, erm\u0259nil\u0259rin Nax\u00e7\u0131vana v\u0259 Qarsa qay\u0131tmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi [3; v. 36-40].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il aprelin 6-da general-mayor V.Tomson Tiflisd\u0259n Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin s\u0259drin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda bildirirdi ki, aprelin sonunad\u0259k erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 Qarsa v\u0259 Nax\u00e7\u0131vana qay\u0131td\u0131qdan sonra ingilis qo\u015funlar\u0131 Qarsdan v\u0259 Nax\u00e7\u0131vandan geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lacaqlar, ingilis missiyas\u0131 is\u0259 qalacaq. V.Tomson daha sonra qeyd edirdi ki, may\u0131n 1-d\u0259k h\u0259r bir rayonda administrasiya t\u0259\u015fkil edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi miqdarda erm\u0259ni qo\u015funu olmal\u0131d\u0131r. O, general Devinin haz\u0131rda Qarsda oldu\u011funu, erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n Qarsa \u00e7atmas\u0131nad\u0259k Qars Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259yini, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259hvil verilmi\u015f iki zirehli qatar\u0131n b\u00f6y\u00fck k\u00f6m\u0259yi olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirirdi [4; v. 358-59].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Erm\u0259nistan daxili i\u015fl\u0259r naziri v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 A.Xatisovun aprelin 6-da Tiflisd\u0259 general V.Tomsonla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 \u0259sas m\u00fczakir\u0259 predmeti Qars vilay\u0259tinin, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zalar\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan\u0131n idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 verilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si olmu\u015fdu [4; v.41]..<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aprelin 7-d\u0259 A.Xatisovun briqada general\u0131 Vilyam Bi\u00e7l\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Qars vilay\u0259tinin Erm\u0259nistan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi [4; v. 46].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aprelin 8-d\u0259 Tiflisd\u0259 A.Xatisov Qarsa qubernator t\u0259yin edil\u0259n Stepan Korqanovla birlikd\u0259 birlikd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri N.Rami\u015fvili v\u0259 V.Tomsonla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn 3000 komplekt verilm\u0259si, Qars\u0131n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn paravozlar\u0131n v\u0259 laz\u0131mi vasit\u0259l\u0259rin verilm\u0259si, Qars\u0131n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sinin plan\u0131 m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi [2; v. 47]..<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aprelin 9-da A.Xatisovun Tiflisd\u0259 V.Tomsonla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n sonra ingilis polkovniki Bali Qarsa g\u00f6nd\u0259rilir v\u0259 o, ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Qars\u0131n idar\u0259\u00e7iliyinin Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259hvil verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 t\u0259limat\u0131n\u0131 polkovnik K.Deviy\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Bali Qarsdan Xatisova teleqram g\u00f6nd\u0259rir ki, h\u0259rbi nazirliyin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri v\u0259 general qubernator Qarsa getsinl\u0259r. Qars vilay\u0259tinin Erm\u0259nistan\u0131n tabe\u00e7iliyin\u0259 verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis d\u0259miryol batalyonunun 2 rotas\u0131 v\u0259 stansiyan\u0131n m\u00fchafiz\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn hindlil\u0259rd\u0259n (indus) ibar\u0259t rota art\u0131q g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. H\u0259min vaxt Qars vilay\u0259tind\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 3000 ingilis ordusunun \u0259sg\u0259ri var idi [5; v. 48-49].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il aprelin 12-d\u0259 ingilisl\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcquta yetirilir v\u0259 h\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259ri Tiflis-Batum-\u0130stanbul \u00fcz\u0259rind\u0259n Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn edilirl\u0259r. Bundan sonra CQQC-nin 12 b\u00f6lg\u0259sind\u0259 milli \u015furalar yerli h\u00f6kum\u0259tl\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 m\u00fcst\u0259qil f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aprelin 17-d\u0259 general Artyom Osepyan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Erm\u0259nistan ordusunun 1-ci v\u0259 4-c\u00fc piyada polklar\u0131 Qars vilay\u0259tin\u0259 daxil olur. Aprelin 23-d\u0259 is\u0259 da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin Qars vilay\u0259tinin qubernatoru t\u0259yin etdiyi Stepan Korqanov Qars \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259lir. Aprelin 30-da da\u015fnak h\u00f6kum\u0259ti Qarsda \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 q\u0259za t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131 qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qubernator Stepan Korqanov CQQC h\u00f6kum\u0259tinin \u00fczvl\u0259rinin Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn edilm\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli m\u00fcdd\u0259t sonra da vilay\u0259tin b\u00fct\u00fcn \u0259razisind\u0259 idar\u0259\u00e7iliyi \u00f6z \u0259lin\u0259 ala bilm\u0259mi\u015fdi. Yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259hali onun t\u0259yin etdiyi nahiy\u0259 r\u0259isl\u0259rini yax\u0131na buraxm\u0131r, erm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyini tan\u0131maq ist\u0259mirdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki erm\u0259nil\u0259r verdikl\u0259ri v\u0259dl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l etmir, \u0259halisi t\u0259rksilah olunan b\u00f6lg\u0259 k\u0259ndl\u0259rinin \u0259halisini silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan t\u0259mizl\u0259yir v\u0259 onlar\u0131n mal-m\u00fclk\u00fcn\u0259 sahib \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00fctt\u0259fiql\u0259rin qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131n\u0131n erm\u0259nip\u0259r\u0259st m\u00f6vqeyi erm\u0259nil\u0259ri yeni-yeni \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 t\u0259hrik edirdi. 1919-cu il may\u0131n 28-d\u0259 Erm\u0259nistan parlamenti \u201cBirl\u0259\u015fmi\u015f Erm\u0259nistan haqq\u0131nda Akt\u201d q\u0259bul etmi\u015f, Az\u0259rbaycana v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 iddia s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u0259razil\u0259r,\u00a0 o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Qars vilay\u0259ti daxil edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il iyunun 8-d\u0259 ingilis h\u0259rb\u00e7il\u0259rinin bir qisminin Qars\u0131 t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri geni\u015fmiqyasl\u0131 h\u00fccumlara ba\u015flay\u0131rlar. Erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlardan qurtulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n 91 k\u0259ndind\u0259n Qars vilay\u0259tin\u0259 p\u0259nah g\u0259tir\u0259n 25 min az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin bir qismi yenid\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t etmi\u015f, bir qismi d\u0259 G\u00fcrc\u00fcstandan ke\u00e7m\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015fd\u0131 [2; v. 47].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il iyunun 10-da Az\u0259rbaycan X\u0130N-i Erm\u0259nistandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d xan T\u0259kinskiy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u015fifr\u0259li teleqramda tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131 ki, da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f k\u0259ndl\u0259rin t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 x\u0259lv\u0259ti \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda, imkan olarsa Qars vilay\u0259tind\u0259 z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259rin ad v\u0259 soyadlar\u0131, ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri, ya\u015flar\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259kl\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n h\u0259m insani, h\u0259m d\u0259 \u0259mlak itkil\u0259ri haqq\u0131nda statistik m\u0259lumatlar toplans\u0131n [12; s.106].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0130yunun 24-d\u0259 Qars M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n Qars qalas\u0131n\u0131n komendant\u0131na, m\u00fclki qubernator S.Korqanova v\u0259 ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 \u00fcnvanland\u0131\u011f\u0131 410 \u2116-li m\u0259ktubda qeyd edilirdi ki, vilay\u0259tin erm\u0259ni administrasiyas\u0131 ilk g\u00fcnl\u0259r m\u00fcs\u0259lmanlarla s\u00fclh \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fama\u011f\u0131 v\u0259d ets\u0259 d\u0259, he\u00e7 iki ay ke\u00e7m\u0259mi\u015f Milli \u015euran\u0131n \u00fczvl\u0259rind\u0259n iki n\u0259f\u0259rini m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259bs etmi\u015fdir [8; v. 3-3 arx.].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015e\u00f6r\u0259yel nahiy\u0259sinin k\u0259ndl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u015e\u00f6r\u0259yel Milli \u015euras\u0131 \u00f6z i\u015fini davam etdir\u0259 bilm\u0259mi\u015f, Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri \u018fs\u0259dulla \u0130sk\u0259nd\u0259rb\u0259yov (A\u011f\u00fcz\u00fcm) \u015e\u00f6r\u0259yel faci\u0259sinin miqyas\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflis\u0259 getmi\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin vasit\u0259sil\u0259 m\u00fctt\u0259fiq d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Qafqazdak\u0131 missiyalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na m\u00fcraci\u0259tl\u0259r etmi\u015f, Tiflisd\u0259 d\u0259rc olunan q\u0259zetl\u0259r vasit\u0259si il\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tini n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin fondunda saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, Qars M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri vilay\u0259ti t\u0259rk etdikd\u0259n sonra onun ad\u0131ndan m\u00fcxt\u0259lif qurumlara m\u00fcraci\u0259tl\u0259r A\u011fbaba Milli \u015euras\u0131n\u0131n\u00a0 m\u00f6h\u00fcr\u00fc il\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bu zaman Qarsda M\u0259\u015f\u0259di S\u0259m\u0259d a\u011fan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259tini q\u0259bul etdiyini b\u0259yan ed\u0259n yeni oyuncaq M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131 qurulmu\u015f, h\u0259min \u015furan\u0131n \u00fczvl\u0259ri Qars\u0131n nahiy\u0259l\u0259rini g\u0259z\u0259r\u0259k yerli \u0259hali aras\u0131nda t\u0259bli\u011fat apar\u0131rlar ki, silahlar\u0131 t\u0259hvil versinl\u0259r v\u0259 Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259tinin t\u0259yin etdiyi s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri tan\u0131s\u0131nlar. Lakin bu oyuncaq Milli \u015eura q\u0131sa zaman ke\u00e7m\u0259mi\u015f \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Qars Milli \u015euras\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 t\u0259qibl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u0259bsl\u0259r\u0259 son qoyulmayac\u0131\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 Qars\u0131 t\u0259rk ed\u0259c\u0259yini xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mayayac\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etmi\u015fdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il oktyabr\u0131n 1-d\u0259 Qars\u0131n qubernatoru S.Korqanov Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin s\u0259drin\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;Tam m\u0259xfi&#8221; qrifli m\u0259ktubunda A\u011fbaba, \u015e\u00f6r\u0259yel, Z\u0259r\u015fad b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin \u0259halisinin tamamil\u0259 &#8220;tatarlardan&#8221; (<em>y\u0259ni az\u0259rbaycanl\u0131lardan-N.M<\/em>.) ibar\u0259t oldu\u011funu yaz\u0131r v\u0259 k\u00fctl\u0259nin aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck h\u0259mr\u0259yliyin m\u00f6vcud olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n b\u00f6lg\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u0259 tabe etdirm\u0259yin asan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd edirdi. Korqanov Milli \u015euran\u0131n ke\u00e7mi\u015f \u00fczv\u00fc M\u0259h\u0259mm\u0259d Hac\u0131 Abbas o\u011flunun erm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyin\u0259 tabe olmamas\u0131ndan \u015fikay\u0259tl\u0259nirdi. O, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hac\u0131 Abbas o\u011fluna y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259 t\u0259klif etdiyini, lakin onun h\u0259min t\u0259klifi b\u0259y\u0259nm\u0259diyini, k\u00f6nl\u00fcnd\u0259n h\u0259min da\u011flar\u0131n hakimi olma\u011f\u0131 ke\u00e7irdiyini yaz\u0131r. Korqanov h\u0259min b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rl\u0259 s\u00fcnnil\u0259rin qar\u0131\u015f\u0131q ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hac\u0131 Abbas o\u011flunun \u015fi\u0259 oldu\u011fu halda, s\u00fcnnil\u0259rin d\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 hakim oldu\u011funu qeyd edir. &#8220;Par\u00e7ala, h\u00f6km s\u00fcr!&#8221; siyas\u0259ti yeritdiyini qeyd ed\u0259n qubernator, m\u0259zh\u0259b \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 salmaq yolu il\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Hac\u0131 Abbas o\u011flunu z\u0259ifl\u0259tm\u0259k yolunu tutdu\u011funu, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcnni \u0259halisi olan D\u0259l\u0259ver k\u0259ndinin imkanl\u0131 sahibkar\u0131 \u0130srafil Hac\u0131 R\u00fcst\u0259m o\u011flundan istifad\u0259 etdiyini yaz\u0131r. O, sentyabr\u0131n 30-da ilk toqqu\u015fman\u0131n ba\u015f tutdu\u011funu v\u0259 m\u0259zh\u0259b \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131nda h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n 14 n\u0259f\u0259rin \u00f6ld\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 yaraland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fadyanal\u0131qla Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 x\u0259b\u0259r verirdi [13; c. 25-26].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1919-cu il oktyabr\u0131n 1-d\u0259 Qars M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin Az\u0259rbaycan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirinin ad\u0131na Tiflisd\u0259 q\u0259bul etdikl\u0259ri Memorandumda Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda v\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n zorak\u0131l\u0131qlar v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat vermi\u015f, qa\u00e7q\u0131nlara yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan Himay\u0259darl\u0131q Nazirliyinin t\u0259msil\u00e7isinin Qarsa ezam edilm\u0259sinin v\u0259 yollarda qida m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi vur\u011fulan\u0131rd\u0131 [2; v. 197-199].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rinin miqyas\u0131n\u0131 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq, qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n probleml\u0259rini y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 10 oktyabr 1919-cu ild\u0259 Tiflisd\u0259 Qarsl\u0131lar H\u0259myerlil\u0259r C\u0259miyy\u0259ti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Noyabr ay\u0131nda Tiflisd\u0259 d\u0259rc olunan &#8220;Obnovlenie&#8221; q\u0259zetind\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r haqq\u0131nda silsil\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r d\u0259rc edilmi\u015fdi [11; v. 33].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">21 noyabr 1919-cu ild\u0259 Ax\u0131lk\u0259l\u0259k q\u0259zas\u0131n\u0131n Kokiya k\u0259ndinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri ad\u0131ndan X\u0259lil a\u011fa Kamalov Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259darl\u0131q nazirin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u0259riz\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, 1918-ci ilin mart\u0131nda erm\u0259nil\u0259r k\u0259ndi m\u00fchasir\u0259y\u0259 alm\u0131\u015f, kims\u0259y\u0259 aman verm\u0259d\u0259n ham\u0131n\u0131 q\u0131rm\u0131\u015f, k\u0259ndin 800 n\u0259f\u0259r sakinind\u0259n 40 n\u0259f\u0259r qoca, qad\u0131n v\u0259 u\u015faq salamat qalm\u0131\u015fd\u0131r. \u018friz\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin qeyd edilirdi ki. Ax\u0131lk\u0259l\u0259kd\u0259 olan Amerikan\u0131n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131na yard\u0131m komissiyas\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlara yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259n imtina etmi\u015f, onlara Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n yard\u0131m ist\u0259m\u0259l\u0259ri bildirilmi\u015fdir [5; v. 549].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">30 dekabr 1919-cu ild\u0259 Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n \u201cSlovo\u201d q\u0259zeti yaz\u0131rd\u0131 ki, erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rinin Qarsdan verdikl\u0259ri m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, erm\u0259ni ordusu Oltu nahiy\u0259sini \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f, erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Milli \u015eura T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisin\u0259 qa\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r [15].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars q\u0259zas\u0131n\u0131n Z\u0259r\u015fad v\u0259 A\u011fbaba nahiy\u0259l\u0259rinin k\u0259ndl\u0259ri K\u0259rbalayi M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fan\u0131n 500 atl\u0131dan ibar\u0259t d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda idi. \u00c7\u0131ld\u0131r nahiy\u0259sind\u0259 is\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d Qoca o\u011flunun silahl\u0131 d\u0259st\u0259si erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131n\u0131n nahiy\u0259nin \u0259razisin\u0259 soxulma\u011fa imkan vermirdi. Erm\u0259ni h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri bu nahiy\u0259l\u0259rd\u0259ki g\u00fccl\u0259rl\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n ehtiyat edirdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu nahiy\u0259l\u0259ri h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n m\u00fchasir\u0259y\u0259 alaraq onlar\u0131n xarici al\u0259ml\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini k\u0259sm\u0259k ist\u0259yirdi. Erm\u0259ni h\u0259rbi birlikl\u0259ri bu nahiy\u0259l\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 4 t\u0259r\u0259fd\u0259n &#8211; Qars, G\u00fcmr\u00fc, \u018frdahan v\u0259 G\u00f6l\u0259 nahiy\u0259si t\u0259r\u0259fd\u0259n h\u00fccum plan\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131. 1920-ci il yanvar\u0131n 28-d\u0259 polkovnik Mazmanovun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda erm\u0259ni h\u0259rbi hiss\u0259si \u00c7\u0131ld\u0131r nahiy\u0259sinin \u018frdahan istiqam\u0259tind\u0259ki k\u0259ndl\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">31 yanvar 1920-ci ild\u0259 A\u011fbaba Milli \u015euras\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 Daimi N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u00fcraci\u0259tind\u0259 deyilirdi ki, Qars vilay\u0259tinin \u018frdahan q\u0259zas\u0131nda erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri q\u00fcvv\u0259l\u0259ri islamlar \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k \u015fidd\u0259tli sur\u0259td\u0259 h\u0259rb a\u00e7m\u0131\u015f, A\u011fbaba, Z\u0259r\u015fad v\u0259 \u015e\u00f6r\u0259yel nahiy\u0259l\u0259rini m\u00fchasir\u0259 alt\u0131na alm\u0131\u015flar. Milli \u015eura &#8220;\u0130slamlar\u0131n \u0259hval\u0131 qay\u0259t p\u0259ri\u015fan v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li oldu\u011fundan tez bir zamanda m\u00fcavin\u0259tinizi istirham ed\u0259riz.&#8221; &#8211; yazaraq yard\u0131m ist\u0259yirdi [8; v. 31].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars vilay\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259rinin 1920-ci il fevral\u0131n 8-d\u0259 Tiflisd\u0259 yayd\u0131qlar\u0131 memorandumda bildirilirdi ki, 1-6 fevral tarixl\u0259rind\u0259 general Osepyan\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131 toplar\u0131n v\u0259 pulemyotlar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Z\u0259r\u015fad rayonundak\u0131 46 k\u0259ndin \u00fcz\u0259rin\u0259 q\u0259fild\u0259n\u00a0 h\u00fccuma ke\u00e7mi\u015f, y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u0259liyal\u0131n \u0259halini \u0259n v\u0259h\u015fi \u00fcsullarla q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdir [8; v. 12-12 arx.].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 7-d\u0259 A\u011fbaba nahiy\u0259sinin k\u0259ndl\u0259ri Qazan\u00e7\u0131 k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259n erm\u0259ni artilleriyas\u0131n\u0131n bombardman\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Qaranamaz k\u0259ndind\u0259 6 qad\u0131n, 17 u\u015faq, 4 ki\u015fi \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 2 n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015fd\u0131. Bal\u0131ql\u0131 k\u0259ndin\u0259 at\u0131lan m\u0259rmil\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 4 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, 2 n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015fd\u0131 [8; v. 13].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rinin i\u00e7\u0259risind\u0259 K\u0259rb\u0259layi M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011faya, M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y Qocayev\u0259 v\u0259 \u018fs\u0259d b\u0259y Hac\u0131yev\u0259 13 fevral 1920-ci ild\u0259 veril\u0259n v\u0259siq\u0259nin sur\u0259ti saxlan\u0131l\u0131r. H\u0259min s\u0259n\u0259dd\u0259 qeyd edilir ki, adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r t\u0259cili olaraq Diplomatik N\u00fcmay\u0259nd\u0259lik t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131ya ezam olunurlar ki, qa\u00e7q\u0131nlara yard\u0131m edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini Himay\u0259\u00e7ilik Nazirliyi il\u0259 m\u00fczakir\u0259 etsinl\u0259r. S\u0259n\u0259dd\u0259 h\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n xahi\u015f edilirdi ki, onlar\u0131n Bak\u0131ya \u00e7atmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yolda h\u0259r hans\u0131 mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259dilm\u0259sin [10; v. 13].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">26 fevral 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin Erm\u0259nistan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin artilleriya t\u0259tbiq etm\u0259kl\u0259 27 yanvar-7 fevral tarixind\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 faktlarla sadalam\u0131\u015f v\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tind\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlara son qoyulmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdi [8; v. 53].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Fevral\u0131n 29-da F\u0259t\u0259li xan Xoyski eyni m\u0259zmunlu m\u0259ktubla Fransan\u0131n h\u0259rbi missiyas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 polkovnik de-Nonankura, \u0130taliyan\u0131n h\u0259rbi missiyas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 polkovnik Qabbaya, Britanian\u0131n Ali komissar\u0131 Uordropa da m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f, t\u0259xir\u0259 sal\u0131nmadan Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rin t\u0259hqiq edilm\u0259si v\u0259 t\u0259qsirkarlar\u0131n c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u0131\u015f\u0131q komissiya g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini z\u0259ruri hesab etdiyini bildirmi\u015fdi [8; v. 58].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">9 mart 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan parlamentinin f\u00f6vq\u0259lad\u0259 iclas\u0131nda Qars vilay\u0259tind\u0259 v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda ba\u015f ver\u0259n qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fczkar\u00a0 \u0259m\u0259ll\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015fdi. M\u00fczakir\u0259nin sonunda Q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdi. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan parlamentinin r\u0259yas\u0259t hey\u0259tin\u0259 s\u0259lahiyy\u0259t verilmi\u015fdi ki, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin qanl\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 son verm\u0259sin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259d\u0259ni \u00f6lk\u0259l\u0259rin parlamentl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etsin v\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcnd\u0259n z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259rin v\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6rs\u00fcn [9; v. 101].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1920-ci il mart\u0131n 11-d\u0259 Qars vilay\u0259tinin \u00c7\u0131ld\u0131r, G\u00f6l\u0259 v\u0259 A\u011fbaba nahiy\u0259l\u0259rinin s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0131n Ax\u0131skadan Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan h\u00f6kum\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Amerika, Fransa v\u0259 \u0130taliyan\u0131n missiyalar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 \u00fcnvanlad\u0131qlar\u0131 teleqramda Erm\u0259nistan Respubl\u0131kas\u0131n\u0131n v\u0259h\u015fil\u0259\u015fmi\u015f qo\u015funlar\u0131n\u0131n q\u0131\u015f\u0131n \u015faxtal\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 g\u00fcnahs\u0131z insanlar\u0131 qoca, qad\u0131n, u\u015faq dem\u0259d\u0259n ucdantutma q\u0259tl\u0259 yetirdiyini bildirir, h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 bir n\u0259f\u0259r d\u0259 olsun erm\u0259ninin he\u00e7 vaxt ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 halda, q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tm\u0259k yolu il\u0259 Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 mane olunmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edirdil\u0259r [8; v. 76].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259ki s\u0259n\u0259dl\u0259r aras\u0131nda rast g\u0259lm\u0259diyimiz, lakin C\u0259nubi-Q\u0259rbi Qafqaz h\u00f6kum\u0259tinin xarici i\u015fl\u0259r naziri olmu\u015f Fahrettin Erdo\u011fan\u0131n xatir\u0259l\u0259rind\u0259 qeyd olunan m\u00fch\u00fcm fakt odur ki, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin yard\u0131m\u0131 il\u0259 yenid\u0259n silahland\u0131r\u0131lan A\u011fbaba v\u0259 \u00c7\u0131ld\u0131r nahiy\u0259l\u0259rini b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcy\u0259ss\u0259r olmam\u0131\u015fd\u0131r. F.\u018frdo\u011fan yaz\u0131r ki, milli t\u0259\u015fkilatlar\u0131m\u0131z erm\u0259nil\u0259ri el\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar ki, onlar &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; x\u00fclyas\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259kib, ki\u00e7ik q\u0259zalar\u0131m\u0131zla bar\u0131\u015f\u0131q \u0259ld\u0259 etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131lar. A\u011fbaba v\u0259 \u00c7\u0131ld\u0131rla 8 madd\u0259lik sazi\u015fi Hac\u0131 Abbas o\u011flu K\u0259rb\u0259layi M\u0259h\u0259mm\u0259d v\u0259 Qocao\u011flu M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y imzalam\u0131\u015fd\u0131lar. M\u00fcqavil\u0259nin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n Z\u0259r\u015fad, \u00c7\u0131ld\u0131r v\u0259 A\u011fbaba q\u0259zalar\u0131na Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin m\u0259mur g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259c\u0259yi, bu q\u0259zalar\u0131n \u0259halisinin G\u00fcmr\u00fcd\u0259 s\u0259rb\u0259stc\u0259 al\u0131\u015f-veri\u015f ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi, bu \u015f\u0259rtl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r girov m\u00fcvafiq olaraq A\u011fbabada v\u0259 G\u00fcmr\u00fcd\u0259 saxlanaca\u011f\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bu sazi\u015f\u0259 Qars vilay\u0259tinin v\u0259 erm\u0259ni quldurlar\u0131ndan t\u0259mizl\u0259nm\u0259sin\u0259d\u0259k \u0259m\u0259l edildiyi qeyd edilir [14; s. 188-189]..<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1920-ci il aprelin 9-da Tiflisd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz respublikalar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u00a0n\u00f6vb\u0259ti konfrans \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Qars M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n Tiflisd\u0259ki n\u00fcmay\u0259nd\u0259si f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k konfrans\u0131n s\u0259drin\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cHesabat qeydl\u0259ri\u201dnd\u0259 t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259ni idar\u0259\u00e7iliyinin t\u0259tbiq edilm\u0259sind\u0259n ke\u00e7\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 bar\u0259d\u0259 9 s\u0259n\u0259d m\u00fcraci\u0259t\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq t\u0259qdim etmi\u015fdi. H\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259r Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda cinay\u0259t i\u015fl\u0259diyini s\u00fcbuta yetirirdi [8; v.74-75].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">O d\u00f6vr\u00fcn s\u0259n\u0259dl\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti diplomatik yolla v\u0259 qeyri vasit\u0259l\u0259rl\u0259 (h\u0259rb\u00e7il\u0259r v\u0259 silah-sursat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131z\u0131l pul g\u00f6nd\u0259rm\u0259kl\u0259) Qars vilay\u0259tin\u0259 v\u0259 o c\u00fcml\u0259d\u0259n erm\u0259nil\u0259rin i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri v\u0259 etm\u0259k ist\u0259dikl\u0259ri b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 \u00f6z m\u00fcmk\u00fcn yard\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qars v\u0131lay\u0259tind\u0259 Erm\u0259nistan ordusunun t\u00f6r\u0259tdiyi q\u0131r\u011f\u0131nlar 1920-ci ilin oktyabr\u0131nda t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n Qars\u0131 azad etm\u0259sin\u0259d\u0259k davam etmi\u015fdi. T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan s\u00fcvar\u0131 alay\u0131 v\u0259 K\u0259rb\u0259layi M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fan\u0131n 700 n\u0259f\u0259rlik, M\u0259h\u0259mm\u0259d b\u0259y Qocayevin 500 n\u0259f\u0259rlik silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri Qars vilay\u0259tinin erm\u0259ni quldurlar\u0131ndan tamamil\u0259 azad edilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tin\u0259 dair Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259rin bir yerd\u0259 toplanaraq ayr\u0131ca s\u0259n\u0259dl\u0259r toplusu \u015f\u0259klind\u0259 \u00e7ap etdirilm\u0259sin\u0259 ehtiyac vard\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u018fd\u0259biyyat<\/strong><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>ARDA, fond 970, siy. 1, i\u015f 1.<\/li>\n<li>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 1, i\u015f 38.<\/li>\n<li>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 3.<\/li>\n<li>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 4.<\/li>\n<li>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 9.<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy.1,i\u015f. 26.<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 38.<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 65<sup>a<\/sup>.<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 69.<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 85<\/li>\n<li>ARDA, fond 897, siy. 1, i\u015f 115.<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 1918-ci il mart soyq\u0131r\u0131m\u0131. S\u0259n\u0259dl\u0259r toplusu. 3 cildd\u0259, II cild, 2-ci kitab. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda soyq\u0131r\u0131m\u0131. 1918-1920-ci ill\u0259r. Bak\u0131: \u00c7a\u015f\u0131o\u011flu, 2011.<\/li>\n<li>\u0412\u0435\u0441\u0442\u043d\u0438\u043a a\u0440\u0445\u0438\u0432\u043e\u0432 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438. \u21162 (106), \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d, 2005.<\/li>\n<li>Erdo\u011fan Fahrettin. T\u00fcrk Ellerinde Hat\u0131ralar\u0131m. Ankara, 2007.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">15 \u0413\u0430\u0437\u0435\u0442\u0430 \u201c\u0421\u043b\u043e\u0432\u043e\u201d (\u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441), 30.12.1919, \u2116 113.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Summary<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Genocide committed by Armenians in Kars province in 1918-1920. (On the basis of the documents kept in the archives of Azerbaijan)<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">The article deals with the genocides committed by the Armenian armed groups against the Turkish-Muslim population in Kars province of Turkey in 1918-1920. The genocide perpetrated in Kars province by Armenians who seized the weapons of the Russian army withdrawn from the Eastern Anatolia after the change of power in Russia in 1917, also the efforts made by the Kars National Islamic Council and\u00a0 the South West Caucasus Republic to prevent the massacres are highlighted in the article. Materials from the archives of Azerbaijan have been used in preparation of the article.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u0420\u0435\u0437\u044e\u043c\u0435<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u0413\u0435\u043d\u043e\u0446\u0438\u0434, \u0443\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0430\u043c\u0438 \u0432 1918-1920-\u0445 \u0433\u0433. \u0432 \u041a\u0430\u0440\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438. (\u041d\u0430 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0435 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u043e\u0432, \u0445\u0440\u0430\u043d\u044f\u0449\u0438\u0445\u0441\u044f \u0432 \u0430\u0440\u0445\u0438\u0432\u0430\u0445 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430)<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u042d\u0442\u0430 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u044f \u043f\u043e\u0432\u0435\u0441\u0442\u0432\u0443\u0435\u0442 \u043e \u0433\u0435\u043d\u043e\u0446\u0438\u0434\u0430\u0445, \u0443\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0432 1918-1920-\u0445 \u0433\u0433. \u0432 \u041a\u0430\u0440\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u043c\u0438 \u0432\u043e\u043e\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043d\u044b\u043c\u0438 \u0441\u043e\u0435\u0434\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u043c\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0442\u0438\u0432 \u0442\u044e\u0440\u043a\u043e-\u043c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c\u043c\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f. \u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u043e\u0441\u0432\u0435\u0449\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0433\u0435\u043d\u043e\u0446\u0438\u0434, \u0443\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0432 \u041a\u0430\u0440\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0430\u043c\u0438, \u0437\u0430\u0432\u043b\u0430\u0434\u0435\u0432\u0448\u0438\u043c\u0438 \u043e\u0440\u0443\u0436\u0438\u0435\u043c \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0440\u043c\u0438\u0438, \u043e\u0442\u0441\u0442\u0443\u043f\u0430\u044e\u0449\u0435\u0439 \u0438\u0437 \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u043e\u0439 \u0410\u043d\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u0438 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435 \u0442\u043e\u0433\u043e, \u043a\u0430\u043a \u0432 1917 \u0433. \u0432 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0438\u0437\u043e\u0448\u043b\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u0430 \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438. \u0412 \u043d\u0435\u0439 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0434\u0435\u044f\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u041a\u0430\u0440\u0441\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u041d\u0430\u0446\u0438\u043e\u043d\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0433\u043e \u0418\u0441\u043b\u0430\u043c\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0430 \u0438 \u042e\u0433\u043e-\u0417\u0430\u043f\u0430\u0434\u043d\u043e\u0439 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u043d\u0430\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u043d\u0430\u044f \u043d\u0430 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043e\u0442\u0432\u0440\u0430\u0449\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0440\u0435\u0437\u043d\u0438. \u041f\u0440\u0438 \u043d\u0430\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0438 \u044d\u0442\u043e\u0439 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0438 \u0438\u0441\u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u043b\u0438\u0441\u044c \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b, \u0445\u0440\u0430\u043d\u044f\u0449\u0438\u0435\u0441\u044f \u0432 \u0430\u0440\u0445\u0438\u0432\u0430\u0445 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>D\u0259rc olunub: Az\u0259rbaycan v\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoluda t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 (1914-1920-ci ill\u0259r). III beyn\u0259lxalq elmi konfrans\u0131n materiallar\u0131. 07-10 aprel 2016-c\u0131 il, s. 559-565.<\/strong><\/p>\n<div class=\"pdf24Plugin-cp\"> \t<form name=\"pdf24Form0\" method=\"post\" action=\"https:\/\/doc2pdf.pdf24.org\/wordpress.php\" target=\"pdf24PopWin\" onsubmit=\"var pdf24Win = window.open('about:blank', 'pdf24PopWin', 'resizable=yes,scrollbars=yes,width=600,height=250,left='+(screen.width\/2-300)+',top='+(screen.height\/3-125)+''); pdf24Win.focus(); if(typeof pdf24OnCreatePDF === 'function'){void(pdf24OnCreatePDF(this,pdf24Win));}\"> \t\t<input type=\"hidden\" name=\"blogCharset\" value=\"Cw1x07UAAA==\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogPosts\" value=\"MwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogUrl\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvLBwA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogName\" value=\"80usysxV8C0tLklMSwQA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"blogValueEncoding\" value=\"gzdeflate base64\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postId_0\" value=\"szA2BQA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postTitle_0\" value=\"M7Q0tNA1tDQy0E3OVMjMyTk5syjl5EyFwMSiYoWyzJzEypMzSzLzQEKpRbknZ+ZlglRk5imUHN5WBJRKycwGCygU51cWHtlYdGRjLgA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postLink_0\" value=\"yygpKbDS189LrMrMzS0tLklMS9TLzEvL17cvsLUwNgUA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postAuthor_0\" value=\"C0pNScwuzqxMBAA=\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postDateTime_0\" value=\"MzIwNNM1MNM1NFYwNLYyMLMysAAA\" \/><input type=\"hidden\" name=\"postContent_0\" value=\"vX1bjxvXmeB7fsVZLbBoASTV7Jb6YssGJDuODY2kyNJ4kzX8cMiqbp6wLmRdqC4+2fFkPEGyUZDBXjxwRp558dMuWk4kK0nbBtytAH5j\/wX\/kv0u51ZFssVWvAMYcpM8dS7f\/Xrq6kjkRRWFr1wowoOiLSO1n7wk+mFShNnLF169mhdZmuy\/2t3t7rS7uxvr7b4SKoq+\/TgLvv1Y3JFZLiYqktW3Hxcqwa\/CLP7240ThCJWI4vhJBj8FakhfiDytxiePspNHcUesXZvCdz1Z9WUiZHagJvwQzpLLg0gmJ4\/gH5HDfN9+HOCP4tuPc5mfPEoCefHqJb23q5dGr\/7g6mrnuBrGr96SUxWLm2VeyD3ZutrLxKVXf1DITB2I46MpbFfsfftxBKvC\/0SQDos0K69eggdXWfFnMK3aq7wlv\/n0xZ67dvyZzER+\/GSKJ3\/JTiKe\/St8HitxLZFBGpUtwkJL\/JABD6dKWsIDbUvcS+M8xS+TIJOJGrZ8JLVEfHwEh41imUQSPhJ+HgKM6ZND2Mmjzrn2fyOs7qdZkHs7\/6HMAR0J7rxIIyVb4gZt\/VoWhwl+vDYNYdfqZ4t3rYcl8ARgL1Ix\/BHLPJf9LGyJ\/TBJ+yoIz7fL2b\/M\/nL6m9OPZo9nn5\/+avbY4Ur\/39v+7Hezr04\/OP05\/PvR7MvZ4ekDMfst\/QFfzf4ye3r6oCVgwsPT908\/gL9+e\/r+7Agm\/lL\/8tvZF7PH8N2j2eHsT7M\/zp7A\/7+E7\/8dnj46\/QD+\/bLFM\/4RRh3ic7M\/wzeHOM\/pA\/j8GD4dnX4Im\/gQtv1rmP2Qv4URj2H2L2mdP9CaX53+Izz\/x9WgIcUgC\/deuTAoitFLly4lyCIxc0hHJXvppfujdj8FZkqKS+UoSmWQX9pY725dWt+6dHcgY3mg2sM02QsBVbnq\/Gy0D5OqeF\/gUJXsv3IhktPqguhHgK9XLuRqGrbjMFBlLGBmFcv9sL1zeUPQzqJwr7gg8qz\/fe2nvdFdP9hcX6d9wRrFKxf0IOEGXRD3VVAMXrkAgy+IQaj2BzAOnqKt5GHx\/2M3Av6+3xLf08Qw6cHljR2aGP7+3iamCa9s794HUADmAIFrMKJN8HoJjzA6uCi66+sTWJE+XQCRevWSXKY26jqioUTgG\/geNpyzKiiOj7Jh2wkp+HUAZAKDxVhmz0BSnaFlQIaJCYyEn\/NYieD4CSqZQqTZmMQdPgyPgKynxRIx+PbjShZSDMPjz1SGW0xEWID4wXGxQlkMexdymKuKNJEUgVRZTUn5eu3tMB+VvUgNcbB43ax\/DdUdLTlUwoiatWtvv37N6TWxlyYB7DGQ4rv3\/7k2609kNBavHR\/FgzJTFcENvssUQPnk8NlD2gWquQzgRBDFqUrQmmIN\/xI7u+sXW+J1wHK08hOX4YlF6\/5YZpEEwVwsfuzKxZo2AoiJHwFG+4BP0FSBHCJYFJBgLAuA8i2YHAkBQbN0K9v1ORtA\/nEWTkEP6A3Z050cBhLJgL69i9hT4q6PNUYJ\/Ojh48cnhyeHd+8uwAoZIXpHG9tbF0UfKAMmevYwVs8eBirriDthFQgQckRE+jGhjj9DGtXEfW4DytfOkRQ9efIwgjMHciDF8WfpgSHE7w3mRToCIwy0PxwK1u6Im8B\/U3GG7ZY2jDZgOzxWFKs28FAwVmNZECcyCQEk4GeAXtQDToOz40lbDTCsbn\/WGXiBSEBowKqRiNWYWRigAeIFnkMYEAoBfbgR\/DoeHh8lAUBvNbsCoBOVcVBmYqhaoruzvd2Gf3bctkVW5m2SaTj7AJi2hzAQCZ6gT+CwJxvJZw8loBcRjgfLegrF0DRWYEDBIUCyTXn42yXKI8J0IXt4dEIk\/IJwiM20gJc0yeQymYqIH6CYMyKYHzl5dGDQDxb5yaMeUBp8hzwAD8PPLZGyME1qm6qjkMRwmYs8HAIRFjweH8HdDUuYwC5BkwqSsCRiqjBTwEY52uNIG4s0Bu4\/138Pc1yy0r\/C4wk\/WTd1EZTPHg5VhDwKlNIRbzKIVTJVPeCMNgNBTOQAlgeEgga5I\/fGciqA7IHLVWKgjEAH6g2MyqjvUPz1QYYcmhhb\/Y5ElE4R8giW21FRijHATTJUgK+Pn0RAd7BfAMrxEY3aWV9vE0JkVpw8GosKqaNCzCAIEzjNmMUbQaNABPC5ViJc4LBtplIAYZJWsqdFHJNWgLIGVpqEGW7BKtLjz0Lg44iA4RHYPIZgxAkQc4DyYioDkBJlwniGUyT4\/0pmTtB0mOVpQ2IP1kA+ADmw0bY2ASjxoMzLBpk1vCOUYGeIUIn7FeO0iuUYvL\/jzwDoREBicHzUL2MjRzriehbmRfvvVJFOcmLdsZzgmiy+1jbBE8kKb9MX53eSgI8C66MCGDKZID\/wKZISQAfwGhgKyIHoeixL9QHB3ElIeyR8DucYvQkG21TmI1DpWUq0cutnQThQZkpUELBTIAl+ksE3Tp89LBPHh96xS9gAkLTYR+zh6hUZScPaAQCgfeRGT4wsJElGDKwq6TBAky2PX+uSWeJzWTlFlJSg4FaUun+TGiUZpHUBqCl4tgcGHcjBAOcBL7wwRCmGKOteg3nLnhUFd8MqJgq\/6eCwl7GB6IDrUbMcZSEyWfcK0bKxNNFswJUB5kKhn8Tsx9NjZGICcgDQMy7Hzx4CmcocxAqYbwcSxU1C5mmWToCODCBwdp9pB+CK5YwPOqW2HWJSWbJAKlFIWwlvhmyY2y1RATUAj8jjz8YWYFIogD0QNs5rJsB19IOk\/XwuRfrW5jofbJ4ZDJlrRTdQeW4IFkl6XEaoVmuEfPxkKqo0YkMeQGRsEDCqPaocomljqBB0CY5EpU7iCmQX0COuCYIorJSQpBYQQKBQWSHBAJXkxmHYPz5CTQ7\/VYq9izGpxaSPp9LohEdgnnyiMJ60jxshJuojE8EjA5CXEROjpk0AGn7qgJ2qkS9GWVqkQxSUQAdjY0yq7CXwBz65IwODDQGqokA+goFlBkJt3EJtkqgYJTSprfz4KCDPJRMlsOiYn4NvEzhNZakQIQJzj4HBehYfiEBLyN+9\/3saS0cBaIHnDpQA0tniAQUJfLHHvhGBWp\/sp0hIqHh7KDwyPjBRyr4WL3DITLUJ1qjFAIE9zcBpBDREY3slGouAsAQEbyxQa\/Y0UbYE6dXI7FYolF7IV2OCFiHLnR+5CpcdyQy4HHgG0JfIyEgslG3D4ydoCILXCxKpr\/kZuPBJAmZhBgRuhqJGnJLoiGjfyX\/5zzsbm+svi3vffnwQ44hE7GwwKYo12D2YwZpFre0OyLu4nGoCghH8yc\/gQQO0lZxlfvwRqQekqmSBETKUIwWWl7iZ5mGujUUEyH6YhIjAa1kIHAAukOExNqc0tfaNqhujYATnQ5ulDbsV5NwVa0aAMQhPR841MNKIcBLQxPA48\/IBSiAQ+XyWN+UU\/o9WB9A2KuXGYRImgX3cDghNCnvSlqQxSbQkAt5m8wJph9gcpXuAGyFTF3cAnCg00eVqz+wIPjn64UPPm7QIGpoW4G4fhJMCkYHRiBOHgSGLDJnn3e7LYtLZ2Glv7L63km67gZCI8fyyh5ItY7eA0DcEDw5lqUYG+Wu+aWRUzQarGoQhQMKzyxi8YMsdHw1xRNNKQ21NRNIrSWazdedrTzEF4wN5LXQuIFAQug7ZPtISmrCkJZreRq7ld5i1QdcHRrGM0YAoYomoRHqJ8PNzDTBKDOAyqiJdow3F40+OPxN3ZdKXY\/TWr8uijI0Rbozyi2IUhT3YTiHWAI0VHBJOB+C7WNfNCIZvPkXLfN+ICHcS8DHYW7qH8MfoVMWGBIcEkIFlNiVFKNSeJAulwGlb6CrnE01YieUnZgo5GQMhlNZYeD0FAPbkAcgrsBAzBA0i\/Z23xN0yQuZ+B8kOiZXdEpAzgYpJbzA\/rGZP\/Z0cwlauw9ET4OXXgf8qWXNXcadAC6SZyI6QaCPcLIMsBQ8PnCb0B2DM2ua6SIcFehN12xhIInPcYrDXQlsCZit7JixH6qvloEokU7dcceLL7T5YR2Bcoec3MIGHhKSbsTLYowcR2rPBKxJKoO1qXsduu1\/iVCAiJyzvLxPsVbIPUi2fs5s3yG8K1ERNlQkoGNYECBr52o5llWbitc4bKVJyFbb\/Ph2GWcvK33dUVMlYvBkO4KHrIMqJ4ozUXmPWG6XRMJ2A1X9R\/wkS5gawyETcC+NRmEUIX015ilj6ntqDXQdGIUjSKyhpWSfbQ2qOudGxE7G4SIxBNi57YYaZm6xE7IDjq+0Rf5YdmqR5SNyRl5\/CgQccrlQ6OocRajj2XQWWM5z2nhqDb6OV1D4YSChF2GZDWYxGjiCPEA5Ckn3e4QRyjcAOVBT1MwERdAW016\/8HaFKH5YxPctBpAkaAnRAoPbVuOZHDYN2sZtlZDYQ7k8lwBT8xHACG3VSHQMiEem3QmOTZwJDRxnVlJAaG6s8VouiYGNJcZqK8AgsA6A7PgKIBHJPcSzEGtF1mExYakRoNNLSMf4E4jBCj50twY6BnLDxPAwIoWq5g0ZUKG7Kg7jMNPoqOQ20fpKESzSs5o+uN+ui+yA6YnLdjvZQ07dEd12MyiiMq9S6Gq3nHo5OdFNFMPWzfwXrOOGQfw6MzAL4HAES48HZ8IhwehUE4clhHgED0zIIjHGZlVFc4i7dE10WJl2cihB3I03GwCuqpmxawtMzAYu9xjE15yhGgw5kFUbIjXN0KciLIbDGDIGHsDVU2hhr0dYj21u37AY319twlluoY04eTTBmdRvQ3pMBMBm7EBHw212gyJgEiVg7ORzjJBdbcHRCbxVGLXHtAEhiKPmPaEhHGbYIHaSGRU2TknziT4nYWkc1uEdLDUXihafFIPQjSgWKC7Tz8aAbZ4OUVqafmRqa2HrTSQCYnHAXlED4ItRhC+sUr0ou84qku1nTJFryw+Ja9pPUd1KazcrWMkGFeYwiHMGXNyifBc5\/UxaQ32zEtpXaRUCy0PphHcEK32MTb50zluetLloh1qFI9GyDBSv+DTDEiDrz0Ga3Rhw+UeglxSYZBgSVoaEK7wyC\/EKOj1WMXu2K3jw+msjhUBayrRgwnKyAJyIbFwB7YQdcYAwUEQGrHiqbAkN+YAmAwQmUCIcpKIR6kXwVFqRJuSII3sFoujZWMPJA52zjH5iFRKGa6cA5CVgKTzwhP16Hqdp3WHvraJWj8sWmDhgzCFo\/vVNXjSCAMtlXeEpjwKbkGrj8BCgP9uw59TC0gVWrwMjOiynAR2wJYh0DSuyPYST+XlN1UngVN7iF0onwiTbkwAqPlh2hTWUMdTXdm3lNmRiFPZcjMY6nBjJG3J8H0oQDdS4kAEaLCeGvhu6NHRtH1rjBbV\/P0AQ0CZ56\/JGzeWcYGXXz850O19UsY2pczthbWnwykuuer1MP0spV57rlHFXk8F1OsbgpCJhMG1SMZPHuJnrCYnOrfXn9vXMLBOPaEj0sOaNn+i6XYagotatw\/ATPn5HgQMItyh76N1pmUQqoZRcm9wcduaEXoPdipBomFI33oMUwAn4dO396gWehbYqk8bwXN2W6xBK5PsWzWnaaWOW6OoGZAIxBHNNxgKGQk\/bldVzRHC8mnxLsEzqZDZiAq4lsDtIPg90Y8cMlaik0ZiHL7BHFLdDygJNiJMdCiU5ZCnRlI2N\/3HZ+0Oshp+EHJgSkzauU9XFSthpTObJnkFPInosz6BCe0jfankYfPxkEjutZ4VJUM1GtM5wDOPMAZAiaoNqyUGDDgvsSDiKkgYIlKZg3FYgdHUIEikoRC0ZKe0T17mXmgys77Su7KzKCv7uAyzganhTSja\/oMJRirPRrnZ\/IQuWULKjxkWUY55Rqkolk0w0jn91nbZgoiMNCzftiLc6FlVn7ddKuEUVHpi2PsGm\/xqhUfjIUYdnwHes+HTzIqGBZ48mdlKzvoNQgvtx9r7MaeK9poGhl6IGrl4G74yRO3XSLPOGpoTTvl\/qow0N7lRlCZibtwwlg0hww3YKzLZGpTEuXt94730HZoHLot0debuLpupaGBYo1KTb04P7yDrnc+b\/VeVviOSbGEV1AfKROnQAAUOxzOitzkmdzfX0dNeAoCoeFRxstG9GoC1UiKQ58UhqJZxkBMibpVIf88Qkj0SYg+6yDueL8NNz5IyaGNqIq52XI3GBkbp+XbHeRl32qdYhdys9NXWQDTQrcNR0MklZFYtiHTpk6tdMMRhuBPM+xKllZvBKtk1Ud2MgEJgoQanaL4kYHlUal07XWOLcbD6hmjqABOiuMwnEGLGsPk9nkAJhVia2CqzkXLhFpRKPHExo4YZFTAhVrv87i+wVlOt5pDQEauAaU2a3SCOBQyKhCuwNwuiGytCAlj5vCaW0JEEVq99S0Nt0A9FykdDwhEWvwscwvWpcFJzOVJQ7Lxh5\/k6uCJvKgWBRuAjiVsdK8TuxnNu+yv5pVkX0ygfU0715h8t5pX959cftPhy31eponrc6lwMBis71exkiWICbXCwxEFcpRuKVOysEzGTA\/tSmO0T45ROCjY+dloMGZlhFCNNBVojB5hm6bjpkylVz3syqv3bnzWjuhI5nYiE6qNYM3FNGx+4o4d42JPz0cBS1mGCPsZJDsuRaIVfxa513PJ1G6rAldqrCo0ljczsNRtTAThUXWrMh8RnfEQOEvhC4H7kdcYYQM7azfehiDrByKQXaE2dXGpvP0MKOXgN8\/H6Cos+GiKDaHChqarOlk6oys8tbnUNn8ysZixVyFhwGaw6W0uHQADR1rRktbFocBKL8mCaeaE0eUv7NBNM+DWTXAcseJsObpkRobwLT0T9UuZ5B3XIvqHYRVRPYKhkkKTewAHYcW62vXCr9rOoMAgOCnuAdZGbiMkU8\/5SBnM8UoUFY20JzIAWkKmNvICyUqecB1d8BiBzFVfBgTo6G6BMlvRI0OWGRkCFH6HY4A6tLzlFGs25qjiU5Lke2MIKIAilcMRTmvIZVsUYxIJga9tRKWpFY9RaMB8n0OCdUqHFG22LJ1U6xiSzVjdJgxScJPcsEZVXai24WO5ao1r4C9Akvox1r8Lo9G0EcNoBHBIi9gz08mYyy98WMMlFFt4z+aKvhb347i4ggyGDJKtHMVp6cktDO7weatL4pGtmodC16umzwtenM100SOxyzHrg0LTN\/rEJ4JfXlxMnb1a+lf05+ggkAxi4A5D06hd6LWN5+KVADyMGTGqfM5r0HLvvMmcT046KT4Ti36TPYO0vVcRslITt0dMbTxXM9ONOyxuMIQFIVCcGJVHf7IZYVUcOkEoJ9KWqFOD6kZpGJRRr5gPDnMMFlnBLuXgd3tMtvobc+rFCDABJmHihxxyMYVyjhJh1Tcu6uNdim3+XQ\/BZ+5tt\/VBKUnD0HNuPIQSzdupoZ3ZErIdB28T2CsUOzkucmp9QEahRzZIkXPbXhBOumSXqs1nJwc3mrXMgEcdwxcF0EtTXOTtGYcYycCFijewxhrknMKvxZne\/ZQ7WXk8xu7HItY5OjZQ1NungW6eqdR9OQLRRJzQIo+OdeNwANYY0LctJhiAgmeTIy55zQia36BmTslRGZcTWDzb6AE2QRPK8lVLC2\/ELYK2T3lL00JoTbFIoPnmtzWSfdYFyW1+AMHXYCJhkIVQy0PnYACpBRYlDm09ZhU407tG+SDvdsFwsg73fVVgwMnh0wOG5dtltMvcl0QUaMhGG70qiBCpOmCy\/N0Tt7znO52jMXB8vMsZ9KnMK76AQEwQYglOv8hLnfXxXf\/8D\/bkR\/A9UondZDTMz2MHKsHNil2Gg0p40KKvIafiIR5NOAyFqk0eRDSYyJSUvbA7bZlYQA8TXFCWRn+JmVTz0z7NhYnlIbKpEJR28MuDsgH3hM9FEuJq+YFEum5lHYm3t3hqGJ7E\/tzOiui3CVwjZ3EcYq6\/WFCm\/VOi0VR2UZ3nY6yEDKI+40U99atkxXZfVxNBPw\/Aa+duiy4pE4DsTUHRY7pi78+wD\/KKKLc\/JApJwPIVWDgrl07eUjVqfFFf\/k9Sm7xqf0OoYCKoCppIwy+EmJ\/kBykecNgYftVILHCIlnQeaWjS7nSYkGbVrblwnZNuuyPDvg7g8sEe01NnUvaETGbTbqwEMKlb4xO9ElCHmk3w0L07KL6el2z0iATql+oWLp2HCBamyJzwOTKTYzAgd1gy7FeHIy2gW3JVQLcSVNRWTB6la6K6GwR54IAzj4zRlJAARBjIZHvQfllVOoe62JtAdtCDbwARfZkTy5YFqxEsJIHFAxmVDRjNCva6tdLLtg0LupNNHuxVAR7IUldIybqRKRlq2pUcYHuweI8i1drGptcP3biJVT\/mpDBJLBCHa2VpRD2S2Z0IxpFPRqQN1FFLaKME7fPhIUpH7+WyIuqF1hQruCAhZAj5A3KQCPmXe+NH4DU4TzSTMtP3vQw8Wy4M\/w5UguiiORC5mzVmtqLXunA45VhgHIHW4RR5uuNudACikfdsODYZ0Hmq67JpOuhxoBRT\/unE6NQ9GfdJIWWdyX7mh64uDTzCos1HwQ2jQa2XzSu931QEqM0MSmMnaA3Xbl5KTumSad40ZIbXXNqM5mWZPzwj7M9VkoPG2PD2BpY4b+x\/vI90Ekw+mBP0Rfdl8U4Q7lqDBASQpqz6xVS\/w3ABRZDUK+EanQzFoD6mFhPr1dggpHdIbPgGl5rUrEZU\/NdeFj7VucmXWDSceFem0zF8jwTjBqCtonYlallokjZIz\/izjk0jj57vwwoiUvNmkAtWInPel4fKDG1h7UOyZiZReZka8fSq13xktEdF4pqanfiA2ICborynY03kYzEtV5P5iLFSmIUwotDOWZTuIdYmq4kUGBDEusECNrI7dZzlpACIZTr3p4pthAgLwxR2Btx2BIR8TlpBS3b9BgWlbAcTq8Hg\/OSRCYzo4cHVGjN3gEJINo60aLpdq44mDWl9IcFoH6+UVIIJ3XmI7YCWcU+xkWQMXWTqcNQ6\/nApmkNfcFGI\/SsatNzxsCGyvkwHkVaKugYmv+x7tBpEXPGFEr5T4b6633CRvvoSRB8juep7miKko0sD7I1mHwlBRUqsARYzz3nmOgKApPDqlTgVFFJlyjKwpYo9AgYxkDk87tIH\/V1vk7gBzVj4hQYQkAXNKIdDVRvSAoJbNdM7oFU4428zeH9WO8FiRb9PtNU0CACIN48TIp6dSe6NkU6Hpd4fqvsvf2TOFgMK5QJVBaCvok27wnM3cvOVQG+jzjWlejuZaw4dY5awn2\/AUh5NPnGkTwjI3hAsoWCqVww0d18WfQ72NWysfXe96MbnmP1PU+lI+oaturCHHdiSg79WgvPcNKW880wTkHYBWUcLANMw7NaFtRwVa\/1UMYK96noBP80pRpbxpLtd3T9PzY5y21\/fkepq9L2KqMkkkKALU21KIiXqfQDT28qAjQ3nI3rV5S4mE\/uVaOGUxm7ciTdwaa7EzEYoNgGqTcnA1bI1I0txqdUsMK5h0mJDUHkRWRehK27u93u7q6au1yAhBqcjZJqeFFNP1STVcMbXOxTjVuNtl1sKe1FYWzTHtwAGtUuvTBo6NZad7xyREe5eCY2MyhDTFY3UftrqHF0WMCrNddmKRebC9O9tMQN1bL\/dg\/LSsB9CK19Rf7pC16g0mi+9eJn2OmhOx7GpgtU78gvyuh2ObCyuSLeN7q6+r8BRb8sntOAhvRupEOsrXNKYd6DsG7lT9CljMhpEzfAjIlA3TcE0aDOQloQkUg2jRmYkMByAY5iTb2Yq+t6QDrkCltXy8dlvrRPLjrIMTRTUYqO0N3C\/q1cf0XXXdCTbNXIWFt9xmdpmTPjXRdGmYAmHCIU6JnL7mvsx23NNfaiJpcoeryuLtCCf31gz4dqHUQG5YIbgcFODSn2LptrMSieofRzV3Pt8EamDVOv+rLhajXlXsyLoNLHXnqvnpqGL6nBZndaT8U5SEMVuqgwsjFArrC4snJ9xea6CMLhWRyfoKTIbPXXd+9\/chdILtWpMWTLBgEZgOG\/PU\/e2vpWL0Nq9IZrE\/J70POSL0rxApP1dGCzTtnTaIvqIKhIw3O1XY+hTUPTDOBsGEIC7r9yHnFfY2vr7iGxmlBPPYThB1rFDUI\/SDZVs0ZtfOYK8IgssIJWus6DgLw1DNyY3nStHehn5eoyFHo2xx8BudPBHFBtRYW\/6B1gNmfiN3N+uZpLB7pYpJ65dq8bhRQOyojDfpx2IVuB\/K0fLr8Iolf6EOObHjD5bdwYcCuAyOBfCwgb6wsHBbBlYd3L27YbjRyS+sy8eM28bco3vGfBJdO1Wka9gdoVCVN6d58M8f45FPTEsNXCc3K15KJz1tsKLte2hUoRVRL3NP8INEV2fOSam3WJ6RPck8VxbQJOzZpKRC66jqTfEWtu3fLbRDiV7Crwbkq8zYiKDZeWAi284APtvgVUCEe2R0DvZiyt9Bsqn0uaEmDV7PhmVx\/HO2DgMeYCJ+C5V6pRMHruNrW5zgIb9GVmC8LKS03NVyxZOFhp4sHSVtWNj4\/osgX6oLC1Da0yj2w0nsNAh0jBCKKCHDhlXmb6LgpCjTAir+XiVjXhNZ8lilyCSjOJRrs0lgCFOn1xq807bsOzN4cMJlSEO6bjY4Y+U9gWa\/pSB9jJQ9liEy6gGpdwShl1CpMGFFaXE5UwAKeKCCgbSH14Ne0YS9IwD6gsYueaWq3Y2dR5tO4LmflzeV0q\/ZzPVXtM5i67ahZlV5Su0He3xL6LaBS\/paJue0tPJOhmY3cFhynhW167l8z1aui4OKaSbTG06cTVX9WT7ZZaqG2k1Pxxecvadx5djtGJRdbDJId\/6xbrcxDiUyPdiaEYNqYoQ6AIM\/dwAKwx2Yf52TH7RlzL2ciJdjfa3Y3zZEXfsCjRDQF15d1MkQIPT2WC\/qSxjRsSzMs6ZwWwBJiXrmyll8agywOOy7j7sGrmLF4GkuClX16Fi9jSxjBgf5uN4RboiqEiyFA4hjoJuIB+w9rROjDjBP51jsjY3VPFXcEJNNxNzGZ\/4+IXG\/w5x1oWIav6Un\/jpZZ0UWXtakqvakef4wZniBeaXZWsxz8xbEumURVOdNaEU878C4Xr+KfupmHHurahsm9Nwrkas5nE4li5zCXfiMNBXL17ihs594U70wJ9EZa7ggBzewd5pG2ZviLBSaJuKaiGjcjSdYRspeMq3LpqkmYLozquE8xrVwFS15Ecir4PXSBHmDy3bYBwRfR33Vk9r23BJb5z5SF++Skw6bOH9foPa7aZw3HLmLlHjOMfFagYHerUVwgBT4Z6\/zZ0w1EmcAzWz0fKG1uLKWKVKKJ4A45PWhBrq36SVvlwUYvB4gjkkkbH0hf71sD3rQrmICuvkEyKnhq7S1vFxra2qdrbNe2zNFTTDM7oBNSkeUGf2JPDQhfeyEBq83Q+Ldvwkhfe9FjaIJ\/gcsWezTMaeXRl89yKYYN6bhbgRYQVe7\/TGBRpacANJ3kD79bWIRq2iF3ooJaAz2u9LkHYvpUmMhmCEdUSJ4cFOrbnn+aO7PVIoOnmYp7hWqR0CIPA\/vfgd2fpiMq1FzR+w1kPiGdzAkIs0RhbErZQc\/VbC65wWEAiSy4w5PDvYIz0ZwWONhLHYIAOKUeKR+pzK2FSu1vW8LiX6bKRG7+0QssuHQwWgzCXveZtBg3a2VmRdnZNp\/cS7vdKlKmeBYukUS8F9fshF4AMwbA0H+DDc8ypJg+s9b7X2r3axnTtywkIa4AvmGsce9LBm0U9bB3Mq+iv\/Tuj7sBmEzSIbPLDe8T+eDZE0AOhxJ+9FAQp0UvUuA5dLfaXZ\/nHptTXnifRZQ8csMxNaxqQVi1+ZylJRzXJ1BpaGrU7tnPW2CjX2Ynl1y14lbDuFlIvrGYRYnLFukaVjQBzVyyv0sgFTLyrJWBEMxewuJ+bI6J47w\/fbYa13iDEMb8p3t1lFbjeXTkpZ70ee3mDl5KrecE2SNAy4YyzwmjPzdeRsOMbappCq9mUW2u04vrHenkdSmEsW2W7qWXixS0t4TU\/enJ6rl5vfn\/1ehPt83kV0gvY9OSR41OT5bBNDc2WjDGLPbQQ5UFBPrepdTWXQBwBUGG+qX\/3qR90b+mIexCaiH6JN6AWJVhSdf+rcflLq37JuKlHQA\/eOAoce89d7QZdCIA1tNSCqCttTfZCFxnU0pLatLDp+bnyNWlv53PETgyKF1jZ26k55WYsSN3rY2T99tb5\/ZbGbflDVXt1hCu7gT8KcwUowi9WU1NCsrifsS7QFtuN3BAv3pCDLCwKshixR8GYi9QG4UiA\/AudjMPADhApGWIiNffbL9f12hswit32S+g6O6ONkfU0CyOXzEUCXZtb7R6XRhfQsMYOi41XFr3orWPJMhf9OIf6jQ5G2QgUpiCKLsOgeFWjOy9Gnqi1KtGl0f41+WZm4yiRv2EiXtd1QZW3ZxOPOgD5W9lSJGwRY1+uh3k0OOzQuxgBt0FvgLAWDIzX90o+\/6ZDCsctBD3Mae40QkdHX+Y4XwSz1FOmigOQEzxqzl9W8VS6+DKHBe1lnolKlt0NaYNKLY9MfB1Qu0B\/uarnm4eskWdv2K34bmFvllodno6sB2xj4MHzok9hTjxJG00NkhHmslc3ozuP1\/k3d13KwpIa\/NHKxH283huJeCKxHlz78fr0utLD3yVFD\/SVI\/VLE71YT6kRvFDnTlw2XV+\/bV584vUVJkZy0l0r3vnIu\/RjFO92L2MDiuju7LS7O7ur3mrgWQnSv+DABUYbN7Jn1mw9S8POOR\/ffJqAiOnxXclpsofK27Uf2NbdZnXtmXVDdo9D1XB\/wKA\/ynIOu9cKuEx83mzB9TMk5\/KQ\/Cvev3v\/kzfRdcG8OCCEAPDd+79371daeJPO4rqKhTdqciAgqF2jxdeEJ67zF1adnvOdTjrNXHuhE9YHm5qjXfu+G2dX6+zbhNP3yCP2GtyicZ+Br3qXSwy2f\/hyabO9nAtbBd\/kzelto7r7KuH0BWtfbf2Aidxztwu41ML25fb2qknl2\/zeHKoo9F+w41r7z1DLfrMelUOxU4BXrvtXmiDdrPm9odzchkq1nZdZjrXztQ5MwAwozIgucfOkKoZ0Li7ouiS81Dpe6wU7tkeoVrNjtBplZuwP9e535FXzxh5ngCRev915EoS8c9RQjgUWX2Zgo1hVPW7l+fZY+GvLDu0t3YuYDhOmdPN2UZOrpvdp+QV5jWt\/fRrIUWdklIrFmiuC51lxbtrM9rp\/C+fywLfiSgTvws7FLcHz6mWparEl7+YOcidW\/AseGRarX2Zx\/AneUlLp4u56OMAElXU27nt825Sm3rlXyNmyZb7dQmXi\/O9D1T3JVUj7415PkniygsX7sibg8GcsovGvCjn+TI7Me4usB8SVEn28qIWs43O9UPOvDwLsA6gALI33nqbR2TP84GqkXsVX4LWoeUvsbq9jX04FBkML0S66sBMYoseZV7Pp0RvbW\/XRmzurDd\/Vw881+vK5Ru\/WRtsD7uxu87huC0Z1xMbWc8YtOdrygVtXrubl6FUJmID\/rfrQ7ooDd66sNq7bveLP6FE5tgfpS\/9ZrXqXLFN0tPb62drr+jQ1d8Qm6NsooCbbt96iv1t8FfBQFbLXWR4Jrc+9gOc7nB56CfwNalMihwYmX+\/6lDj73ewxvRWWXtcq5On7p7+Avz6ffTX7vPYO2NnTDvYmb4i17vrWxZaY\/Q96a+vn\/BbYjfV1H0rGMXe+upH5P6T8SxKE4JLhGzO0NwjeXDKUmBKAmbbNTJfSaAUD+4qY\/TPsAt9O+\/PZIVqLs3+b\/QUPMPsKK\/vWZv8+e3r6D\/SK2w9g55vrne5GB0sEW3giQPBm5z\/knch3yxjIonqxh3+kXxAs+mkcq6IIQY9V7qXCYObR64ixRhqUWj8UviboiLXboJkGIdieeHd4ukcfgrRfYng3Bw0wKvAJ\/FZm\/YGahDTKvdL44vm2fY8mKlQ\/gmVCGeXivioGNL951XFePwr+ZI4Dj8bw7X6WlqNcyH0JRmxBI+6V2VDlgza\/QlmMUrDbwCZMk3kAwPZxdFg1QHHP24MYhdkoLDKJm5iboQbg+4NU5KGawkDcyP1QjtLEgvLtMs\/1xis6apDJ+\/gqrTSm35svjxZyDz7TT\/2BTPZpu6P0PnwH2+DZ9L5BHgH8Uhob7u2lGeArlkFogEZ7vkVAAMPzLSxIUn3xWlomfXQ6k+CbT2nc3bQEDPzXECD5miz7Mi9z8XZIvmYfBBLegDkBYqCx5sXUAPwsFAO1P4jwjcIMpMLhtiNuAugyhQi2Z11MQODdTWDPYZiIMueJYEW8p5DQp+Fo5j3fa7A\/xfdHn\/4GZdWLcRdIEO+t0y1x+uHpR\/DXl\/Ttl6e\/mv3Jf5H1ISz0VICAdGL39Bf45uo\/dPBb8xLt0w9mfwYxBI9+NXsE4ueQBC3I0bXZ70FQ4eu4cU2QU48FvgwbfsQXbD+F+Ul8wTZ+wa\/SPn1w+kuQXr+ACR7QCodWTh\/iygvfzT07PCfPzv4PCVDaJWzm9Ne42Ne8Qfry89MPUcjCzhuv6cZdzAMNd\/aCMPKgTSOeaojDqK\/gsQ\/hhAYz+AO9fvwx7MOs\/hSepCe+hmm+whlhTTjSb+AjrNeefw+53sgf8Gz4UvQPYJ6\/mLlgy7\/z4IL4QuQhXH4JDwNMGDN\/eD4VnefoTGiga7+Avz7HIXBEfNX7PxmAGGA8ha+PBH7w56WJUHW3cCTu8ecw+mv4\/jew78c45Onsi+ab4enR2pvhCZB0YoCIoG8BTjDpn2FHf9ZI3hYGtZ\/SdB\/o5xABuAx8+U94BJzqMdkObFkcCj6aYQ6ANEHsT7gQTI+oxjfEH9KcxCbEJJ\/7gAewAI\/8HHEG6PmSz3P66yasCbvAe4SgrwjAejz\/9L\/piIf0Pns7\/t80ByBv4In+L37dnv0vGPc1YUSD7F8ISQiSLxwKPkXWASB8SCh+iqRM9EVwYaQSccCeHgiGxtcEnD8S2X5OB\/+lNsEIDiDp8AMA6iHCQc+Gtg0xPQL99L8Tjv7kkywMxCHIznjkL+hQh2wUIaAa8uf0V03pQzLgPNLnfDL8dds8VfZemstoLnov6nODcM242xq9aqluJV\/sgN39FqilCm+joYZ\/fNdzLX4ZaxVHs3TE+na7u87BXLSmt9p9il+0MDh85cpu+8oWmsK+4P1\/\" \/> \t\t<a href=\"https:\/\/www.pdf24.org\" target=\"_blank\" title=\"www.pdf24.org\" rel=\"nofollow\"><img src=\"http:\/\/nazimmustafa.info\/wp-content\/plugins\/pdf24-post-to-pdf\/img\/pdf_32x32.png\" alt=\"\" border=\"0\" height=\"32\" \/><\/a> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-text\">M\u0259qal\u0259ni PDF format\u0131na \u00e7evir<\/span> \t\t<span class=\"pdf24Plugin-cp-space\">&nbsp;&nbsp;<\/span> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-input\" style=\"margin: 0px;\" type=\"text\" name=\"sendEmailTo\" placeholder=\"email adresinizi daxil edin\" \/> \t\t<input class=\"pdf24Plugin-cp-submit\" style=\"margin: 0px;\" type=\"submit\" value=\"g\u00f6nd\u0259r\" \/> \t<\/form> <\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m. (Az\u0259rbaycan arxivl\u0259rind\u0259 saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259r \u0259sas\u0131nda) Nazim Mustafa, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru \u00a0 A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r: \u015e\u0259rqi Anadolu, Qars, Erm\u0259nistan, Az\u0259rbaycan, Tomson, Andranik, erm\u0259nil\u0259r, m\u00fcs\u0259lmanlar, q\u0131r\u011f\u0131nlar, soyq\u0131r\u0131m\u0131. Keywords: Eastern Anatolia, Kars, Armenia, Azerbaijan, Tomson, Andranik, Armenians, Muslims, massacre, genocide. \u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435: \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0430\u044f \u0410\u043d\u0430\u0442\u043e\u043b\u0438\u044f, \u041a\u0430\u0440\u0441, \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f, \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d, \u0422\u043e\u043c\u0441\u043e\u043d, \u0410\u043d\u0434\u0440\u0430\u043d\u0438\u043a, \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0435, \u043c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c\u043c\u0430\u043d\u0435, \u0440\u0435\u0437\u043d\u044f, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":502,"featured_media":842,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[15,4],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/835"}],"collection":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/502"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=835"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/835\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":843,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/835\/revisions\/843"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/842"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=835"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=835"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/nazimmustafa.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=835"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}